Bungeesprong bij Kawarau Bridge, Nieuw-Zeeland, 2010 (foto: Matthias Klappenbach, CC BY 2.0)
EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN
Examentraining
Numeriek modelleren: zo pak je examenvragen aan
Bungeesprong bij Kawarau Bridge, Nieuw-Zeeland, 2010 (foto: Matthias Klappenbach, CC BY 2.0)
EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN
Examentraining
Numeriek modelleren: zo pak je examenvragen aan
Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Matthias Klappenbach / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN
Wat ga je kunnen?
Ik kan een numeriek model aanvullen, doorrekenen, aanpassen en evalueren in een examenvraag.
Deze slide heeft geen instructies
EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN
Zo pak je een examenvraag aan
1. Lees: wat is positief, welke startwaarden, welke regels, welke stopvoorwaarde?
2. Herken: koppel elke regel aan natuurkunde: kracht, tweede wet, v, plaats.
3. Reken: werk rij voor rij met de v en y van de vorige ronde.
4. Controleer: toets de uitkomst aan een verwachting, een meting of de orde van grootte.
Deze slide heeft geen instructies
EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN
Vraagtype 1: een model lezen en aanvullen
Je krijgt een model met één ontbrekende regel, of je leest een waarde uit het model af.
Lees eerst wat positief is en welke natuurkunde bij de ontbrekende regel hoort.
Voorbeeld: een kar wordt met Ftrek naar rechts getrokken (rechts positief), wrijving Fw naar links: Fres = Ftrek − Fw.
Bij een rekenvraag vul je de modelwaarden in de regels in, in de volgorde van het model.
Deze slide heeft geen instructies
Welke modelregel hoort op de plaats van ???
Fres = −Frem
Fres = Frem
Fres = −Frem · v
Fres = m · a
Alleen de remkracht werkt, tegen de rijrichting in; de rijrichting is positief. Dus Fres = −Frem. Fouten: het teken vergeten, Frem met v vermenigvuldigen (dan zou de kracht met v veranderen), of een regel invullen die in het model al op de volgende regel staat (a = Fres/m). Syllabus A14.1. Image credit: Eigen figuur
Het model staat op y = 32 m. Bereken a in m/s².
+0,48 m/s²
−10 m/s²
−18 m/s²
−0,48 m/s²
Fveer = C·(y − L) = 60·(32 − 20) = 720 N; Fz = 70·9,81 = 686,7 N; Fres = 686,7 − 720 = −33,3 N; a = −33,3/70 = −0,48 m/s². Fouten: teken omdraaien (+0,48), Fz vergeten (−720/70 = −10) of L vergeten: Fveer = 60·32 = 1920 N geeft −17,6 ≈ −18 m/s². Syllabus A14.1, A8.3 (twee significante cijfers). Image credit: Eigen figuur
EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN
Vraagtype 2: het model doorrekenen
Per ronde: eerst Fres en a, dan v = v + a·dt, dan de plaats met de nieuwe v, dan t.
Schrijf kolommen t, a, v en x onder elkaar en reken twee rondes na; controleer met de grafiek.
Voorbeeld: a = −4,0 m/s² en dt = 0,25 s geeft per ronde Δv = −1,0 m/s.
Deze slide heeft geen instructies
Bereken x na de tweede stap van het model (in m).
19,5 m
18,5 m
21,5 m
37 m
a = −2,4·10³/1,2·10³ = −2,0 m/s². Ronde 1: v = 20 − 1,0 = 19 m/s, x = 0 + 19·0,50 = 9,5 m. Ronde 2: v = 18 m/s, x = 9,5 + 18·0,50 = 18,5 m. Fouten: de oude v voor de plaats gebruiken (10 + 9,5 = 19,5 m), a positief nemen (21,5 m), dt vergeten (19 + 18 = 37 m). Syllabus A14.1. Image credit: Eigen figuur
Op welk moment t geldt v = 0 in dit model?
