Numeriek modelleren (Natuurkunde vwo), les 1: Uitleg

Bungeesprong bij Kawarau Bridge, Nieuw-Zeeland, 2010 (foto: Matthias Klappenbach, CC BY 2.0)

EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN

Numeriek modelleren

Examenstof natuurkunde vwo

1 / 22
volgende
Slide 1: Tekstslide
newEditorNatuurkundeMiddelbare schoolvwoLeerjaar 4-6

In deze les zitten 22 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Introductie

Uitleg voor vwo over numeriek modelleren: een bungeesprong als model lezen, aanvullen, aanpassen (luchtweerstand, stopvoorwaarde) en evalueren met verwachting, foutmarge en stapgrootte. Met animaties, 5 foto's, 9 uitlegdia's en 6 controlevragen. Voorkennis: de lessen Harmonische trillingen en Newton en luchtweerstand.

Onderdelen in deze les

Bungeesprong bij Kawarau Bridge, Nieuw-Zeeland, 2010 (foto: Matthias Klappenbach, CC BY 2.0)

EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN

Numeriek modelleren

Examenstof natuurkunde vwo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: A14.1, A15.1, H1, H2. Image credit: Matthias Klappenbach / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN

Wat ga je kunnen?

Ik kan een numeriek model interpreteren, een ontbrekende regel aanvullen, het aanpassen aan een andere situatie en het evalueren met uitkomsten, verwachtingen en foutmarges.

Deze slide heeft geen instructies

Een computer rekent een bungeesprong door. Welke gegevens en regels heeft hij nodig?

Verwacht: massa, lengte en stugheid van het touw, zwaartekracht, veerkracht, snelheid, tijdstap, wanneer stoppen. Hang de woorden aan startwaarde, modelregel, stapgrootte en stopvoorwaarde. Syllabus A14.1. Voorkennis: de numerieke modellen van de trilling (Harmonische trillingen) en van de val met luchtweerstand (Newton en luchtweerstand); deze les gaat over lezen, aanvullen, aanpassen en evalueren, niet over zelf ontwerpen.

Animatie: het numerieke model van de sprong, stap voor stap (dt = 0,10 s)

EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN

Bouwstenen en notaties

  • Een numeriek model rekent stap voor stap: startwaarden één keer, modelregels elke ronde.

  • Dit iteratief proces loopt in stappen van stapgrootte dt tot de stopvoorwaarde.

  • Notaties: Als..Dan..Anders..EindAls, EN, OF en Stop; Teken(v) is +1 of −1, Abs(v) is de grootte van v.

  • Op het examen lees je zo'n model, vul je een regel aan, pas je het aan en evalueer je het.

Syllabus A14.1: vakbegrippen modelregel, startwaarde, stopvoorwaarde, stapgrootte, iteratief proces; notaties Als..Dan..(Anders..)EindAls, EN, OF, Stop, Teken(), Abs(). Een model ontwerpen of een rekenmodel omzetten is geen CE-stof (grijs in de syllabus); aanvullen hoeft niet in een programmeertaal (voetnoot 5). Op het examen staan modelregels, startwaarden en grafiek bij elkaar. Kijkvraag bij de animatie: op welk moment wordt Fveer groter dan nul, en wat gebeurt er dan met de steilheid van de v,t-grafiek? Antwoord: vanaf ongeveer t = 2,0 s (y > 20 m); de helling (a) neemt af en wordt negatief. Image credit: Eigen animatie

Startwaarden en modelregels van de bungeesprong

EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN

Een bungeesprong als model

  • Positief is omlaag; y is de afstand onder de brug. Fz = m·g werkt altijd.

  • Het touw trekt pas als het gestrekt is: Als y > L Dan Fveer = C·(y − L), anders Fveer = 0.

  • Dan volgt Fres = Fz − Fveer, a = Fres/m, v = v + a·dt en y = y + v·dt.

  • Stop als v < 0 EN y > L: dan is het laagste punt bereikt.

Syllabus A14.1 (model interpreteren, onderliggende natuurkunde herkennen). Natuurkunde per regel: Fz = m·g (zwaartekracht), Fveer = C·u met uitrekking u = y − L (veerkracht, zie Harmonische trillingen), Fres = Fz − Fveer met omlaag positief, a = Fres/m (tweede wet), v en y bijwerken (zelfde volgorde als in de lessen over trillingen en val: eerst v, dan de plaats met de nieuwe v). L = 20 m is de lengte van het ongerekte touw. Het touw kan alleen trekken: daarom de Als-Dan-regel. Veelgemaakte fout: Fveer = C·y, zonder het stuk L af te trekken. Image credit: Eigen figuur

De eerste zes rondes van het model (dt = 0,50 s)

EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN

De eerste stappen doorrekenen

  • Elke rij: Fveer, Fres en a uit de y en v van de vorige ronde; daarna werk je v en y bij.

