Klaar voor je spellingtoets
Klaar voor je spellingtoets
De les opent breed: leerlingen herkennen het onderwerp direct als toetsvoorbereiding. Houd de focus op toepassen van regels die in de methodebeelden terugkomen.
Lesdoel
Ik kan afkortingen, samenstellingen, tussenletters, leestekens, koppeltekens en trema’s correct gebruiken bij spellingopgaven.
Deze slide heeft geen instructies
Welk spellingonderwerp vind jij het lastigst?
Gebruik de uitkomsten om kort te peilen waar de klas extra op wil letten: afkortingen, samenstellingen, tussenletters, leestekens, koppelteken of trema.
Afkortingen
Afkortingen schrijf je niet allemaal op dezelfde manier
Soms gebruik je hoofdletters
Soms punten
Soms kleine letters zonder punten
Leg uit dat leerlingen vooral moeten herkennen tot welke soort een afkorting hoort. Dat helpt sneller dan losse woorden uit het hoofd leren.
Afkortingen met hoofdletters
Namen van bedrijven, organisaties en landen
Voorbeelden: VW, SP, NL, ANWB, SBS, VN
Schrijf deze dus met hoofdletters
Deze slide heeft geen instructies
Afkortingen met punten
Gebruik punten bij afkortingen waarvan je de woorden volledig uitspreekt
Voorbeelden: a.u.b., bijv., e.d., i.c.m., t.w.v., z.o.z.
De punten horen bij de juiste spelling
Benadruk dat leerlingen vaak geneigd zijn punten weg te laten. Hier is de regel belangrijker dan snelheid.
Afkortingen zonder punten
Veel andere afkortingen schrijf je met kleine letters
Meestal zonder punten
Voorbeelden: vmbo, bh, ov, pin, sms
Deze slide heeft geen instructies
Welke afkorting schrijf je met punten?
vmbo
ANWB
bijv.
pin
Toetst het verschil tussen hoofdletters, punten en kleine letters zonder punten.
Afkortingen invullen
Bij namen van organisaties gebruik je vaak hoofdletters. Afkortingen zoals bijv. schrijf je met punten. Veel andere afkortingen, zoals sms, schrijf je met kleine letters zonder punten.
De drie juiste woorden komen letterlijk uit het behandelde blok over afkortingen.
Aan elkaar of los?
Een nieuw woord van twee woorden heet een samenstelling
Samenstellingen schrijf je in het Nederlands aan elkaar
Voorbeelden: motorrace, racefiets, verrekijker
Koppel dit aan uitspraak: één woord met één hoofdklemtoon voelt vaak als één geheel.
Wanneer schrijf je los?
Hoor je twee klemtonen? Dan schrijf je de woorden meestal niet aan elkaar.
informatiebijeenkomst = samenstelling
informatieve bijeenkomst = los
Laat het verschil hardop horen: informatiebijeenkomst tegenover informatieve bijeenkomst.
Vaak aan elkaar
Samenstellingen van twee of meer woorden: houtwormkever
Woorden met er, hier, daar, waar + voorzetsel: hiervoor, eronderdoor
Getallen met honderd en duizend: zeshonderd, vijftienduizend
Deze slide heeft geen instructies
Nog meer woorden aan elkaar
Veel samengestelde werkwoorden: inhalen, voordoen, windsurfen
Veel samengestelde bijvoeglijke naamwoorden: opbouwend, sneldrogend, lichtgewond
Bij twijfel: kijk in een woordenboek
Deze slide heeft geen instructies
Welke schrijfwijze is juist?
informatie bijeenkomst
informatie-bijeenkomst
informatiebijeenkomst
informatiebijeen komst
Samenstelling schrijf je aan elkaar. De afleider 'informatie bijeenkomst' past bij leerlingen die twee losse woorden blijven zien.
