Nog LUIDER 61 · Zombie (Fela Kuti)
LUIDER
PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
61
ZOMBIE
FELA KUTI · 1976
Afrobeat die van soldaten willoze zombies maakt, en een leger dat hard terugslaat.
Lesduur is: 40 minIntroductie
Instructies
Onderdelen in deze les
LUIDER
PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
61
ZOMBIE
FELA KUTI · 1976
Afrobeat die van soldaten willoze zombies maakt, en een leger dat hard terugslaat.
Les over Zombie van Fela Kuti en zijn band Afrika 70, in 1976 uitgebracht in Nigeria en in 1977 internationaal. Het nummer bespot soldaten die blind bevelen opvolgen. Kort daarna viel het leger Fela's woonerf aan; zijn moeder raakte daarbij zwaargewond en overleed een jaar later. De les benoemt dat geweld zonder details en toont er geen beelden van. Het nummer bevat geen grof taalgebruik en er is geen clip, alleen audio. Wees evenwichtig: de les gaat over machtsmisbruik door het leger van toen, niet over Nigeria of Nigerianen in het algemeen. Image credit: Distributed by Celluloid Records / Wikimedia Commons (Public domain)
LUIDER
61 · ZOMBIE · FELA KUTI
DE VRAAG VAN DEZE LES
Hoe maak je een machtig leger belachelijk, en wat kost dat?
NA DEZE LES KUN JE
vertellen hoe Nigeria in de jaren zeventig door het leger werd bestuurd
uitleggen hoe Fela Kuti met spot kritiek levert op soldaten
beschrijven hoe de lange, dansbare afrobeat de boodschap draagt
Vraag eerst: wat is een zombie? Leerlingen kennen zombies uit films en games: lopende doden zonder eigen wil. Vraag dan: waarom zou een muzikant soldaten zo noemen? Sommige leerlingen kennen de moderne Afrobeats van Burna Boy of Wizkid; vertel dat die muziek zijn wortels heeft bij Fela. De vraag van de les komt aan het eind terug.
LUIDER
61 · ZOMBIE · FELA KUTI
EERSTE KEER LUISTEREN
Fela Kuti and Afrika 70, Zombie (1976)
Het duurt even voordat er gezongen wordt. Wat gebeurt er in die tijd? En hoe klinkt de zang als hij eindelijk komt?
Officiële audio van het kanaal van Fela Kuti: een ingekorte versie (edit) van ruim 7 minuten. Het origineel duurt meer dan 12 minuten en besloeg een hele plaatkant. Laat leerlingen na afloop noemen wat ze hoorden: een lange instrumentale opbouw met blazers, gitaar en drums, daarna een voorzanger en een koor dat antwoordt. Wijs erop dat het nummer eerst een dansvloer maakt, en pas dan de boodschap brengt. Verder luisteren: de volledige versie op het kanaal van Fela Kuti (YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=Qj5x6pbJMyU).
LUIDER
61 · ZOMBIE · FELA KUTI
DE TIJD
Nigeria onder de generaals
Nigeria wordt in 1960 onafhankelijk van Groot-Brittannië. Al in 1966 grijpt het leger de macht. Daarna volgt een bloedige burgeroorlog.
In de jaren zeventig verdient Nigeria veel geld aan olie, maar de meeste mensen merken daar weinig van. Generaals besturen het land. Soldaten op straat zijn machtig, en wie kritiek heeft, loopt gevaar.
13 jaar
REGEERDE HET LEGER NIGERIA AAN ÉÉN STUK, VAN 1966 TOT 1979
In januari 1966 pleegden officieren een staatsgreep; daarna volgden meer staatsgrepen. De burgeroorlog rond Biafra duurde van 1967 tot 1970 en kostte naar schatting meer dan een miljoen mensen het leven, vooral door honger. In 1976 werd generaal Olusegun Obasanjo staatshoofd, nadat zijn voorganger Murtala Mohammed bij een mislukte staatsgreep was vermoord. In 1979 droeg Obasanjo de macht over aan een gekozen regering; in 1983 greep het leger opnieuw de macht. Obasanjo werd later, van 1999 tot 2007, gekozen president.
LUIDER
61 · ZOMBIE · FELA KUTI
DE MAKER
Een muzikant met een eigen republiek
Fela Kuti (1938) studeert muziek in Londen. Terug in Nigeria mengt hij Afrikaanse ritmes met jazz en funk: hij noemt het afrobeat. Hij zingt in Pidgin-Engels, zodat heel West-Afrika hem verstaat.