10 s
20 s
8,3 s
5,0 s
Elke ronde van 0,50 s neemt v met 1,0 m/s af: v = 0 na 20 rondes, dus t = 20·0,50 = 10 s. Fouten: het aantal rondes als seconden lezen (20 s), de massa vergeten (Frem/1000 = 2,4: 20/2,4 = 8,3 s) of halveren (5,0 s). Syllabus A14.1. Image credit: Eigen figuur
EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN
Vraagtype 3: een model aanpassen
Verandert alleen een grootheid? Pas dan de startwaarde aan. Komt er een kracht bij? Voeg een regel toe en pas Fres aan.
Vraagt de situatie om een ander eindmoment, pas dan de stopvoorwaarde aan.
Teken(v) en Abs(v) gebruik je als een kracht altijd tegen v in werkt of een grootte zonder teken nodig is.
Deze slide heeft geen instructies
Een springer springt op Mars (g = 3,7 m/s²). Wat pas je aan?
De modelregel voor Fz
De startwaarde van L
Alleen de startwaarde van g
De stapgrootte dt
Fz = m·g blijft dezelfde regel; alleen de waarde van g verandert. Het touw (L, C) is gelijk. Fout: een regel aanpassen terwijl alleen een waarde verandert. Syllabus A14.1. Image credit: Eigen figuur
Het model moet ook de terugweg rekenen, tot t = 10 s. Welke stopvoorwaarde?
Als v < 0 EN y > L Dan Stop EindAls
Als t ≥ 10 Dan Stop EindAls
Als y > L OF v < 0 Dan Stop EindAls
Als Abs(v) < 0 Dan Stop EindAls
De tijd bepaalt het eind, dus Als t ≥ 10 Dan Stop. De eerste optie stopt in het laagste punt; de tweede stopt zodra y > L, al na 2 s; Abs(v) < 0 is nooit waar, dus dan stopt het model nooit. Syllabus A14.1 (notaties Als..Dan, EN, OF, Abs, Stop). Image credit: Eigen figuur
Numeriek model van een remmende auto
EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN
Vraagtype 4: een model evalueren
Toets een model aan een verwachting: een berekening op een andere manier, een meting of de orde van grootte.
Het remmodel geeft bij dt = 0,50 s een remafstand van 95 m.
De oppervlakte onder het (v,t)-diagram geeft ½·20·10 = 1,0·10² m.
Een parameter met foutmarge geeft een bereik aan uitkomsten; ligt de meting erbuiten, dan mist het model iets.
Image credit: Eigen figuur
Het model geeft 95 m, het (v,t)-diagram 1,0·10² m. Waardoor komt dat?
De remkracht is in het model te groot
De stopvoorwaarde stopt het model te vroeg
Het model rekent ook met luchtweerstand
Elke ronde gebruikt de nieuwe, lagere v voor x
x = x + v·dt gebruikt de v aan het einde van de ronde, die lager is dan de gemiddelde v in die ronde. Elke ronde wordt x dus iets te klein. Kleinere dt verkleint dit verschil (dt = 0,25 s geeft 97,5 m). De remkracht en de eindtijd van 10 s kloppen. Syllabus A14.1. Image credit: Eigen figuur
Model: 54,5 tot 57,1 m (C = 60 ± 3 N/m). Meting: 52 m. Wat concludeer je?
Het model klopt: 52 m ligt vlak bij 54,5 m
De meting is fout, want 52 m < 54,5 m
Alleen een kleinere dt lost het verschil op
De foutmarge in C verklaart het verschil niet
De meting ligt buiten het bereik dat de foutmarge in C geeft, dus er mist natuurkunde in het model (luchtweerstand). dt = 0,01 s geeft 55,71 m en lost dus niets op. Fouten: een meting die buiten het bereik valt als fout bestempelen, of dt verantwoordelijk maken. Syllabus A14.1. Image credit: Eigen figuur
Welk vraagtype vind jij het lastigst?
Een model lezen en aanvullen
Het model doorrekenen
Een model aanpassen
Een model evalueren
Deze slide heeft geen instructies
EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN
Tips voor op het examen
Lees eerst wat positief is: een teken verkeerd geeft een verkeerd antwoord.
Werk elke ronde eerst v bij en dan de plaats, met de v van de vorige ronde als begin.
Wijkt het model af van een meting? Eerst de foutmarge, dan ontbrekende natuurkunde, pas dan dt.
Deze slide heeft geen instructies