Werkwoorden in tt en vt
Werkwoorden in tt en vt
Deze slide heeft geen instructies
Leerdoel
Ik kan werkwoorden vervoegen in de tegenwoordige en verleden tijd.
Deze slide heeft geen instructies
Welk woord past voor jou bij werkwoorden vervoegen?
Gebruik de reacties om voorkennis op te halen, zoals stam, persoonsvorm, tt, vt, d/t, ik-vorm of verleden tijd.
Wat is een persoonsvorm?
De persoonsvorm is de werkwoordsvorm die verandert als je de zin in een andere tijd zet of een ander onderwerp kiest.
Voorbeelden:
Ik loop naar school.
Wij lopen naar school.
Ik liep naar school.
De persoonsvorm past dus bij persoon en tijd.
Benadruk dat deze les gaat over het vervoegen van werkwoorden als persoonsvorm. Koppel meteen aan onderwerp + tijd: dat helpt later bij d/t en bij de verleden tijd.
De stam van het werkwoord
De stam gebruik je als basis voor veel vervoegingen.
Zo vind je de stam:
neem het hele werkwoord
haal -en eraf
pas de spelling aan als dat nodig is
Voorbeelden:
werken → werk
maken → maak
reizen → reis
Noem dat spelling soms verandert om dezelfde klank te houden, bijvoorbeeld reizen → reis. Houd het hier eenvoudig; de focus is dat leerlingen de stam als basis herkennen.
Tegenwoordige tijd: de basis
Bij regelmatige werkwoorden in de tegenwoordige tijd gebruik je meestal deze vormen:
ik + stam
jij + stam + t
hij/zij + stam + t
wij/jullie/zij + hele werkwoord
Voorbeeld met werken:
ik werk
jij werkt
hij werkt
wij werken
Gebruik steeds dezelfde volgorde: ik, jij, hij/zij, wij/jullie/zij. Dat geeft houvast voor de rest van de les.
De uitgang -t bij hij/zij
Bij hij/zij in de tegenwoordige tijd krijgt de persoonsvorm meestal -t.
Voorbeelden:
hij loopt
zij werkt
hij maakt
Let op: je zet de -t achter de stam.
stam werk → werkt
stam loop → loopt
Leg uit dat juist deze vorm vaak d/t-fouten oplevert. Laat leerlingen steeds eerst de stam bepalen en daarna pas de uitgang toevoegen.
Persoonlijke vormen in de tt
Het onderwerp bepaalt welke vorm je kiest.
Met komen in de tegenwoordige tijd:
ik kom
jij komt
hij/zij komt
wij komen
jullie komen
zij komen
De vormen van wij, jullie, zij zijn vaak gelijk aan het hele werkwoord.
Hier kun je kort laten zien dat leerlingen eerst naar het onderwerp moeten kijken en daarna naar de tijd. Dat voorkomt gokken.
Jij-vorm: een belangrijk detail
Bij jij staat meestal -t: jij werkt.
Maar let op de volgorde in de zin:
jij werkt vandaag thuis.
werk jij vandaag thuis?
Als jij achter de persoonsvorm staat, valt de -t meestal weg.
Dit is een veelgemaakte fout. Beperk het tot de hoofdregel met jij achter de persoonsvorm in een vraag of omgekeerde woordvolgorde.
Welke vorm is goed bij hij in de tegenwoordige tijd?
hij werken
hij werkt
hij werk
hij werkd
Controleert de basisregel stam + t bij hij/zij. Distractors sluiten aan bij veelgemaakte fouten: infinitief laten staan, t vergeten, of een d/t-fout maken.
Tegenwoordige tijd invullen
Bij werkwoorden in de tegenwoordige tijd gebruik je vaak de stam als basis. Bij hij/zij komt daar meestal een -t achter. Maar in een vraag zoals 'werk jij vandaag?' valt die -t weg.
Sluit aan op de slides over stam, hij/zij-vorm en de bijzondere jij-vorm bij omgekeerde woordvolgorde.
Waarom schrijf je: werk jij?
Bespreek dat leerlingen moeten noemen: eerst naar de persoonsvorm kijken, dan naar het onderwerp, en zien dat jij achter de persoonsvorm staat. Daardoor schrijf je in een vraag meestal zonder -t: werk jij.
Verleden tijd van regelmatige werkwoorden
In de verleden tijd krijgen regelmatige werkwoorden deze uitgangen:
enkelvoud: -de of -te
meervoud: -den of -ten
Voorbeelden:
ik werkte / wij werkten
ik maakte / wij maakten
ik woonde / wij woonden
De keuze is dus niet altijd hetzelfde: soms schrijf je d, soms t.
Noem dat deze slide de overstap maakt van tegenwoordige tijd naar verleden tijd. De volgende slides leggen uit hoe je kiest tussen -de en -te.
Kies je -de of -te?
Je kijkt naar de laatste klank van de stam.
eindigt de stam op een klank uit 't kofschip? → -te / -ten
eindigt de stam niet op zo'n klank? → -de / -den
Voorbeelden:
werken → stam werk → werkte
wonen → stam woon → woonde
Als de klas een andere geheugenregel kent, kun je die ook noemen, maar houd op de slide alleen 't kofschip aan voor consistentie.
Voorbeelden met -te en -de
Gebruik de stam om de verleden tijd te maken.
-te / -ten
werken → werkte, werkten
fietsen → fietste, fietsten
-de / -den
wonen → woonde, woonden
reizen → reisde, reisden
Luister naar de laatste klank van de stam, niet alleen naar de laatste letter.