In Lagos maakt hij van zijn huis de Kalakuta Republic: een woonerf met studio en eigen regels. Hij roept het uit tot een land los van de militaire staat.
Affiches uit de jaren zeventig voor concerten van Fela en Afrika 70, nu in de New Afrika Shrine in Lagos.
Fela Anikulapo Kuti (1938 tot 1997) kwam uit een bekende familie: zijn moeder Funmilayo Ransome-Kuti was een beroemde activiste voor vrouwenrechten en tegen de koloniale overheersing. Hij studeerde vanaf 1958 aan het Trinity College of Music in Londen. In 1969 was hij in de Verenigde Staten, waar hij in aanraking kwam met de Black Power-beweging; daarna werd zijn muziek politiek. Hij speelde in zijn eigen club, de Afrika Shrine. De naam Kalakuta was een spottende verwijzing naar een gevangeniscel waarin hij had gezeten. Op het woonerf was ook een gratis kliniek. Image credit: Nominaetch / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
LUIDER
61 · ZOMBIE · FELA KUTI
DE TEKST
Waar gaat het over?
Volledige tekst: genius.com
HET BEELD
Soldaten zijn zombies: ze lopen, stoppen en draaien alleen als iemand het ze beveelt. Zelf denken doen ze niet. Ze hebben geen eigen wil meer.
DE BEVELEN
Fela roept militaire commando's, zoals op een exercitieplein. Het koor antwoordt steeds met hetzelfde spotwoord. Zo klinkt elk bevel belachelijk.
DE BOODSCHAP
Wie alleen bevelen volgt, kan ook gedwongen worden om kwaad te doen. Het lied waarschuwt: een soldaat die niet meer nadenkt, is gevaarlijk.
Lees de tekst samen via de link (auteursrechtelijk beschermd, daarom niet op de dia). De tekst is in Pidgin-Engels, de omgangstaal van grote delen van West-Afrika. Wijs op de vorm: vraag en antwoord tussen Fela en het koor, zoals een drilsergeant en zijn troep, maar dan omgedraaid. Het nummer noemt geen namen van generaals: iedereen snapte zo wel wie er bedoeld werd. In Lagos gingen mensen soldaten op straat nadoen, met stijve passen en het spotwoord uit het lied. Doorvraag: waarom is uitlachen voor een machthebber soms erger dan kritiek?
LUIDER
61 · ZOMBIE · FELA KUTI
VRAAG
Waarom was Zombie voor het leger zo pijnlijk?
Het riep soldaten op om hun wapens neer te leggen
Het noemde de namen van generaals die geld hadden gestolen
Het maakte soldaten belachelijk en iedereen danste mee
Het was verboden, en daardoor wilde iedereen het juist horen
Het goede antwoord: het nummer maakte soldaten belachelijk, en het hele land danste en zong mee. Mensen deden soldaten op straat na. Een leger dat op angst en gezag draait, verliest zijn macht als mensen erom lachen. De verwachte misvatting is het tweede antwoord: het lied roept niet op om de wapens neer te leggen, het bespot de blinde gehoorzaamheid. Er worden geen namen genoemd. Doorvraag: ken je voorbeelden van nu waarin humor of memes tegen machthebbers worden gebruikt?
LUIDER
61 · ZOMBIE · FELA KUTI
DE MUZIEK
Eerst dansen, dan de boodschap
Lang
Het origineel duurt ruim 12 minuten. De band bouwt eerst een lange groove op, zodat de hele zaal al danst voordat Fela begint te zingen.
Een grote band
Afrika 70 was een grote band: blazers, gitaren, bas, percussie en drummer Tony Allen. Samen maken ze een dichte, opzwepende groove.
Vraag en antwoord
Fela roept, het koor antwoordt. Die vorm komt uit West-Afrikaanse muziek. Het publiek kan meedoen, en wordt zo zelf deel van de spot.
Verdieping voor muziekleerlingen en conservatoriumstudenten. Afrobeat mengt Yoruba-muziek en highlife met Amerikaanse funk, jazz en soul. Drummer Tony Allen gold samen met Fela als grondlegger. Fela speelde zelf saxofoon en keyboard. Let op het verschil met Afrobeats (met s), de moderne popmuziek van Burna Boy en Wizkid: die is ervan afgeleid, maar is een ander genre. Luister samen hoe de blazers soms als een militaire fanfare klinken, en hoe de groove die stijfheid steeds weer losmaakt. Doorvraag: waarom zou een lang, dansbaar nummer een sterkere protestsong kunnen zijn dan een kort, boos nummer?
