Identiteit en multicultuur (Maatschappijwetenschappen vwo), les 1: Uitleg
BINDING · MULTICULTUUR
Identiteit en multicultuur
Examenstof maatschappijwetenschappen vwo
Lesduur is: 45 minIntroductie
Onderdelen in deze les
BINDING · MULTICULTUUR
Identiteit en multicultuur
Examenstof maatschappijwetenschappen vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: D4 (17.1-17.4), D5 (18.1-18.3). Image credit: Michielverbeek / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
BINDING · MULTICULTUUR
Wat ga je kunnen?
Ik kan beredeneren wat ontwikkelingen betekenen voor affectieve bindingen in een multiculturele samenleving en beleid en partijstandpunten over nationale identiteit onderscheiden.
Deze slide heeft geen instructies
Waar denk je aan bij 'de Nederlandse identiteit', en wat hoort er volgens jou niet bij?
Laat leerlingen woorden inbrengen. Verwachte woorden: tolerantie, compromis, water, oranje, fietsen, gewoon doen, vrijheid, diversiteit, taal, Canon, multicultureel. Houd het neutraal: schrijf alles op zonder te oordelen en laat zien dat leerlingen verschillende beelden hebben. Groepeer in 'beelden over de identiteit zelf' en 'beelden over wie erbij hoort'. Blok 1 gaat over de culturele identiteit van een volk en twee wetenschappelijke visies, blok 2 over ontwikkelingen en bindingen in de multiculturele samenleving, blok 3 over beleid en partijstandpunten.
Betogers met Catalaanse vlaggen in Barcelona, 2010
BINDING · MULTICULTUUR
Cultuur van een volk en de staat
In een natiestaat heeft zich één natie gevormd binnen de grenzen van de staat.
Naties kunnen ook in meerdere staten leven, of samenleven in één multinationale staat.
De culturele identiteit van een volk valt dus niet automatisch samen met staatsgrenzen.
Staatsvorming en natievorming lopen lang niet altijd parallel.
Syllabus 17.1: de culturele identiteit van een volk valt niet automatisch samen met de grenzen van de staat of staten waarin het volk leeft. Staatsvorming en natievorming lopen niet altijd parallel (zie ook de les over natievorming en staat). Er zijn staten met één natie (natiestaat), naties in verschillende staten en staten waarin verschillende naties samenleven (multinationale staat). De foto toont betogers in Barcelona met Catalaanse vlaggen: een voorbeeld van een regio waar een deel van de bevolking zich sterk met de eigen regio identificeert. Houd het neutraal: het gaat om het begrip, niet om een oordeel over wat Catalonië of Spanje zou moeten zijn. Veelgemaakte fout: natie en staat als synoniemen gebruiken. Image credit: JuanmaRamos-Avui-El Punt / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
BINDING · MULTICULTUUR
Culturele scheidslijnen en loyaliteit
Bevolkingen kunnen diepgaand verdeeld zijn langs culturele scheidslijnen: taal, godsdienst, gewoontes en quasi-verwantschap.
Die scheidslijnen vallen soms samen met regionale verdeeldheid.
Dan is de sociale cohesie binnen een taalgebied, stam, regio of geloofsgroep sterker dan de binding met de staat.
De loyaliteit aan de eigen groep met dezelfde godsdienst of taal is groter dan de loyaliteit aan de staat.
Syllabus 17.1: in sommige staten zijn bevolkingen diepgaand verdeeld langs culturele scheidslijnen zoals taal, godsdienst, gewoontes en quasi-verwantschap, die soms samenvallen met regionale verdeeldheid. De sociale cohesie binnen taalgebieden, stammen, regio's of tussen mensen met een bepaald geloof is dan sterker dan de bindingen met de staat. Dit is een effect op affectieve bindingen: de gevoelsmatige binding met de groep is sterker dan die met de staat. Veelgemaakte fout: denken dat een staat automatisch loyaliteit krijgt van alle inwoners.
De Oosterscheldekering in Zeeland, onderdeel van de Deltawerken
BINDING · MULTICULTUUR
Twee visies op de Nederlandse identiteit
Essentialisten: identiteit komt voort uit langlopende tradities, zoals compromissen sluiten en tolerantie.
Het compromis komt uit de strijd tegen het water of uit de federale structuur van de Republiek.