Aan elkaar of los
Een nieuw woord van twee woorden heet een samenstelling. Zo'n woord schrijf je meestal aan elkaar, zoals racefiets. Hoor je twee klemtonen, dan schrijf je het meestal los, zoals informatieve bijeenkomst.
Controleert de kernregel en het contrast tussen samenstelling en losse woordgroep.
Tussenletters
In een samenstelling komt soms een tussenletter
Vaak is dat -en- of -s-
Die tussenletter helpt om het woord goed te vormen
Maak duidelijk dat tussenletters niet willekeurig zijn: ze volgen vaste patronen.
Wanneer gebruik je -en-?
Als het eerste woord een zelfstandig naamwoord is met alleen een meervoud op -en
Voorbeeld: druif → druiven → druivensap
Ook bij iets waarvan er maar één is: zonnescherm
Deze slide heeft geen instructies
Wanneer géén -en-?
Niet als het eerste woord een meervoud op -s heeft
Voorbeeld: montages → montagekamer
Ook niet bij woorden met meervoud op -en én -s: geboortekaartje
Dit is een veelgemaakte fout. Benadruk dat leerlingen naar het meervoud van het eerste woord kijken.
Wanneer gebruik je -s-?
Gebruik -s- als je die s-klank hoort
Voorbeelden: geluksdag, verrassingsfeest
Vervang soms het tweede woord om het beter te horen
Gebruik het voorbeeld eindejaarsshow / eindejaarsvuurwerk mondeling om de hoorbare s-klank te laten zien.
Wanneer gebruik je een tussen-s-?
Bij meervoud op -en
Als je s hoort
Bij elk nieuw woord
Bij meervoud op -s
Laat leerlingen het verschil zien tussen de -en--regel en de hoorbare s-klank.
Tussenletters invullen
In een samenstelling komt soms een tussenletter. Je gebruikt vaak -en- als het eerste woord alleen een meervoud op -en heeft. Gebruik -s- als je die klank hoort, zoals in geluksdag.
De plaats van de drie begrippen ligt vast door de betekenis in de zinnen.
Leestekens maken tekst duidelijk
Leestekens maken een tekst beter leesbaar
Belangrijk voor de toets zijn: punt, komma, dubbele punt, aanhalingstekens
De juiste keuze laat zien hoe een zin in elkaar zit
Houd de focus op spelling en zinsbouw, niet op uitgebreide grammaticale theorie.
Punt en komma
Na een zelfstandige mededelende zin komt een punt
Een komma gebruik je vaak tussen zinsdelen in een langere zin
Ook in een opsomming: soep, broodjes, melk en fruit
Noem erbij dat er meestal géén komma voor 'en' of 'of' staat in een gewone opsomming.
Wanneer gebruik je een komma?
Tussen twee persoonsvormen: Als je gesport hebt, moet je douchen
Voor woorden als maar, omdat, want, terwijl
Voor en na extra informatie in een zin
Deze slide heeft geen instructies
Dubbele punt en citaat
Gebruik een dubbele punt voor een aangekondigde opsomming
Ook voor de directe rede of een citaat
Bijvoorbeeld: Nathan zei: 'Ik had dat niet verwacht.'
Je kunt mondeling nog noemen dat een dubbele punt soms ook een verklaring inleidt.
Aanhalingstekens
Gebruik aanhalingstekens bij de directe rede
Niet bij de indirecte rede
Ook als je het woord zelf bedoelt: Het woord 'onmiddellijk' is lastig.
Benadruk het verschil tussen letterlijk citeren en iemand iets in eigen woorden laten zeggen.
Waar hoort een komma?
Als je klaar bent moet je inleveren.
Als je klaar bent, moet je inleveren.
Als, je klaar bent moet je inleveren.
Als je klaar, bent moet je inleveren.
Toetst de regel: komma tussen twee persoonsvormen in dit soort zinnen.
Leestekens kiezen
Na een mededelende zin komt een punt. Een komma gebruik je vaak in een langere zin of in een opsomming. Voor een citaat gebruik je vaak een dubbele punt en daarna aanhalingstekens.
