Sterk redeneren en drogredenen

• newEditor
• Filosofie
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 4

Stap 1 Brein

Boeken en laptops dicht.

Beantwoord op een kladblaadje uit je hoofd:

1.      Wat is een kenmerk van mythologisch denken?

2.      Wat is een kenmerk van logisch of filosofisch denken?

3.      Noem één filosoof uit de beginperiode van de filosofie.

4.      Wat probeerden de eerste filosofen anders te doen dan mythologische verhalenvertellers?

5.      Wat betekent het woord argument?

2

minute

00

second

add30s

Individueel!

"Leg je boek en laptop dicht. Jullie gaan eerst iets doen wat goed is voor je geheugen: proberen kennis terug te halen zonder hulpmiddelen. Dat mag best lastig voelen, want juist dat nadenken zorgt voor leren. Beantwoord eerst individueel de vijf vragen op het bord. Daarna vergelijk je je antwoorden met je buur en probeer je samen te ontdekken welke aannames of vooronderstellingen er achter jullie antwoorden zitten. Pas daarna mogen de boeken open om te controleren. We gebruiken wat jullie ophalen uit eerdere lessen als startpunt voor ons nieuwe onderwerp: argumentatie en vooronderstellingen."

Stap 2 - Buur tweetallen

Vergelijk antwoorden en bespreek:

"Welke aanname of vooronderstelling zit verstopt in jouw antwoord op vraag 4 of 5?"

3

minute

00

second

add30s

Voorbeelden die leerlingen kunnen ontdekken:

·       "De werkelijkheid is begrijpelijk met reden."

·       "Beweringen moeten onderbouwd worden."

·       "Niet alles wat verteld wordt is automatisch waar."

Stap 3 - Boek

Nu mogen boeken open.

Je controleert alleen vraag 4 en 5:

·       Wat hadden we goed?

·       Wat ontbrak nog?

·       Welke vooronderstelling zagen we eerst niet?

2

minute

00

second

add30s

Vraag:

"Als iemand zegt: 'Je moet altijd luisteren naar experts', welke vooronderstelling zit daarachter?"

Waarom is het woord 'altijd' in deze uitspraak filosofisch belangrijk?

A

Het maakt de zin absoluut

B

Het maakt de zin persoonlijk

C

Het maakt de zin grappig

D

Het maakt de zin historisch

Welke kritische vraag past het best bij deze uitspraak?

A

Wat maakt iemand expert?

B

Hoe oud is de spreker?

C

Waar woont de expert?

D

Hoe lang is de zin?

Sterk redeneren en drogredenen

Open met het idee dat overtuigen niet alleen gaat om een mening hebben, maar om hoe je die mening opbouwt en verdedigt.

Leerdoel

Ik kan een standpunt onderbouwen met argumenten, subargumenten, tegenargumenten en weerleggingen, en ik kan veelvoorkomende drogredenen herkennen, benoemen en verklaren.

Welke woorden koppel jij aan overtuigend argumenteren?

Gebruik de woordwolk om voorkennis te activeren. Verwachte richtingen: mening, feit, bewijs, discussie, emoties, logisch, drogreden, standpunt.

Feit, mening en standpunt

• Feit: controleerbare uitspraak

• Mening: wat iemand vindt of waardeert

• Standpunt: mening of bewering die je verdedigt

• In een debat moet duidelijk zijn wat je beweert en waarom

Benadruk dat een standpunt vaak normatief is: het zegt wat wenselijk, goed of verstandig is. Niet elke mening wordt automatisch een standpunt; pas wanneer je die verdedigt wel.

Wat is argumentatie?

Argumentatie is het geheel van redenen waarmee je een standpunt ondersteunt.

Een losse uitspraak overtuigt meestal niet; pas met argumenten laat je zien waarom een standpunt aannemelijk, verstandig of rechtvaardig is.

Goede argumentatie maakt onderscheid tussen wat je beweert en de gronden waarop je dat doet.

Je kunt hier kort aangeven dat argumentatie in de filosofie draait om de kwaliteit van redenen, niet alleen om wie het hardst spreekt.

Van mening naar verdedigbaar standpunt

Stelling: stemrecht moet vanaf 16 jaar mogelijk zijn.

• Dit is meer dan een voorkeur

• Het vraagt om onderbouwing

• De volgende stap is: welke redenen spreken vóór deze stelling?

Gebruik dit voorbeeld als rode draad. Je hoeft het standpunt niet inhoudelijk uit te werken; het dient hier vooral om het onderscheid tussen stelling en onderbouwing te laten zien.

Wanneer is een argument sterk?

