6
Moleculen
Paragraaf 6.4
Atomen
Water, koolstofdioxide en zuurstof: met maar een paar soorten bouwstenen maak je ze alle drie. Hoe werkt dat?
Gemaakt bij Nova NaSk MAX 1|2, deel B, mavo/havo
mavo/havo
6
Moleculen
Paragraaf 6.4
Atomen
Water, koolstofdioxide en zuurstof: met maar een paar soorten bouwstenen maak je ze alle drie. Hoe werkt dat?
Gemaakt bij Nova NaSk MAX 1|2, deel B, mavo/havo
mavo/havo
Les bij Nova NaSk MAX 1|2, deel B, hoofdstuk 6 Moleculen, paragraaf 6.4 Atomen. Ongeveer 40 minuten, leerjaar 2 mavo/havo. Image credit: LessonUp Image credit: Omslag Nova NaSk 1|2 deel B mavo/havo, Malmberg
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
6.4 Atomen
Leerdoelen
6.4.1
Je kunt uitleggen dat moleculen uit atomen bestaan en atoomsoorten met hun symbool noemen.
6.4.2
Je kunt een molecuulformule zoals H2O of CO2 lezen en de atomen tellen.
6.4.3
Je kunt het verschil tussen een element en een verbinding uitleggen.
6.4.4
Je kunt uitleggen dat atomen bij een chemische reactie behouden blijven.
Practica en vaardigheden
V A A R D I G H E I D
Molecuulformules lezen en atomen tellen
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Foto: Bin im Garten (CC BY-SA 3.0)
Startvraag
Twee modellen van water
Je ziet twee modellen van een watermolecuul. Elke kleur is een soort atoom.
Hoeveel soorten atomen zitten in water?
1
2
3
4
Twee soorten: zuurstof (rood) en waterstof (wit). Wie 3 kiest, telt het aantal atomen in plaats van het aantal soorten. Dat onderscheid is de kern van deze les. Image credit: Bin im Garten, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Atomen en atoomsoorten
Moleculen bestaan uit nog kleinere deeltjes: atomen. Er zijn 118 atoomsoorten bekend. Ze staan allemaal in het periodiek systeem.
Elke atoomsoort heeft een symbool van één of twee letters:
H: waterstof
O: zuurstof
C: koolstof
N: stikstof
Een symbool begint altijd met een hoofdletter. Sommige symbolen komen uit het Latijn, zoals C van carbo (koolstof).
N komt van nitrogenium, het Latijnse woord voor stikstof. Leerlingen hoeven de Latijnse namen niet te kennen. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Een molecuulformule lezen
Een molecuulformule laat zien welke atomen in een molecuul zitten en hoeveel.
H2O, water
2 H-atomen en 1 O-atoom. Het getal hoort bij het symbool ervoor.
CO2, koolstofdioxide
1 C-atoom en 2 O-atomen. Staat er geen getal, dan is het er één.
O2, zuurstof
2 O-atomen. Het gas zuurstof bestaat uit moleculen van twee atomen.
In het boek en in de bovenbouw staan de getallen klein en laag (subscript). Op deze dia's schrijven we ze op gewone hoogte. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Opdrachten Kennis
1
Wat betekent de 2 in de molecuulformule CO2?
Er zijn 2 koolstofatomen
Er zijn 2 moleculen
Er zijn 2 zuurstofatomen
Het molecuul weegt 2 gram
Het getal hoort bij het symbool ervoor: O. Dus 2 zuurstofatomen en 1 koolstofatoom. A is de meest gemaakte fout.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Elementen en verbindingen
Foto: Sonia (CC BY 3.0)
Bestaan de moleculen van een stof uit één atoomsoort, dan is die stof een element, zoals zuurstof (O2).
Bestaan ze uit twee of meer atoomsoorten, dan is het een verbinding, zoals water (H2O) en koolstofdioxide (CO2).
In een molecuulbouwdoos heeft elke atoomsoort een vaste kleur: H wit, O rood, C zwart, N blauw.
Doorvragen: is stikstof (N2) een element of een verbinding? Een element, want er zit maar één atoomsoort in. Image credit: Sonia, Wikimedia Commons (CC BY 3.0) Image credit: LessonUp
Tel de atomen in de molecuulformule. Vul in.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Opdrachten Kennis
2
NH3 (ammoniak) bestaat uit 4 atomen.
CH4 (methaan) bestaat uit 5 atomen.
In CO2 zitten 2 zuurstofatomen.
NH3: 1 + 3 = 4. CH4: 1 + 4 = 5. CO2: 2 zuurstofatomen. Ammoniak en methaan zijn allebei verbindingen.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Atomen bij een chemische reactie
Bij een chemische reactie verdwijnen de moleculen van de beginstoffen. De atomen gaan anders aan elkaar vastzitten en vormen nieuwe moleculen. Atomen verdwijnen nooit en er komen er ook geen bij.
Voorbeeld: aardgas bestaat vooral uit methaan (CH4). Bij verbranden reageert het met zuurstof (O2). Er ontstaan koolstofdioxide (CO2) en water (H2O). Voor en na de reactie zijn er evenveel atomen van elke soort.
Verschil met een faseovergang: bij verdampen of condenseren blijven de moleculen hetzelfde, bij een reactie ontstaan nieuwe moleculen. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Opdrachten Toepassing
3
Waterdamp condenseert tegen een koude ruit. Wat gebeurt er met de watermoleculen?
Ze blijven H2O, de afstand wordt kleiner
Ze vallen uiteen in H- en O-atomen
Er ontstaan nieuwe moleculen
De atomen worden kleiner
Condenseren is een faseovergang: de moleculen blijven H2O. Alleen de afstand en de beweging veranderen. B en C horen bij een chemische reactie.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Opdrachten Toepassing
★ 4
1 molecuul CH4 verbrandt. Er ontstaan 1 molecuul CO2 en 2 moleculen H2O. Hoeveel zuurstofatomen waren daarvoor nodig?
1
2
3
4
Steropdracht. Tel de O-atomen na de reactie: CO2 heeft er 2, twee moleculen H2O hebben er samen 2. Dat zijn 4 O-atomen. CH4 bevat geen zuurstof, dus alle 4 komen uit de lucht: 2 moleculen O2. Controle met waterstof: CH4 heeft 4 H, twee keer H2O ook.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
V E R D E R K I J K E R
Hoe klein is een atoom?
Een atoom is ongeveer 0,1 nanometer groot. Dat is 0,0000001 mm.
Leg je tien miljoen atomen naast elkaar, dan heb je een rij van ongeveer 1 mm.
In één druppel water zitten meer dan duizend triljoen atomen.
Reken na: 10 000 000 x 0,0000001 mm = 1 mm. 1 nanometer is een miljoenste millimeter, dus 0,1 nm = 0,0000001 mm. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
6.4.1 Atomen en atoomsymbolen
6.4.2 Molecuulformules lezen
6.4.3 Element en verbinding
6.4.4 Atomen blijven behouden
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
Image credit: LessonUp