Modernisten: verhalen en mythen over de identiteit zijn bedacht om de binding met de staat te versterken.
Zij zien 'koopman en dominee' als invented traditions uit de 19e eeuw: eerder stereotype dan onwaarheid.
Syllabus 17.2: wetenschappers onderscheiden tradities en mythen in de Nederlandse (politieke) cultuur. De ene groep (essentialisten, maar niet alleen zij) meent dat de nationale identiteit voortkomt uit langlopende tradities en symbolen: idealisme, pacifisme, moraliseren, 'doe maar gewoon', compromissen, orde, netheid, matigheid en tolerantie. De andere groep, de modernisten, benadrukt dat verhalen en mythen bedacht zijn om de bindingen met de staat en de sociale cohesie te versterken. Volgens hen zijn deze stereotypen in hoge mate 'invented traditions' uit de 19e eeuw, toen ook het begrip nationaal karakter werd uitgevonden. Er is wel een verband tussen handel, vrijheid en tolerantie, maar geen ononderbroken lijn van de Republiek naar de vrijheden van de 19e en 20e eeuw. Presenteer beide visies gelijkwaardig: het zijn wetenschappelijke posities, geen politieke keuzes. Veelgemaakte fout: denken dat modernisten beweren dat de beelden volledig onwaar zijn. Image credit: Raimond Spekking / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Een volk woont verdeeld over twee staten. Wat laat dit zien?
Er is sprake van een natiestaat
Natievorming en staatsvorming lopen niet altijd parallel
De culturele identiteit valt samen met de staatsgrens
De sociale cohesie binnen de staat is sterk
Syllabus 17.1: er zijn naties die in verschillende staten leven. In een natiestaat vormt één natie de staat; hier is dat dus niet het geval. Verwachte fout: natiestaat kiezen omdat het volk 'een natie' is.
Vul in
Essentialisten verklaren de identiteit uit langlopende tradities, modernisten spreken van invented traditions uit de 19e eeuw.
Syllabus 17.2. Verwachte fout: de twee visies omdraaien.
Oranje boten op Koningsdag in Amsterdam
BINDING · MULTICULTUUR
Een veranderende Nederlandse cultuur
Cultuur en nationale identiteit zijn geen constant gegeven: ze veranderen voortdurend.
Tot de jaren '60 was Nederland sterk christelijk; daarna snel geseculariseerd en geïndividualiseerd.
De cultuur internationaliseert: internet, televisie en vooral Amerikaanse films en series.
Media in de eigen taal en sociale media houden bindingen met het land van herkomst in stand.
Syllabus 17.3: de nationale identiteit is geen constant gegeven. Nederland was tot de jaren '60 een sterk christelijke natie met een sterk confessionele traditie en werd daarna in korte tijd een van de meest geseculariseerde en postchristelijke naties: minder gezagsgetrouw, politiek gedeconfessionaliseerd en geïndividualiseerd. Traditionele burgerlijke waarden als gematigdheid maken plaats voor massaconsumptie, hedonisme en massavermaak. De cultuur internationaliseert; de dominantie van de Verenigde Staten in films en tv is een bron van internationale politieke discussie. Migrantengroepen hebben vraag naar media in eigen taal, waardoor bindingen met het land van herkomst blijven bestaan. Ook de vraag of dit leidt tot mondiale bindingen en een globale cultuur komt aan bod; moderne technologie maakt het ook mogelijk de lokale cultuur in stand te houden. Veelgemaakte fout: de identiteit als vast gegeven zien. Image credit: A. Bakker / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Feestdag voor Turkse gastarbeiders in het Vondelpark, Amsterdam, jaren zeventig
BINDING · MULTICULTUUR
Geborgenheid en regionale identiteit
Ook als de emotionele binding aan naties afneemt, blijft de behoefte aan geborgenheid: een plek waar je je thuis voelt.
Burgers voelen zich sterker verbonden met gemeente en rijk dan met provincie en Europese Unie.
Naast de nationale bestaan regionale identiteiten, maar verschillen binnen een land zijn vaak kleiner dan tussen landen.
Een mythe is hier een stereotiep beeld dat zichzelf waarmaakt.