• Het sluit echt aan op het standpunt

• Het geeft een reden, geen herhaling

• Het is zo precies mogelijk geformuleerd

• Het is verdedigbaar met voorbeelden, feiten of principes

• Het maakt duidelijk waarom de conclusie zou volgen

Wijs op het verschil tussen relevantie en waarheid: een uitspraak kan waar zijn maar toch geen goed argument voor dit standpunt.

Het argumentatieschema

Een volledige redenering bevat vaak deze bouwstenen:

• standpunt

• argument(en)

• subargument(en)

• tegenargument

• weerlegging

Zo wordt zichtbaar hoe een standpunt wordt verdedigd én getest.

Maak expliciet dat een sterk standpunt niet zwakker wordt door een tegenargument te noemen; juist het serieus behandelen ervan versterkt de redenering.

Welke uitspraak is een standpunt dat je moet verdedigen?

A

Water kookt bij 100°C

B

Schooluniformen zijn wenselijk

C

Amsterdam is een hoofdstad

D

Een week heeft zeven dagen

De juiste optie is normatief en vraagt om onderbouwing. De andere drie zijn feiten die controleerbaar zijn.

Maak het schema compleet

Een standpunt is de bewering die je verdedigt. Een argument ondersteunt dat direct. Een subargument geeft extra steun aan dat argument. Zo wordt de redenering duidelijker opgebouwd.

standpunt

argument

subargument

mening

weerlegging

feit

pathos

Controleer of leerlingen het verschil zien tussen direct steunen (argument) en indirect steunen (subargument).

Welke vooronderstelling zit vaak achter de uitspraak: 'Je moet altijd luisteren naar experts'?

A

Experts hebben altijd gelijk

B

Iedereen weet evenveel

C

Meningen zijn onbelangrijk

D

Twijfel is verboden

Argument en subargument

• Een argument ondersteunt direct het standpunt

• Een subargument ondersteunt een argument

• Subargumenten vullen uitleg, bewijs of voorbeelden aan

• Zo ontstaat een gelaagde redenering in plaats van een losse bewering

Veel leerlingen verwarren een extra argument met een subargument. Leg uit: een extra argument steunt het standpunt rechtstreeks; een subargument steunt eerst het argument.

Voorbeeld van opbouw

Standpunt: een schooluniform is wenselijk.

• Argument: het verkleint zichtbare verschillen tussen leerlingen

• Subargument: merkkleding speelt dan minder mee in status en groepsdruk

• Subargument: dat kan de sociale druk op school verminderen

Benadruk dat dit nog geen bewijs is dat het standpunt waar is; het laat alleen de structuur van een onderbouwing zien.

Tegenargument en weerlegging

• Een tegenargument noemt een bezwaar tegen het standpunt

• Een weerlegging laat zien waarom dat bezwaar niet beslissend is

• Weerleggen is niet hetzelfde als ontkennen

• Je reageert met redenen, niet met irritatie

Leg uit dat een weerlegging verschillende vormen kan hebben: het tegenargument nuanceren, een aanname betwisten of laten zien dat een ander principe zwaarder weegt.

Schema in één voorbeeld

Standpunt: internetverkeer mag worden afgeluisterd om terrorisme te voorkomen.

• Argument: veiligheid van burgers is een kerntaak van de overheid

• Tegenargument: dit tast privacy ernstig aan

• Weerlegging: ingrijpen kan alleen verdedigbaar zijn als het strikt begrensd en controleerbaar is

Hier hoeft niet de politieke inhoud centraal te staan, maar de structuur. Maak duidelijk dat een weerlegging ook voorwaarden kan stellen in plaats van simpelweg 'nee' te zeggen.

Redeneren over omstreden kwesties

Bij stellingen zoals gratis zorg en onderwijs, abortus of ingrijpen om democratie af te dwingen botsen vaak waarden.

Denk aan:

• vrijheid

• gelijkheid

• veiligheid

• rechtvaardigheid

• autonomie

Argumenteren vraagt dan om heldere afwegingen.

Benadruk neutraliteit: de les leert hoe je redeneert over zulke onderwerpen, niet welk standpunt leerlingen moeten innemen.

Waarom is een weerlegging meer dan alleen 'nee' zeggen?

Verwachte elementen: een tegenargument noemt een bezwaar tegen het standpunt; een weerlegging legt uit waarom dat bezwaar niet beslissend is, bijvoorbeeld door te nuanceren of voorwaarden te stellen.

Wat is in het voorbeeld over afluisteren de weerlegging?

A

Privacy is belangrijk

B

Veiligheid van burgers

C

Het tast privacy aan

D

Strikt begrensd ingrijpen

De weerlegging is niet het ontkennen van privacyzorgen, maar het stellen van voorwaarden waaronder ingrijpen verdedigbaar kan zijn.