  • Tot t = 1,5 s is y ≤ L: Fveer = 0 en a = g = 9,81 m/s², een vrije val.

  • Op t = 2,0 s is y = 24,5 m > L: Fveer = 272 N en a = 5,93 m/s² (afgerond; je rekent door met de onafgeronde waarden).

  • Op t = 2,5 s is Fveer > Fz: a is negatief, maar v is nog positief: de springer zakt nog, steeds trager.

Syllabus A14.1. Rekening (dt = 0,50 s): ronde t = 0: Fz = 70·9,81 = 686,7 N, Fveer = 0, a = 9,81, v = 4,905, y = 2,4525. Ronde t = 2,0: y = 24,525 m, Fveer = 60·(24,525 − 20) = 271,5 N, Fres = 686,7 − 271,5 = 415,2 N, a = 5,931 m/s², v = 19,62 + 2,966 = 22,59 m/s, y = 24,525 + 11,29 = 35,82 m. Ronde t = 2,5: Fveer = 60·15,82 = 949 N, a = (686,7 − 949)/70 = −3,75 m/s². De tabel toont y en v aan het begin van de ronde. Veelgemaakte fout: a negatief lezen als "beweegt omhoog"; a en v hebben niet dezelfde richting. Image credit: Eigen figuur

Welke modelregel hoort op de plaats van ???

A

Fveer = C · y

B

Fveer = −C · (y − L)

C

Fveer = C · (y − L)

D

Fveer = C · L

De veerkracht hoort bij de uitrekking y − L en trekt omhoog, tegen de positieve richting in: in Fres staat daarom Fz − Fveer, dus Fveer zelf is positief. Fouten: de lengte L vergeten, of het minteken dubbel meenemen. Syllabus A14.1. Image credit: Eigen figuur

In de tabel is a op t = 2,5 s negatief. Wat betekent dat?

A

Fres wijst omhoog: het touw trekt harder dan Fz

B

De springer beweegt omhoog

C

De springer staat even stil

D

Het touw is nog slap

a heeft de richting van Fres. Fveer = 949 N is groter dan Fz = 687 N, dus Fres wijst omhoog. v is nog 22,6 m/s omlaag: de springer zakt nog, maar steeds trager. Fout: a en v verwisselen. Syllabus A14.1. Image credit: Eigen figuur

Bungeeplatform van de Gorsabrua, Noorwegen, 2014 (foto: Lyngenfjord Bungee, CC BY-SA 4.0)

EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN

Startwaarde of modelregel?

  • Verandert alleen een waarde (andere m, g, C of L)? Pas dan alleen de startwaarde aan.

  • Komt er een nieuwe kracht bij? Dan voeg je een modelregel toe en pas je Fres aan.

  • Voorbeeld: m = 80 kg in plaats van 70 kg. Het model blijft gelijk; het laagste punt wordt 59,4 m.

  • Op een andere planeet verandert alleen g (startwaarde); Fz = m·g blijft staan.

Syllabus A14.1: een numeriek model aanpassen aan een gewijzigde natuurkundige situatie. Controle van 59,4 m met behoud van energie: m·g·(L + u) = ½·C·u² met m = 80 kg geeft u = 39,4 m, dus y = 59,4 m. Model met dt = 0,01 s geeft dezelfde waarde. De ontbrekende modelregel is het kenmerk van een echt nieuwe natuurkundige invloed; een andere massa of valversnelling is alleen een andere waarde. Image credit: Lyngenfjord Bungee / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Het bungeemodel met luchtweerstand

EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN

Luchtweerstand toevoegen

  • Nieuwe startwaarden: ρ, cw en A (zie de les Newton en luchtweerstand).

  • Nieuwe regel: Fw = Teken(v)·½·ρ·cw·A·v²; Teken(v) laat Fw altijd tegen v in werken.

  • Fres = Fz − Fveer − Fw: bij v > 0 remt Fw, bij v < 0 (omhoog) wijst Fw omlaag.

  • De stopvoorwaarde past mee: Als t ≥ 12 Dan Stop, zodat ook de terugweg wordt doorgerekend.

