4
Reacties en energie
Paragraaf 4.2
Ontleding van stoffen
Water bestaat uit waterstof en zuurstof. Hoe haal je die twee uit elkaar, en waarom kost dat zoveel energie?
Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo
4
Reacties en energie
Paragraaf 4.2
Ontleding van stoffen
Water bestaat uit waterstof en zuurstof. Hoe haal je die twee uit elkaar, en waarom kost dat zoveel energie?
Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo
Les bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo, hoofdstuk 4 Reacties en energie, paragraaf 4.2 Ontleding van stoffen. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: Rosendahl, Wikimedia Commons (Public domain)
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.2
4.2 Ontleding van stoffen
Leerdoelen
4.2.1
Je kunt uitleggen wat een ontledingsreactie is.
4.2.2
Je kunt noemen hoe je een stof kunt ontleden en een voorbeeld geven.
4.2.3
Je kunt een ontleding opschrijven en met de massa's van de stoffen rekenen.
Practica en vaardigheden
V A A R D I G H E I D
Reactievergelijkingen van ontleding opstellen
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.2
Startvraag
Water in stukken
Water bestaat uit waterstof en zuurstof. Hoe haal je die twee stoffen uit het water?
door het water te koken
door het water te filtreren
door er een elektrische stroom door te sturen
door het water te bevriezen
Laat eerst stemmen en vraag dan naar de redenering. Koken en bevriezen zijn faseveranderingen: het water blijft water. Filtreren scheidt een mengsel, en water is een zuivere stof. Met een elektrische stroom lukt het wel: dit heet elektrolyse. Het is een voorbeeld van een ontleding. Image credit: Rhetos, Wikimedia Commons (CC0)
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.2
Wat is een ontleding?
Bij een ontledingsreactie wordt één stof omgezet in twee of meer andere stoffen. Daarvoor is altijd energie nodig:
warmte, bijvoorbeeld bij het verhitten van kalksteen
elektriciteit, bij elektrolyse
licht, bij sommige stoffen die je donker bewaart
Alleen verbindingen kun je ontleden, elementen niet.
Een element, zoals ijzer of zuurstof, bestaat uit één soort atoom en kun je met gewone chemische reacties niet verder ontleden. Een verbinding bestaat uit meer soorten atomen en dus wel. Dit onderscheid komt in hoofdstuk 2 ook voor. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.2
Opdrachten Kennis
1
Wat is een ontledingsreactie?
een stof reageert met zuurstof
één stof wordt omgezet in meerdere stoffen
twee stoffen vormen samen één nieuwe stof
een mengsel wordt in zijn stoffen gescheiden
Bij een ontleding ontstaan nieuwe stoffen uit één stof. A is een verbranding. C is het omgekeerde van een ontleding. Bij D worden geen stoffen omgezet, de stoffen blijven dezelfde.
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.2
Drie manieren om te ontleden
De energie kan op drie manieren worden toegevoerd.
Verhitten
Kalksteen ontleedt bij hoge temperatuur: CaCO₃ → CaO + CO₂.
Elektriciteit
Water ontleedt met stroom (elektrolyse): 2 H₂O → 2 H₂ + O₂.
Licht
Waterstofperoxide ontleedt in licht, daarom zit het in een donkere fles.
Bij het verhitten van kalksteen is het koolstofdioxide een gas dat ontsnapt. Dit is de basis voor het maken van kalk en cement. De reactie van waterstofperoxide: 2 H₂O₂ → 2 H₂O + O₂. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.2
Voorbeeldopdracht 1
Bij elektrolyse van 9 g water ontstaat 1 g waterstof. Hoeveel gram zuurstof ontstaat er?
gegeven
m(H₂O) = 9 g
m(H₂) = 1 g
gevraagd
m(O₂) in g
uitwerking
m begin = m eind
9 = 1 + m(O₂)
m(O₂) = 9 - 1 = 8
antwoord
Er ontstaat 8 g zuurstof.
Dit past bij behoud van massa uit 3.3. De massaverhouding waterstof : zuurstof is 1 : 8, een vaste verhouding bij de ontleding van water. Image credit: LessonUp
Vul de woorden in.
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.2
Opdrachten Kennis
2
Bij een ontleding ontstaan uit één stof twee of meer stoffen.
Ontleden met elektrische stroom heet elektrolyse.
Kalksteen levert bij verhitten kalk en koolstofdioxide.
De afleider 'één nieuwe stof' hoort bij het omgekeerde van een ontleding. Waterstof ontstaat bij de elektrolyse van water, niet bij kalksteen.
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.2
Kalk branden
Kalksteen bestaat uit calciumcarbonaat. Bij ongeveer 900 °C ontleedt het in calciumoxide en koolstofdioxide.
CaCO₃ → CaO + CO₂
Calciumoxide (ongebluste kalk) is een grondstof voor onder andere cement.
Het gebruik van ongebluste kalk in cement is een goed voorbeeld van een industriële ontleding. Het vrijkomende CO₂ is een van de redenen waarom de cementindustrie veel broeikasgas uitstoot. Dat sluit aan op 4.3. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.2
Opdrachten Toepassing
3
Welke reactievergelijking is een ontleding?
2 Mg + O₂ → 2 MgO
C + O₂ → CO₂
2 H₂O → 2 H₂ + O₂
2 Na + Cl₂ → 2 NaCl
Bij een ontleding staat links één stof en rechts meer stoffen. A en B zijn verbrandingen. D is een reactie waarbij twee elementen één verbinding vormen, het omgekeerde van een ontleding.
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.2
Opdrachten Toepassing
★ 4
Bij elektrolyse van water: 2 H₂O → 2 H₂ + O₂. Welk gas ontstaat in het grootste volume?
waterstof
zuurstof
even veel van beide
dat hangt van de stroomsterkte af
Dit is de steropdracht. Uit de coëfficiënten zie je dat er twee keer zoveel moleculen H₂ als O₂ ontstaan. Bij gassen onder gelijke omstandigheden betekent dat ook twee keer zoveel volume. Bij het proefje met een elektrolyse-opstelling zie je dat ook: de ene buis loopt twee keer zo snel vol.
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.2
Opdrachten Toepassing
5
Bij het verhitten van 50 g kalksteen ontstaat 28 g calciumoxide. Hoeveel g koolstofdioxide ontsnapt?
50 - 28 = 22 g koolstofdioxide. Dat is ook de massa die je op een weegschaal 'kwijt' bent, omdat het gas ontsnapt. Doorvragen: hoeveel procent van de massa is dat? 22 : 50 = 0,44, dus 44 procent.
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.2
V E R D I E P I N G
Karamel: suiker ontleed
Foto: APN MJM (CC BY-SA 3.0)
Verhit je suiker, dan smelt het en wordt het bruin. Bij hogere temperatuur ontleedt het onder andere in zwarte koolstof en waterdamp. Daarom wordt aangebrand suiker zwart en bitter.
Karamel is een gedeeltelijke ontleding van suiker. Bij verder verhitten ontstaat zwarte koolstof. Het smelten zelf is een faseverandering, het bruin worden is al een chemische reactie. Alleen onder toezicht van de docent laten demonstreren. Image credit: APN MJM, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.2
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
4.2.1 Wat is een ontleding?
4.2.2 Ontleden met warmte, stroom of licht
4.2.3 Ontleding opschrijven en doorrekenen
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
4.2
Klik hier
voor meer kant-en-klare themalessen
Image credit: LessonUp