Werkwoordsvormen herkennen
Werkwoordsvormen herkennen
De les opent vanuit wat leerlingen al kennen: de zes werkwoordsvormen zijn eerder behandeld. Deze les legt de nadruk op correct benoemen én correct vervoegen.
Lesdoel
Ik kan de zes werkwoordsvormen benoemen en correct vervoegen.
Deze slide heeft geen instructies
Welk signaal helpt jou om een werkwoordsvorm te herkennen?
Gebruik de antwoorden als voorkennisactivatie. Verwachte woorden: tijd, onderwerp, stam, -t, -end, ge-, bevel, zin.
Persoonsvorm tegenwoordige tijd
Geeft aan wat er nu gebeurt
Verandert mee met het onderwerp
Je vindt deze vorm vaak door de zin in een andere tijd te zetten
Voorbeeld: ik loop, jij loopt, wij lopen
Benadruk dat benoemen en vervoegen hier samenkomen: leerlingen moeten niet alleen zeggen dát iets een persoonsvorm is, maar ook de juiste vorm kiezen bij het onderwerp.
Tegenwoordige tijd vervoegen
Ik-vorm: stam
Jij/hij/zij/het: meestal stam + t
Wij/jullie/zij: hele werkwoord
Voorbeeld met werken: ik werk, jij werkt, wij werken
Je kunt hier kort wijzen op bekende valkuilen bij jij-vorm en stam + t, zonder uit te breiden naar uitzonderingen die niet nodig zijn voor deze les.
Persoonsvorm verleden tijd
Geeft aan wat er eerder gebeurde
Ook deze vorm verandert mee met het onderwerp
Je benoemt nog steeds de persoonsvorm van de zin
Voorbeeld: ik werkte, wij werkten
Houd het onderscheid met de tegenwoordige tijd scherp: dezelfde functie in de zin, maar een andere tijd.
Verleden tijd vervoegen
Zwakke werkwoorden krijgen vaak -te(n) of -de(n)
Enkelvoud en meervoud verschillen: ik maakte / wij maakten
Let op de hele werkwoordsvorm in de zin
Het gaat om correct schrijven én correct benoemen
Noem alleen kort dat leerlingen de juiste verleden tijd moeten kiezen. De volledige uitleg van 't ex-kofschip hoeft alleen terug te komen als ondersteuning, niet als nieuw lesdoel.
Welke vorm past bij: hij ... nu op school?
werken
werkt
werkte
werkend
Checkt persoonsvorm tegenwoordige tijd en de regel stam + t bij hij-vorm.
Vormen in de tegenwoordige en verleden tijd
Nu werkt hij aan zijn taak. Gisteren werkte hij ook hard. Bij wij zeg je in de tegenwoordige tijd werken, en in de verleden tijd werkten zij samen verder.
Alle vormen komen uit hetzelfde voorbeeldwerkwoord als op de inhoudsslides.
Onvoltooid deelwoord
Vaak de vorm op -end
Geeft een handeling aan die bezig is
Voorbeeld: lopend, werkend, zingend
Maak duidelijk dat deze vorm geen persoonsvorm is. Leerlingen verwarren een deelwoord soms met een gewone werkwoordsvorm in de zin.
Onvoltooid deelwoord gebruiken
Je herkent deze vorm aan de uitdrukking van een lopende handeling
In een zin staat deze vorm vaak niet als persoonsvorm
Voorbeeld: De lachende jongen fietst naar school.
lachende komt van het werkwoord lachen
Laat zien dat leerlingen niet alleen losse vormen moeten kennen, maar ze ook in een zin moeten kunnen aanwijzen.
Voltooid deelwoord
Hoort vaak bij iets dat afgerond is
Komt vaak voor met hebben of zijn
Veel vormen beginnen met ge-
Voorbeeld: gelopen, gemaakt, geschreven
Benadruk 'vaak' in plaats van 'altijd'. Zo blijft de uitleg correct zonder te veel uitzonderingen te openen.
Voltooid deelwoord in zinnen
Voorbeeld: Zij heeft haar taak gemaakt.
gemaakt is het voltooid deelwoord van maken
Deze vorm benoem je anders dan de persoonsvorm
Let dus op de functie van elk werkwoord in de zin
Goed moment om het verschil te benadrukken tussen 'heeft' als persoonsvorm en 'gemaakt' als voltooid deelwoord.
Welk woord is een onvoltooid deelwoord?
gelopen
loopt
lopend
loop
Laat leerlingen het verschil zien tussen persoonsvorm, gebiedende wijs en deelwoorden.
Deelwoorden in een zin
De lachende jongen fietst naar school. Het woord lachende komt van lachen en is een onvoltooid deelwoord. In de zin Zij heeft haar taak gemaakt, is gemaakt het voltooid deelwoord.