Syllabus A14.1 (model aanpassen, notaties Teken() en Stop) en C1.3 (luchtweerstandskracht). Zonder Teken(v) zou Fw bij stijgen ook omhoog wijzen. Stopt het model bij v < 0 EN y > L, dan komt de terugweg nooit aan bod; daarom een nieuwe stopvoorwaarde. Met ρ = 1,20 kg/m³, cw = 0,90 en A = 0,70 m² wordt het laagste punt 51,9 m (model, dt = 0,01 s). Veelgemaakte fout: de stopvoorwaarde niet meenemen als je de situatie aanpast. Image credit: Eigen figuur

EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN

Zelfde skelet, andere natuurkunde

  • Trilling, val met luchtweerstand en bungee: steeds Fres, dan a, dan v, dan de plaats. Alleen de kracht verschilt (analogie).

  • Zoek in een model dat je nog niet kent eerst welke krachten er werken: de tweede wet van Newton zit er altijd achter.

  • Een model met a = G·M/r² (satelliet) volgt de kwadratenwet: r twee keer zo groot geeft a vier keer zo klein.

  • Schat vooraf de orde van grootte: een val van 20 m geeft v ≈ 20 m/s en Ek ≈ 10⁴ J bij 70 kg.

  • Een behoudswet (energie) geeft een verwachting waaraan je het model toetst, zoals in het volgende blok.

Syllabus H1: principes universaliteit, analogie, denken in ordes van grootte; wetmatigheden behoudswetten, wetten van Newton, kwadratenwet; geen uitbreiding van de stof met nieuwe kennis (voetnoot 14). A15.1: beredeneerde schatting. Rekening: v = √(2·g·h) = √(2·9,81·20) = 19,8 m/s ≈ 20 m/s; Ek = m·g·h = 70·9,81·20 = 1,4·10⁴ J, orde 10⁴ J. a = G·M/r² volgt uit Fg = G·m·M/r² en Fres = m·a (zie de les Gravitatie).

Welke regel past bij luchtweerstand bij zowel dalen als stijgen?

A

Fw = ½ · ρ · cw · A · v²

B

Fw = −½ · ρ · cw · A · v²

C

Fw = Teken(v) · ½ · ρ · cw · A · v

D

Fw = Teken(v) · ½ · ρ · cw · A · v²

Met omlaag positief en Fres = Fz − Fveer − Fw moet Fw positief zijn bij v > 0 en negatief bij v < 0. Dat geeft Teken(v) maal een grootte die met v² groeit. Zonder Teken(v) wijst Fw bij v < 0 de verkeerde kant op; v in plaats van v² is de verkeerde afhankelijkheid. Syllabus A14.1, C1.3.

Vul in

Heeft de springer een andere massa, dan pas je een startwaarde aan; komt er luchtweerstand bij, dan voeg je een modelregel toe.

startwaarde
modelregel
stopvoorwaarde
stapgrootte

Syllabus A14.1: een model aanpassen aan een gewijzigde situatie. Fout: elke verandering als nieuwe modelregel zien.

Animatie: dezelfde sprong zonder en met luchtweerstand, (y,t)-diagram

EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN

Een model evalueren

  • Vergelijk de uitkomst met een meting of een verwachting: hier laagste punt 55,7 m (model), 52 m (meting).

  • Verwachting uit behoud van energie: m·g·(L + u) = ½·C·u² geeft u = 35,7 m, dus y = 55,7 m. Het model klopt.

  • Met luchtweerstand: 51,9 m, dicht bij de meting. Zonder keert de springer terug naar de brug.

Syllabus A14.1: een numeriek model evalueren op basis van uitkomsten, verwachtingen en (meet)gegevens. De energiebalans (C2, behoud van energie) is een tweede, onafhankelijke manier om de uitkomst te verwachten: ½·60·u² − 70·9,81·u − 70·9,81·20 = 0 geeft u = 35,7 m. Het model met dt = 0,01 s geeft 55,71 m. De meetpunten zijn voor deze opgave bedacht. Kijkvraag bij de animatie: waarom komt de violette springer niet terug bij de brug? Antwoord: de luchtweerstand zet energie om in warmte. Image credit: Eigen animatie

Elastische koorden met haken en een liniaal, 2006 (foto: Jmb, CC BY 2.5)

EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN

Stapgrootte of natuurkunde?

  • Kleinere dt rekent nauwkeuriger: laagste punt 55,87 m (dt = 0,50 s), 55,72 m (0,10 s), 55,71 m (0,01 s).

  • Dit model zit al dicht bij 55,7 m: het verschil met de meting (52 m) komt niet door dt.

  • Modelparameters hebben een foutmarge: C = 60 ± 3 N/m geeft een laagste punt van 54,5 m tot 57,1 m.