Syllabus 17.3 en 17.4: er blijft waarschijnlijk behoefte aan geborgenheid in nationale en subnationale verbanden, als tegenwicht tegen toenemende individualisering en globalisering. De binding met gemeente en rijk is sterker dan met provincie en EU (te zien aan de opkomst bij verkiezingen); het gevoel van verbondenheid is groter bij provincies en gemeenten met een lange geschiedenis. De foto toont een feestdag voor Turkse gastarbeiders in het Vondelpark: eigen cultuur en gemeenschap geven geborgenheid in een nieuwe omgeving. Veelgemaakte fout: denken dat globalisering de behoefte aan nationale of regionale verbondenheid automatisch laat verdwijnen. Image credit: Jack de Nijs / Anefo / Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0
BINDING · MULTICULTUUR
Universalisme en relativisme
Een fundamentele discussie in de multiculturele samenleving: cultuuruniversalisme tegenover cultuurrelativisme.
Cultuuruniversalisme: nadruk op universele waarden die volgens onderzoekers in alle culturen voorkomen.
Cultuurrelativisme: culturen zijn unieke fenomenen die wezenlijk van elkaar verschillen.
Relativisme kan leiden tot: culturen zijn gelijkwaardig en verdienen ruimte, of samenleven is onmogelijk.
Universalisme kan leiden tot: ruimte geven want het is in wezen hetzelfde, of culturen beoordelen aan universele waarden.
Syllabus 17.4: cultuuruniversalisten leggen nadruk op universele waarden die in alle culturen voorkomen; cultuurrelativisten zien culturen als unieke fenomenen die wezenlijk van elkaar verschillen. Beide uitgangspunten kunnen verschillend worden uitgewerkt, daarom is het een ingewikkeld debat. Vanuit relativisme: culturen zijn gelijkwaardig in hun diversiteit en verdienen ruimte, of: mensen kunnen niet ontsnappen aan de eigen culturele achtergrond en samenleven is onmogelijk. Vanuit universalisme: het gaat in alle culturen om dezelfde algemeen-menselijke praktijken zoals kinderen opvoeden en voedsel bereiden en daar moet ruimte aan gegeven worden, of: culturen kunnen aan universele waarden worden beoordeeld en dus bekritiseerd. Presenteer beide uitwerkingen even serieus. Veelgemaakte fout: relativisme gelijkstellen aan tolerantie en universalisme aan intolerantie; beide kunnen tot verschillende conclusies leiden.
Wat doet media in eigen taal voor migranten?
Syllabus 17.3. Goed antwoord: het houdt bindingen met het land van herkomst in stand, doordat migranten contact houden met de taal en cultuur van herkomst. Verwachte fout: alleen zeggen dat het 'leuk' is, zonder het effect op bindingen te noemen.
Iemand stelt dat culturen unieke fenomenen zijn die wezenlijk verschillen. Welke visie?
Cultuurrelativisme
Cultuuruniversalisme
Modernisme
Positieverwerving
Syllabus 17.4. Verwachte fout: cultuuruniversalisme, omdat het ook over 'alle culturen' gaat. Universalisme legt juist de nadruk op wat culturen gemeen hebben.
BINDING · MULTICULTUUR
Bindingen in de multiculturele samenleving
Ook in een multiculturele samenleving blijft de behoefte aan affectieve bindingen: je wilt je thuis voelen.
Aanpassing aan affectieve zaken is voor migranten moeilijker dan aan praktische zaken.
Sterke bindingen binnen de eigen groep maken bindingen buiten de groep minder noodzakelijk, bij migranten én bij anderen.
Discriminatie en vooroordelen kunnen leiden tot afzetten tegen de samenleving; ook taalkennis en ongelijkheid bemoeilijken identificatie.
Oorzaken liggen bij de samenleving (positietoewijzing) of bij het handelen van persoon of groep (positieverwerving).
Syllabus 17.4: mensen hebben affectieve bindingen nodig met de sociaal-culturele omgeving: andere mensen, symbolen, de gebouwde omgeving en alledaagse dingen. Onderzoek onder migranten laat zien dat aanpassing hierop moeilijker is dan aanpassing aan praktische zaken; omgaan met gemis en eenzaamheid is makkelijker voor wie zich op de eigen groep oriënteert. Dit geldt ook voor bewoners zonder migratieachtergrond die zich in veranderde wijken minder thuis voelen. Migranten identificeren zich met de eigen groep en/of het land van herkomst. Negatieve boodschappen zoals discriminatie en vooroordelen kunnen leiden tot afkeren van en afzetten tegen de samenleving. Gebrekkige taalkennis, sociaaleconomische ongelijkheid en etnische concentratie kunnen identificatie bemoeilijken. Onderscheid: oorzaken aan de kant van de samenleving (positietoewijzing) en aan de kant van het handelen van de persoon of groep (positieverwerving). Beide kanten zijn nodig voor een evenwichtig beeld; benadruk niet één kant. Veelgemaakte fout: positietoewijzing en positieverwerving omwisselen.