Overtuigen is meer dan logica

Naast de inhoud van argumenten spelen ook retorische middelen mee. Daarmee probeer je een publiek mee te krijgen via geloofwaardigheid, emotie, redelijkheid en het gevoel dat het moment ertoe doet.

Maak onderscheid tussen overtuigen en misleiden: retoriek is niet per definitie fout, maar kan wel gebruikt worden zonder sterke argumenten.

Ethos en pathos

Ethos

• draait om geloofwaardigheid

• waarom zou het publiek jou vertrouwen?

• deskundigheid, eerlijkheid en houding tellen mee

Pathos

• draait om emotie

• raakt aan angst, hoop, medelijden of verontwaardiging

• kan aandacht trekken en urgentie voelbaar maken

Waarschuw dat ethos en pathos overtuigend kunnen zijn zonder dat de redenering logisch sterk is. Dat maakt ze belangrijk om te herkennen.

Logos en kairos

• draait om redelijkheid

• argumenten, voorbeelden en samenhang staan centraal

• hier toets je of een conclusie echt volgt

Kairos

Logos

• draait om het juiste moment

• waarom is deze kwestie nu urgent?

• timing bepaalt mede de overtuigingskracht

Kairos is voor leerlingen vaak het minst bekend. Koppel het aan actuele gebeurtenissen of een geschikt moment om een standpunt naar voren te brengen.

Retoriek in stellingen

Bij een stelling als vrouwenhaat moet als extremisme worden gezien kun je verschillende middelen herkennen:

• ethos: verwijzen naar betrouwbare kennis of ervaring

• pathos: de ernst van het probleem voelbaar maken

• logos: redenen en definities zorgvuldig opbouwen

• kairos: laten zien waarom dit onderwerp nu aandacht vraagt

Laat zien dat dezelfde stelling op verschillende manieren gepresenteerd kan worden. De middelen vullen elkaar aan, maar vervangen geen argumentatie.

Welk middel draait vooral om geloofwaardigheid?

A

Pathos

B

Kairos

C

Ethos

D

Logos

Ethos = geloofwaardigheid, pathos = emotie, logos = redelijkheid, kairos = juiste moment/urgentie.

Vul de retorische middelen in

Met ethos wek je vertrouwen door geloofwaardigheid. Met pathos spreek je emoties aan. Logos draait om redelijkheid en samenhang. Kairos benadrukt waarom een onderwerp juist nu urgent is.

ethos

pathos

Logos

Kairos

drogreden

standpunt

subargument

bewijslast

Laat leerlingen eventueel hardop verwoorden waarom elke term precies op die plek past.

Wat is een drogreden?

Een drogreden lijkt op een goed argument, maar bevat een denkfout. Daardoor kan de redenering toch overtuigend overkomen. In een debat is het belangrijk om niet alleen te voelen dát iets niet klopt, maar ook te kunnen aanwijzen waar de fout zit.

Beklemtoon drie dingen per drogreden: de fout, het misleidende effect en waarom het toch aannemelijk klinkt.

Cirkelredenering en ad hominem

Ad hominem

• aanval op de persoon in plaats van op het argument

• leidt af van de inhoud

• lijkt sterk omdat persoonlijke fouten emoties oproepen

Cirkelredenering

• het argument herhaalt eigenlijk het standpunt

• er komt geen nieuwe steun bij

• lijkt overtuigend door de schijn van uitleg

Voorbeeld cirkelredenering: 'Schooluniformen zijn goed, want ze zijn beter voor school.' Voorbeeld ad hominem: 'Jij mag niets zeggen over abortus, want jij bent hypocriet.'

Jij-bak en autoriteitsargument

Autoriteitsargument

• reageert met: jij doet het zelf ook

• ontwijkt de beoordeling van het punt

• lijkt overtuigend omdat het de ander in verlegenheid brengt

• iets zou waar zijn omdat een autoriteit het zegt

• dat is zwak als expertise of bewijs ontbreekt

• lijkt sterk door vertrouwen in status of bekendheid

Jij-bak

Maak onderscheid tussen terecht verwijzen naar deskundigheid en een drogreden. Een expert kan relevant zijn, maar vervangt niet automatisch de argumenten.

Bewijslast en post hoc

• de spreker eist dat de ander het tegendeel bewijst

• wie beweert, moet zelf onderbouwen

• lijkt slim omdat twijfel wordt omgezet in schijnbaar bewijs

• na iets gebeurt iets anders, dus dat zou de oorzaak zijn

• tijdsvolgorde wordt verward met causaliteit

• lijkt logisch omdat gebeurtenissen elkaar opvolgen

Verschuiven van de bewijslast

Post hoc ergo propter hoc

Voor post hoc kun je een eenvoudig voorbeeld geven: 'Sinds er schooluniformen zijn, zijn de cijfers beter; dus komt dat door uniformen.'

