2
Chemische reacties
Paragraaf 2.1
Ontledingsreacties
Stuur je een elektrische stroom door water, dan krijg je twee gassen. Hoe kan één stof er twee worden?
Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie
2
Chemische reacties
Paragraaf 2.1
Ontledingsreacties
Stuur je een elektrische stroom door water, dan krijg je twee gassen. Hoe kan één stof er twee worden?
Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie
Les bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie, hoofdstuk 2 Chemische reacties, paragraaf 2.1 Ontledingsreacties. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: Rhetos, Wikimedia Commons (CC0)
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
2.1 Ontledingsreacties
Leerdoelen
2.1.1
Je kunt uitleggen wat een ontledingsreactie is en wat beginstoffen en reactieproducten zijn.
2.1.2
Je kunt een reactieschema opstellen met een pijl van beginstof naar reactieproducten.
2.1.3
Je kunt waterstof, zuurstof en koolstofdioxide aantonen met een eenvoudige proef.
Practica en vaardigheden
P R A C T I C U M
Zuiveringszout verhitten en het gas aantonen
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Startvraag
Water splitsen
Je laat een elektrische stroom door water gaan. Er ontstaan twee gassen. Welke twee zijn dat?
Zuurstof en koolstofdioxide
Waterstof en zuurstof
Waterstof en stikstof
Alleen waterdamp
Laat eerst stemmen en vraag dan naar de redenering. Water is H₂O: er zit waterstof en zuurstof in, en dat zijn ook de twee gassen. Koolstofdioxide en stikstof zitten niet in water. Waterdamp is een faseverandering en geen nieuwe stof. Hier gaat de les over: een stof die in andere stoffen uiteenvalt. Image credit: Rhetos, Wikimedia Commons (CC0)
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Ontleden: één stof wordt meer
Bij een ontledingsreactie valt één stof uiteen in twee of meer andere stoffen. Zo'n reactie schrijf je als reactieschema:
water → waterstof + zuurstof
Links van de pijl staan de beginstoffen, rechts de reactieproducten. Er is energie nodig, bijvoorbeeld warmte of elektrische stroom.
Lees de pijl als 'wordt omgezet in'. Het is geen gelijkteken. Benadruk dat de reactieproducten andere eigenschappen hebben dan de beginstof: water blust vuur, waterstof brandt juist. Image credit: Thavox, Wikimedia Commons (publiek domein) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Hoe ontleed je een stof?
Een stof ontleden kost energie. Die geef je op drie manieren.
Met warmte
Kalksteen ontleedt bij hoge temperatuur in calciumoxide en koolstofdioxide.
Met stroom
Water ontleedt met elektrische stroom in waterstof en zuurstof: elektrolyse.
Met licht
Zilverchloride wordt in licht donker: er ontstaat zilver.
Kalksteen is calciumcarbonaat. Het ontleedt bij ongeveer 900 °C. Zilverchloride werd vroeger in fotopapier gebruikt, daar zie je het donker worden. Vraag welke van de drie energiebronnen leerlingen thuis weleens zien. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Opdrachten Kennis
1
Wat is kenmerkend voor een ontledingsreactie?
Twee beginstoffen, één reactieproduct
Een stof wordt alleen warmer
Een stof wisselt van fase
Eén beginstof, twee of meer producten
Een ontledingsreactie begint met één stof en eindigt met twee of meer. Optie A is het omgekeerde, een samenstelling. Bij B en C verandert de stof niet, dat is geen reactie.
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Gassen aantonen
Bij ontleden ontstaan vaak gassen. Je herkent ze zo:
zuurstof: een gloeiende spaander gaat feller gloeien
waterstof: een brandend houtje geeft een korte knal of piep
koolstofdioxide: kalkwater wordt troebel
Zo bewijs je welke reactieproducten er zijn ontstaan.