Bundelt de drie belangrijkste leestekens uit dit blok.
Wanneer gebruik je aanhalingstekens?
Bespreek dat aanhalingstekens bij de directe rede horen en niet bij de indirecte rede. Laat leerlingen eventueel zelf een voorbeeld noemen.
Koppelteken en trema
Soms staan klinkers lastig naast elkaar
Dan gebruik je een koppelteken of een trema
De keuze hangt af van het soort woord
Hier zit vaak verwarring: beide helpen bij uitspraak, maar niet in dezelfde situatie.
Wanneer gebruik je een koppelteken?
In samenstellingen met botsende klinkers: diploma-uitreiking, corona-angst
Bij letters, cijfers en afkortingen: tv-zender, X-as, 4-jarig
Bij gelijkwaardige delen: minister-president
Deze slide heeft geen instructies
Nog meer koppelteken
Bij aardrijkskundige namen: Noord-Ierland, Zuid-Beveland
Bij voorvoegsels als ex-, oud-, niet-, leerling-
Voorbeelden: ex-leerling, oud-voetballer, niet-bewoner
Deze slide heeft geen instructies
Wanneer gebruik je een trema?
Bij woorden die geen samenstelling zijn
Het trema laat zien dat klinkers bij verschillende lettergrepen horen
Voorbeelden: geüpload, beëindigen, echoën
Vat de hoofdregel mondeling samen: samenstelling = vaak koppelteken, geen samenstelling = trema.
Welk woord krijgt een trema?
tv-zender
Noord-Ierland
minister-president
geüpload
Toetst het onderscheid: samenstelling of afkorting/naam krijgt vaak een koppelteken, geen samenstelling met klinkers in aparte lettergrepen krijgt een trema.
Koppelteken of trema
Bij een samenstelling met botsende klinkers gebruik je een koppelteken, zoals diploma-uitreiking. Bij letters, cijfers en afkortingen kan ook een koppelteken staan, zoals tv-zender. In een woord dat geen samenstelling is, gebruik je soms een trema, zoals geüpload.
Hier mogen twee keer dezelfde correcte term ingevuld worden, maar door de zinsbetekenis is elke plek nog steeds duidelijk.
Wat heb jij vandaag beter geleerd?
Laat leerlingen kort terugkijken op de les. Mogelijke antwoorden: regels over afkortingen, samenstellingen, tussenletters, leestekens, koppelteken of trema.
Wat hielp jou het meest bij begrijpen?
Gebruik dit als snelle evaluatie van de uitleg en voorbeelden. Antwoorden kunnen gaan over voorbeelden, ezelsbruggetjes, hardop horen van klemtoon of samen oefenen.
Welk onderdeel wil je nog extra oefenen?
Laat leerlingen benoemen waar nog onzekerheid zit, zodat je gericht kunt herhalen voor de toets.
Begrippenlijst
afkorting - verkorte schrijfwijze van een woord of woordgroep
samenstelling - nieuw woord dat uit twee of meer woorden is opgebouwd
tussenletter - extra letter in een samenstelling, zoals -en- of -s-
leesteken - teken dat een zin duidelijker en leesbaarder maakt
directe rede - iemands woorden letterlijk weergegeven
indirecte rede - iemands woorden in andere woorden weergegeven
koppelteken - liggend streepje in bepaalde woorden of samenstellingen
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
trema - twee puntjes die laten zien dat klinkers apart uitgesproken worden
botsende klinkers - klinkers naast elkaar die voor verwarring in de uitspraak kunnen zorgen
opsomming - rij van woorden of woordgroepen achter elkaar
persoonsvorm - werkwoordsvorm die verandert bij tijd of onderwerp
hoofdletters - grote letters aan het begin of in afkortingen
woordenboek - hulpmiddel om schrijfwijze te controleren
Deze slide heeft geen instructies