Vals dilemma en stroman

Stroman

• verdraait het standpunt van de ander

• bestrijdt een zwakkere versie

• lijkt overtuigend omdat die vervormde versie makkelijker aan te vallen is

• doet alsof er maar twee keuzes zijn

• middenposities of alternatieven verdwijnen

• lijkt krachtig door eenvoud en scherp contrast

Vals dilemma

Noem bij vals dilemma dat echte kwesties vaak meerdere opties of voorwaarden kennen. Bij stroman kun je laten zien hoe nuance verloren gaat.

Drogredenen in korte uitspraken

Voorbeelden die je kunt herkennen en verklaren:

• beroep op autoriteit zonder goed bewijs

• redeneren vanuit gevolgen alsof dat al bewijs is

• kiezen tussen twee uitersten alsof er niets tussen zit

• persoonlijke aanval in plaats van inhoudelijke reactie

• onterechte oorzaak-gevolg-koppeling

• verdraaien van iemands standpunt

Deze slide bundelt de herkenningspatronen. Leg uit dat leerlingen straks niet alleen het label moeten noemen, maar ook de fout moeten verwoorden.

Waarom drogredenen overtuigen

• Ze sluiten aan bij emoties of intuïtie

• Ze maken ingewikkelde kwesties simpel

• Ze lenen gezag van personen of gebeurtenissen

• Ze verplaatsen de aandacht van inhoud naar indruk

Hier kun je de koppeling maken met retorische middelen: drogredenen gebruiken soms ethos, pathos of kairos zonder goede logos.

Standpunten zorgvuldig beoordelen

Bij stellingen zoals stemrecht vanaf 16 jaar, schooluniformen of gratis zorg en onderwijs kun je stap voor stap kijken:

• wat is precies het standpunt?

• welke argumenten en subargumenten worden gegeven?

• welk tegenargument is mogelijk?

• volgt er een echte weerlegging?

• zit er ergens een drogreden?

Deze slide brengt de hele les samen in één beoordelingskader voor concrete maatschappelijke kwesties.

Welke drogreden valt iemand persoonlijk aan?

A

Stroman

B

Ad hominem

C

Post hoc

D

Vals dilemma

Ad hominem richt zich op de persoon in plaats van op het argument.

Herken de denkfouten

Bij een cirkelredenering herhaalt het argument eigenlijk het standpunt. Bij post hoc wordt tijdsvolgorde verward met oorzaak en gevolg. Een stroman verdraait eerst het standpunt van de ander en valt daarna die zwakkere versie aan.

cirkelredenering

post hoc

stroman

ethos

weerlegging

subargument

kairos

Bespreek niet alleen het juiste label, maar ook waarom de redenering schijnbaar toch overtuigend klinkt.

Welke drogreden heb jij weleens gehoord of gebruikt ?

Verwachte elementen: benoem een mogelijke drogreden in een concreet debatvoorbeeld, leg uit waar de denkfout zit en waarom die overtuigend kan lijken.

Wat is één inzicht uit deze les dat je onthoudt?

Reflectie zonder goed of fout. Laat leerlingen één inzicht noemen, bijvoorbeeld over standpunt, weerlegging, retoriek of drogredenen.

Begrippenlijst

feit - controleerbare uitspraak over de werkelijkheid

mening - wat iemand vindt, waardeert of beoordeelt

standpunt - mening of bewering die je verdedigt

argumentatie - geheel van redenen voor een standpunt

argument - reden die direct het standpunt ondersteunt

subargument - reden die een argument verder ondersteunt

tegenargument - bezwaar tegen een standpunt of argument

Begrippenlijst

weerlegging - reactie die uitlegt waarom een tegenargument niet beslissend is

ethos - overtuigen via geloofwaardigheid

pathos - overtuigen via emotie

logos - overtuigen via redelijkheid en argumenten

kairos - overtuigen via het juiste moment en urgentie

drogreden - schijnbaar overtuigende redenering met een denkfout

Begrippenlijst

cirkelredenering - het standpunt wordt met zichzelf onderbouwd

ad hominem - aanval op de persoon in plaats van op het argument

jij-bak - kritiek afweren door de ander hetzelfde te verwijten

autoriteitsargument - iets waar noemen omdat een autoriteit het zegt

verschuiven van de bewijslast - eisen dat de ander het tegendeel bewijst

post hoc ergo propter hoc - tijdsvolgorde verwarren met oorzaak-gevolg

stroman - een verdraaide versie van een standpunt aanvallen

Vals dilemma heet ook uitgesloten midden. Als je dit mondeling toevoegt, benoem dan dat de les beide namen gebruikt voor dezelfde denkfout.

Begrippenlijst

vals dilemma / uitgesloten midden - doen alsof er maar twee mogelijkheden zijn terwijl er meer zijn