Aantonen van gassen is een veelvoorkomend onderdeel van de toets. Laat leerlingen de drie combinaties in eigen woorden herhalen. Waterstof alleen met kleine hoeveelheden en onder toezicht van de docent aantonen. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Voorbeeldopdracht 1
Zuiveringszout ontleedt bij verhitten. Er ontstaan natriumcarbonaat, water en koolstofdioxide. Schrijf het reactieschema.
gegeven
beginstof: natriumwaterstofcarbonaat
producten: natriumcarbonaat, water, koolstofdioxide
gevraagd
reactieschema
uitwerking
beginstof links, producten rechts, met + ertussen
antwoord
natriumwaterstofcarbonaat → natriumcarbonaat + water + koolstofdioxide
Zuiveringszout is natriumwaterstofcarbonaat. Het koolstofdioxide dat ontstaat, laat een cake rijzen. Laat leerlingen merken dat er één beginstof en drie reactieproducten zijn. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Practicum
Zuiveringszout verhitten
Doel: Laat zien dat zuiveringszout bij verhitten ontleedt en koolstofdioxide geeft.
Je hebt nodig
zuiveringszout
droge reageerbuis met stop
gasafvoerbuis
kalkwater
brander
veiligheidsbril
Zo doe je het
Doe een beetje zuiveringszout in een droge reageerbuis.
Sluit af met een stop en leid het gas naar kalkwater.
Verhit zachtjes, alleen onder toezicht van de docent.
Let op het kalkwater en op druppels in de buis.
Haal de gasafvoerbuis uit het kalkwater vóór je stopt met verhitten.
Image credit: LessonUp
Vul het reactieschema aan.
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Opdrachten Kennis
2
water → waterstof + zuurstof
calciumcarbonaat → calciumoxide + koolstofdioxide
waterstofperoxide → water + zuurstof
Bij elke regel is er één beginstof. Het ontbrekende product kun je afleiden uit de elementen die in de beginstof zitten: in water zit geen stikstof, chloor of koolstof. Waterstofperoxide ontleedt langzaam in water en zuurstof, bijvoorbeeld als je het op een wond doet en het gaat schuimen.
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Opdrachten Toepassing
3
Bij het verhitten van kalksteen ontstaat calciumoxide en een gas dat kalkwater troebel maakt. Welk gas is dat?
Kalkwater wordt troebel door koolstofdioxide: de standaardproef. Het reactieschema is calciumcarbonaat → calciumoxide + koolstofdioxide. Vraag door: waarom is dit een ontledingsreactie? Eén beginstof, twee producten.
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Opdrachten Toepassing
★ 4
Bij elektrolyse van water ontstaan twee gassen. Hoe verhouden de volumes zich?
Zuurstof, tweemaal zoveel als waterstof
Beide gassen in gelijke volumes
Waterstof, tweemaal zoveel als zuurstof
Waterstof, driemaal zoveel als zuurstof
Dit is de steropdracht. Het volume waterstof is het dubbele van het volume zuurstof, verhouding 2 : 1. Dat past bij de formule H₂O: er zijn twee keer zoveel waterstofatomen als zuurstofatomen. Wie C kiest, denkt aan een verhouding 1 : 1. Dit sluit mooi aan bij paragraaf 2.2 over atomen en moleculen.
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
V E R D I E P I N G
Cement: kalk ontleden in de oven
Foto: Giám Định (CC BY-SA 4.0)
Voor cement verhit men kalksteen tot ongeveer 900 °C. Het ontleedt dan in calciumoxide en koolstofdioxide. Een belangrijk deel van de CO₂-uitstoot door industrie komt uit die reactie zelf, niet alleen uit het stoken van de oven. Hoe zou je dat kunnen verminderen?
Dit is een open vraag. Ideeën: andere grondstoffen gebruiken, het koolstofdioxide opvangen, of bouwen met minder cement. De reactie zelf kun je niet stoppen, want de kalksteen moet ontleden. Image credit: Giám Định, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.1
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
2.1.1 Ontledingsreactie uitleggen
2.1.2 Reactieschema opstellen
2.1.3 Gassen aantonen
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
2.1
Klik hier
voor meer kant-en-klare themalessen
Image credit: LessonUp