De Arrahman-moskee in Breda
BINDING · MULTICULTUUR
Waarom aandacht voor nationale identiteit?
Door globalisering, migratie en mondialisering van de media ontstaan nieuwe lokale en transnationale identificaties.
Een deel van de bevolking en de politiek ziet de Europese Unie als bedreiging voor de Nederlandse identiteit.
Het integratievraagstuk is een identiteitsvraagstuk geworden: het gaat om loyaliteit en kiezen voor Nederland.
Anderen noemen het een samenlevingsprobleem voor iedereen, ook voor mensen zonder migratieachtergrond.
Syllabus 18.1: de politieke aandacht voor nationale identiteit is versterkt door globalisering, toenemende migratie en mondialisering van de media. Een grotere pluriformiteit in leefstijlen zou ertoe leiden dat mensen zich minder met elkaar verbonden voelen. De EU werd lang gezien als middel om Nederland verder te helpen, maar een aanzienlijk deel van de bevolking en een deel van de politiek ziet haar nu als bedreiging. Nationale identiteit wordt vooral gezien als recept tegen onwenselijke ontwikkelingen in de multiculturele samenleving. Twee visies: (1) integratie als alles-of-niets kwestie, migranten moeten kiezen voor Nederland en afstand doen van het land van herkomst of andere loyaliteiten; (2) het identiteitsvraagstuk is een samenlevingsprobleem: ook mensen met een Nederlandse achtergrond voelen zich niet altijd thuis, er kan terugtrekgedrag en radicalisering zijn, islamitisch en extreemrechts, minder contact en meer spanning; deze groep waardeert diversiteit positief, maar erkent dat snelle toename het vertrouwen kan verminderen. Behandel beide visies zonder voorkeur. Veelgemaakte fout: een van beide visies als 'de' mening van alle politici voorstellen. Image credit: G.Lanting / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
BINDING · MULTICULTUUR
WRR: identificatie in drie dimensies
De WRR (2007) wil niet uitgaan van 'de' vaststaande identiteit: dat leidt tot wij-zij denken.
Identificatie is dynamisch: verbindingen leggen, onderhouden en verbreken. Identiteiten zijn meervoudig.
Functioneel: gemeenschappelijk belang, zoals een sportvereniging; groepsgrenzen worden minder hard.
Normatief: eigen normen en opvattingen kunnen inbrengen in het publieke en politieke domein.
Emotioneel: verbondenheid, loyaliteit en trots; meerdere loyaliteiten hoeven geen probleem te zijn.
Syllabus 18.2: na een verhit debat vanaf 2000 pleitte de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) in 2007 voor kijken naar verschillende processen van identificatie met Nederland. Een statische benadering leidt volgens de WRR tot wij-zij denken, uitsluiting, terugtrekking en wederzijds wantrouwen. Identificatie is een dynamisch proces van het leggen, onderhouden en verbreken van verbindingen; meervoudigheid is een permanent kenmerk geworden. Drie dimensies, deels onafhankelijk van elkaar: functioneel (gemeenschappelijk belang, bijvoorbeeld sportvereniging, werknemer, buurtbewoner; voorkomt stereotypering), normatief (referentiekader en mogelijkheid om eigen normen in het publieke en politieke domein in te brengen; zonder open debat kunnen mensen zich terugtrekken, bijvoorbeeld door niet te stemmen) en emotioneel (verbondenheid, loyaliteit en trots; hybride identificaties moeten erkend worden). Dit is een rapport met een bepaalde benadering; het is geen kabinetsstandpunt en door sommige partijen met instemming, door andere met kritiek ontvangen (zie volgende dia). Veelgemaakte fout: de drie dimensies door elkaar halen; vraag steeds wat er gebeurt: gedeeld belang, eigen normen inbrengen of gevoel.