  • Volgorde: uitkomst aflezen, vergelijken, foutmarge toetsen, oorzaak zoeken, model aanpassen.

Syllabus A14.1: evalueren, rekening houdend met foutmarges in modelparameters. Rekening: C = 57 N/m geeft 57,1 m en C = 63 N/m geeft 54,5 m (uit de energiebalans en uit het model). De meting van 52 m ligt buiten dat bereik: er ontbreekt natuurkunde in het model. Bij andere modellen kan dt wel de bron van afwijking zijn (zie de les Newton en luchtweerstand, waar dt = 2,0 s een groot verschil gaf). Veelgemaakte fout: altijd eerst dt verkleinen. Image credit: Jmb / Wikimedia Commons, CC BY 2.5

Computermodel van orkaan Sandy, 2012 (beeld: NASA Goddard, publiek domein)

EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN

Soorten modellen

  • Een model is een vereenvoudiging van de werkelijkheid en geldt alleen binnen zijn geldigheidsgebied.

  • Denkmodel: een voorstelling in gedachten of op papier. Schaalmodel: een verkleinde of vergrote fysieke versie.

  • Numeriek model: modelregels en startwaarden. Computermodel: zo'n model in een computerprogramma.

  • Het touw als ideale veer en geen luchtweerstand: elke vereenvoudiging beperkt waar het model klopt.

Syllabus H2: model als vereenvoudigde weergave; onderscheid tussen denkmodel, schaalmodel, numeriek model en computermodel; grenzen van toepasbaarheid en betrouwbaarheid; A7 (modelvorming). De syllabus noemt deze vier modelsoorten zonder definitie; de omschrijvingen op de dia zijn de gangbare. Voorbeeld op de foto: een weermodel rekent met veel meer modelregels dan het bungeemodel, maar het principe is hetzelfde. Geen nieuwe stof: H2 is een overzicht over de bestaande domeinen. Image credit: NASA Goddard Space Flight Center / Wikimedia Commons, publiek domein

Het model komt dieper dan de meting (zie figuur). Welke oorzaak past?

A

De stapgrootte dt is te groot gekozen

B

Het model laat de luchtweerstand weg

C

De veerconstante C is in het model te groot

D

De springer is in het model te licht

Het verschil is 3,8 m. dt = 0,50 s geeft maar 0,16 m verschil met dt = 0,01 s; een te grote C in het model zou het model juist ondieper maken dan de werkelijkheid, een kleinere massa maakt het ondieper maar verklaart niet dat de terugweg te hoog is. Luchtweerstand zet energie om in warmte en verklaart beide. Syllabus A14.1. Image credit: Eigen figuur

Wat doet een kleinere dt met het model?

Verwacht: de uitkomst wordt nauwkeuriger (nadert de exacte oplossing van dezelfde modelregels); het rekenen duurt langer. Fout: denken dat het model dan ook de werkelijkheid beter volgt; ontbrekende natuurkunde blijft ontbreken. Syllabus A14.1.

Wat vond je het lastigst in deze les?

1

Een modelregel aanvullen

2

Een model aanpassen

3

Een model evalueren

4

Soorten modellen en principes

Gebruik de uitslag om in de training het lastigste vraagtype eerst te nemen.

Welke regel maakt het model realistischer?

Voorbeelden: luchtweerstand, een touw dat niet lineair rekt, demping in het touw, een springer die niet op één punt hangt. Let op: een regel toevoegen is aanpassen, niet ontwerpen. Syllabus A14.1, H2.

EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN

Begrippen (1/2)

  • numeriek model: Modelregels en startwaarden die stap voor stap de tijdsevolutie doorrekenen

  • modelregel: Een formule die elke ronde van het model opnieuw wordt uitgerekend

  • startwaarde: Waarde van een grootheid aan het begin van het model

  • stopvoorwaarde: Voorwaarde waarop het model ophoudt met rekenen

  • stapgrootte: De tijd dt die één ronde van het model beslaat

Deze slide heeft geen instructies

EXAMENSTOF · A14 · NUMERIEK MODELLEREN

Begrippen (2/2)

  • iteratief proces: Dezelfde modelregels steeds opnieuw uitrekenen met de uitkomst van de vorige ronde

  • foutmarge: Het bereik waarbinnen een modelparameter onzeker is

  • denkmodel: Een voorstelling in gedachten of op papier van een verschijnsel

  • schaalmodel: Een verkleinde of vergrote fysieke versie van een voorwerp of situatie

  • computermodel: Een model dat in een computerprogramma wordt doorgerekend

Deze slide heeft geen instructies