Hier wordt zowel herkennen in een zin als benoemen van de vorm gecontroleerd.
Gebiedende wijs
Gebruik je als je iemand iets laat doen
Vaak staat er geen onderwerp in de zin
De vorm lijkt vaak op de stam
Voorbeeld: Loop!, Kijk!, Maak je werk af!
Leg uit dat de functie van de zin helpt bij het benoemen: het is een opdracht, waarschuwing of aansporing.
Gebiedende wijs herkennen
Vaak aan het begin van de zin
Gericht op degene die moet handelen
Geen gewone mededeling, maar een bevel of verzoek
Voorbeeld: Pak je jas.
Vergelijk zo nodig kort met een gewone zin als: 'Jij pakt je jas.' Daarmee zien leerlingen het verschil in vorm en functie.
Bijvoeglijk gebruikt werkwoord
Een werkwoordsvorm die als bijvoeglijk naamwoord wordt gebruikt
Zegt iets over een zelfstandig naamwoord
Voorbeeld: de gesloten deur, het gebroken glas
Noem dat deze vorm vaak lijkt op een voltooid deelwoord, maar dat de functie in de zin hier doorslaggevend is.
Functie in de zin
In de gesloten deur hoort gesloten bij deur
In de deur is gesloten hoort gesloten bij het werkwoordelijk deel
De vorm kan dus hetzelfde lijken, maar anders gebruikt worden
Kijk altijd naar de plek en de functie in de zin
Dit is een belangrijk onderscheid voor benoemen. Leerlingen hoeven hier vooral te leren kijken naar wat het woord in de zin doet.
Welke zin staat in de gebiedende wijs?
Jij pakt je jas.
Pak je jas.
Hij pakt zijn jas.
Wij pakken jassen.
De juiste optie is een opdracht zonder gewoon onderwerp.
In welke groep hoort gesloten in: de gesloten deur?
pv tt
voltooid deelwoord
gebiedende wijs
bijv. gebruikt ww
Leerlingen moeten kijken naar de functie in de zin: gesloten zegt iets over deur.
Kijk naar vorm en functie
In de zin Pak je jas is Pak een gebiedende wijs. In de woordgroep de gesloten deur zegt gesloten iets over deur. Daarom is het een bijvoeglijk gebruikt werkwoord.
Deze opdracht laat leerlingen beslissen op basis van functie in de zin.
Zes vormen naast elkaar
pv tt: ik werk
pv vt: ik werkte
onvoltooid deelwoord: werkend
voltooid deelwoord: gewerkt
gebiedende wijs: Werk!
bijvoeglijk gebruikt werkwoord: de gewerkte uren
Deze overzichtsslide bundelt de hele les. Gebruik steeds hetzelfde voorbeeldwerkwoord om het verschil tussen de vormen zo zichtbaar mogelijk te maken.
Waar let je op?
Kijk naar tijd: nu of vroeger
Kijk naar functie: persoonsvorm, deelwoord, opdracht of beschrijving
Kijk naar vorm: stam, stam + t, -end, ge-
Kijk naar plaats in de zin
Dit vormt de afronding van de inhoud: leerlingen hebben herkenningspunten nodig om straks in een toets- of oefensituatie snel te kunnen beslissen.
Welke werkwoordsvorm vind jij nu nog het lastigst?
pv tt
pv vt
onv. deelwoord
volt. deelwoord
gebiedende wijs / bijv. ww
Deze slide heeft geen instructies
Wat ga jij voortaan eerst controleren in een zin?
Bespreek klassikaal welke signalen leerlingen echt helpen, bijvoorbeeld tijd, onderwerp, -end, ge-, functie of plaats in de zin. Er zijn geen vaste goede antwoorden.
Welke werkwoordsvorm wil jij nog extra oefenen?
Laat leerlingen kort terugblikken op hun leerproces. Mogelijke elementen: welke vorm was lastig, welk voorbeeld hielp, wat ze nog willen oefenen.
Begrippen
persoonsvorm tegenwoordige tijd - werkwoordsvorm die aangeeft wat nu gebeurt en meeverandert met het onderwerp
persoonsvorm verleden tijd - werkwoordsvorm die aangeeft wat eerder gebeurde en meeverandert met het onderwerp
onvoltooid deelwoord - werkwoordsvorm die vaak eindigt op -end en een lopende handeling uitdrukt
voltooid deelwoord - werkwoordsvorm die vaak een afgeronde handeling uitdrukt
gebiedende wijs - werkwoordsvorm waarmee je een opdracht, bevel of verzoek geeft
bijvoeglijk gebruikt werkwoord - werkwoordsvorm die gebruikt wordt als bijvoeglijk naamwoord bij een zelfstandig naamwoord
Deze slide heeft geen instructies