LUIDER
61 · ZOMBIE · FELA KUTI
DE PRIJS
Het leger slaat terug
Op 18 februari 1977 vallen ongeveer duizend soldaten de Kalakuta Republic binnen. Het woonerf brandt af, met de studio, de instrumenten en de opnames. Veel bewoners raken gewond.
Ook Fela's moeder, de bekende activiste Funmilayo Ransome-Kuti, raakt zwaargewond. Ze overlijdt een jaar later.
1000
SOLDATEN VIELEN HET WOONERF VAN FELA KUTI AAN
Een onderzoekscommissie van de militaire regering concludeerde dat de brand per ongeluk was gestart door een onbekende soldaat. Fela reageerde met het nummer Unknown Soldier (1979). Zijn moeder overleed op 13 april 1978. Op 1 oktober 1979, de dag voordat Obasanjo aftrad, bracht Fela met familie en vrienden haar doodskist naar de poort van Obasanjo's woning in de Dodan-kazerne; daarover gaat zijn nummer Coffin for Head of State. Fela werd in zijn leven heel vaak gearresteerd. In 1984 zat hij ongeveer twintig maanden gevangen; Amnesty International noemde hem een gewetensgevangene. Houd het gesprek bij de feiten en noem geen verdere details van het geweld.
LUIDER
61 · ZOMBIE · FELA KUTI
DE NAWERKING
Het ritme gaat door
Fela overlijdt in 1997. Zijn zonen Femi en Seun Kuti maken nog steeds afrobeat, en de sterren van de moderne Afrobeats noemen hem hun voorbeeld.
In 2025 wordt Zombie als eerste Nigeriaanse album opgenomen in de Grammy Hall of Fame. Elk jaar viert Lagos zijn leven met het festival Felabration.
Fela's jongste zoon Seun Kuti met Egypt 80, Fela's laatste band, op een festival in India.
De opa van Burna Boy, Benson Idonije, was in de jaren zestig de eerste manager van Fela. Over Fela verscheen de Broadwaymusical Fela! (2009). In 2012 werd de Kalakuta Republic heropend als museum. Egypt 80, de band op de foto, was Fela's laatste band; Seun Kuti leidt die nu. Parallel voor de klas: in oktober 2020 protesteerden jonge Nigerianen onder de naam #EndSARS tegen geweld door een politie-eenheid. Ook toen ging het over gezag dat niemand controleert. Doorvraag: waarom blijft een lied van bijna 50 jaar oud actueel? Image credit: OML Entertainment Pvt. Ltd. / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
Eens
Oneens
LUIDER
61 · ZOMBIE · FELA KUTI
STELLING
Een artiest die weet dat zijn lied gevaar oplevert, moet het toch uitbrengen.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: Fela bracht niet alleen zichzelf in gevaar, maar ook zijn familie, zijn band en de bewoners van zijn woonerf. Mag je dat risico voor anderen nemen? Doorvraag 2: wat zou er gebeuren als niemand het meer durft? Laat beide kanten serieus bespreken: moed en verantwoordelijkheid kunnen allebei goede redenen zijn.
LUIDER
61 · ZOMBIE · FELA KUTI
TERUG NAAR DE VRAAG
Hoe maak je een machtig leger belachelijk, en wat kost dat?
WAT BLIJFT
Zombie maakt soldaten belachelijk als willoze wezens die alleen bevelen volgen: spot is een wapen tegen een leger dat op angst draait.
De lange, dansbare afrobeat en het vraag-en-antwoordzingen maakten van het hele land medeplichtigen aan de spot.
De prijs was hoog: het leger verwoestte Fela's woonerf en zijn moeder overleed aan haar verwondingen. Toch bleef hij zingen.
Deze slide heeft geen instructies
LUIDER
61 · ZOMBIE · FELA KUTI
Waarom is uitlachen soms gevaarlijker voor machthebbers dan boze kritiek? Geef een voorbeeld.
Exitvraag. Een goed antwoord legt uit dat macht vaak steunt op ontzag en angst, en dat spot die wegneemt; wie iedereen laat lachen, bereikt ook mensen die niet boos zijn. Een sterk antwoord noemt Zombie en een eigen voorbeeld (een meme, een cartoon, een lied). Verwachte fout: alleen zeggen dat humor leuk is, zonder het verband met macht.
LUIDER
61 · ZOMBIE · FELA KUTI
LUISTER VERDER
ALLE SONGS IN ÉÉN PLAYLIST
Van This Land Is Your Land tot Europapa, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op Nog LUIDER.
Slotdia: de playlist Nog LUIDER op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/1MKkOy8x2kUy2eBNNylHfG), met de songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren. Un violador en tu camino van Las Tesis staat niet op Spotify.