De Erasmusbrug en de Kop van Zuid in Rotterdam, 2022
BINDING · MULTICULTUUR
Canon, WRR 2018 en partijstandpunten
Het debat vanaf 2000 had onder meer de vaststelling van de Canon van Nederland (2007) tot gevolg.
WRR 2018: een diversiteitsperspectief met erkenning van blijvende diversiteit, tegen 'culturalisering van burgerschap'.
Het advies: publieke familiariteit, bestrijding van achterstand, faire behandeling en sociale cohesie.
Partijstandpunten zijn gepolariseerder: statisch ('identiteit') tegenover dynamisch ('identificatie').
Syllabus 18.2 en 18.3: het debat vanaf 2000 had onder meer de vaststelling van de historische Canon van Nederland in 2007 tot gevolg (www.entoen.nu). In 2018 pleitte de WRR voor een wisseling van perspectief op migratie en integratie: een diversiteitsperspectief, waarbij het idee van een homogene, stabiele identiteit wordt vervangen door erkenning van toenemende en blijvende diversiteit. De WRR neemt stelling tegen de culturalisering van burgerschap (burgerschap steeds meer in culturele termen als waarden, normen en identificatie) en adviseert beleid gericht op publieke familiariteit, bestrijding van economische achterstand, faire behandeling van alle groepen en sociale cohesie, met erkenning van gevoelens van identiteitsverlies, vooral bij gevestigde groepen. De WRR-rapporten werden door sommige partijen met instemming ontvangen en door andere bekritiseerd; sinds 2007 zijn standpunten meer gepolariseerd. Sommige partijen omarmden een vaststaand ideaal van nationale identiteit en een culturele visie op burgerschap, anderen bekritiseerden die steeds meer. De drie dimensies zijn te herkennen in beleid en politiek op het gebied van integratie, migratie, burgerschap of onderwijs. Noem in de klas geen partijen als voorbeeld van een kant: het gaat om het kunnen onderscheiden van de twee visies in een tekst of standpunt. Veelgemaakte fout: denken dat een partij altijd volledig statisch of volledig dynamisch is. Image credit: Michielverbeek / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Dennis voelt trots bij het zien van de Nederlandse vlag. Welke dimensie van identificatie?
Functionele identificatie
Normatieve identificatie
Emotionele identificatie
Positietoewijzing
Syllabus 18.2: emotionele identificatie gaat over gevoelens van verbondenheid, loyaliteit en trots. Verwachte fout: normatieve identificatie, omdat een vlag een symbool van de staat is.
Wat vond je vandaag het lastigst?
Essentialisten en modernisten
Universalisme en relativisme
Positietoewijzing en positieverwerving
De drie dimensies van identificatie
Begin les 2 bij het onderdeel met de meeste stemmen.
Waar voel jij je thuis, naast Nederland?
Elk antwoord met een groep, plek of gemeenschap is goed: het laat zien dat mensen meerdere verbondenheden hebben, zoals de WRR beschrijft. Verwachte fout: alleen een land noemen; vraag dan naar een stad, club of gemeenschap.
BINDING · MULTICULTUUR
Begrippen (1/2)
culturele identiteit van een volk: valt niet automatisch samen met de grenzen van de staat
natiestaat: een staat waarin zich één natie heeft gevormd
multinationale staat: een staat waarin verschillende naties samenleven
essentialisten: nationale identiteit komt voort uit langlopende tradities en symbolen
modernisten: verhalen en mythen over de identiteit zijn bedacht om de binding met de staat te versterken
Deze slide heeft geen instructies
BINDING · MULTICULTUUR
Begrippen (2/2)
cultuuruniversalisme: nadruk op universele waarden die in alle culturen voorkomen
cultuurrelativisme: culturen zijn unieke fenomenen die wezenlijk van elkaar verschillen
positietoewijzing en positieverwerving: oorzaken aan de kant van de samenleving, respectievelijk aan de kant van het handelen van persoon of groep
identificatie (WRR): dynamisch proces van verbindingen leggen, onderhouden en verbreken: functioneel, normatief en emotioneel
identiteitsvraagstuk en samenlevingsprobleem: twee visies op het integratievraagstuk: kiezen voor Nederland of een probleem voor iedereen
Deze slide heeft geen instructies