Bij reizen → reisde kun je kort benadrukken dat de klank belangrijker is dan het uiterlijk van het hele werkwoord.
Veelgemaakte fout: d of t?
Een d/t-fout ontstaat vaak als je te snel schrijft.
Controleer zo:
zoek de persoonsvorm
bepaal de stam
kijk naar onderwerp en tijd
Voorbeelden:
hij wordt
ik word
gisteren werkte hij
Gebruik eventueel wordt/word als bekend voorbeeld van een lastige vorm. Benadruk dat leerlingen niet op gehoor alleen moeten vertrouwen.
Welke verleden tijd hoort bij wonen?
woonde
woonte
won
woondte
Toetst de keuze voor -de op basis van de laatste klank van de stam. De foutopties zijn typische verwarringen tussen regelmatige en onregelmatige vormen.
Verleden tijd invullen
In de verleden tijd krijgen regelmatige werkwoorden in het enkelvoud -de of -te. Je kijkt daarvoor naar de laatste klank van de stam. Bij werk eindig je met een klank uit 't kofschip, dus schrijf je werkte.
Controleert de kernstappen uit de vt: uitgangen herkennen, stam gebruiken en de geheugenregel toepassen.
Onregelmatige werkwoorden
Niet alle werkwoorden volgen de vaste regels van stam + uitgang.
Onregelmatige werkwoorden hebben vaak eigen vormen in de tegenwoordige en verleden tijd.
Veelvoorkomende voorbeelden in deze les:
zijn
hebben
gaan
komen
Maak duidelijk dat leerlingen deze vormen vooral vaak moeten zien en gebruiken; ze zijn minder voorspelbaar dan regelmatige werkwoorden.
Zijn en hebben
zijn
hebben
ik ben
jij bent
hij/zij is
wij zijn
verleden tijd: was, waren
ik heb
jij hebt
hij/zij heeft
wij hebben
verleden tijd: had, hadden
Deze twee werkwoorden komen zeer vaak voor. Laat leerlingen zien dat vooral hij/zij-vormen en verleden tijd sterk afwijken van de regelmatige patronen.
Gaan en komen
ik kom
jij komt
hij/zij komt
wij komen
verleden tijd: kwam, kwamen
komen
ik ga
jij gaat
hij/zij gaat
wij gaan
verleden tijd: ging, gingen
gaan
Komen is in de tegenwoordige tijd regelmatig, maar in de verleden tijd onregelmatig. Dat contrast is didactisch nuttig.
Regelmatig of onregelmatig?
Zo kies je de juiste aanpak:
heeft het werkwoord voorspelbare vormen? → meestal regelmatig
verandert de stam sterk? → vaak onregelmatig
Vergelijk:
werken → werkte
wonen → woonde
gaan → ging
komen → kwam
Bij onregelmatige werkwoorden moet je de vorm vaak kennen en onthouden.
Laat leerlingen het verschil zien tussen een vaste regel en een vorm die je niet uit alleen de stam kunt afleiden.
Overzicht: zo vervoer je werkwoorden
Zoek het werkwoord en het onderwerp.
Bepaal de tijd: tegenwoordige tijd of verleden tijd.
Gebruik de stam bij regelmatige vormen.
Kies in de verleden tijd -de/-den of -te/-ten.
Controleer of het werkwoord onregelmatig is.
Let extra op d/t-fouten.
Dit is de samenvattende werkwijze van de hele les. Je kunt deze slide gebruiken als kapstok voor herhaling.
Welk werkwoord is in de verleden tijd onregelmatig?
werken
wonen
gaan
reizen
Toetst het onderscheid tussen regelmatige en onregelmatige werkwoorden. Gaan → ging wijkt af van stam + vaste uitgang.
Onregelmatig of niet?
Sommige werkwoorden volgen niet de vaste regel van stam + uitgang. Zo is de tegenwoordige tijd van zijn: ik ben, hij is. In de verleden tijd van gaan schrijf je ging en in de verleden tijd van komen schrijf je kwam.
Verankert de meest voorkomende onregelmatige vormen uit de laatste subtopic.
Welke stap helpt jou het meest bij vervoegen?
Laat leerlingen verwijzen naar de stappen van de overzichtsslide: werkwoord en onderwerp zoeken, tijd bepalen, stam gebruiken, -de/-te kiezen of controleren of het onregelmatig is, en letten op d/t-fouten.
Wat heb je vandaag het best geleerd?
Reflectievraag zonder fout/goed. Mogelijke thema’s: stam bepalen, hij/zij-vorm, jij-vorm in vragen, 't kofschip, onregelmatige werkwoorden.
Welk deel vond je nog lastig?
Reflectievraag voor de docent om te peilen waar extra oefening nodig is.
Begrippenlijst
werkwoord - woord dat een handeling, toestand of gebeurtenis uitdrukt
persoonsvorm - de werkwoordsvorm die past bij onderwerp en tijd
tegenwoordige tijd - vorm van het werkwoord voor wat nu gebeurt
verleden tijd - vorm van het werkwoord voor wat eerder gebeurde
stam - basisvorm van het werkwoord zonder -en
regelmatig werkwoord - werkwoord dat vaste vervoegingsregels volgt
onregelmatig werkwoord - werkwoord met vormen die afwijken van de vaste regels
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
uitgang - extra letter of letters achter de stam, zoals -t
onderwerp - persoon of zaak waar de zin over gaat
enkelvoud - vorm bij één persoon of zaak
meervoud - vorm bij meer dan één persoon of zaak
't kofschip - geheugenregel voor de keuze tussen -te/-ten en -de/-den
d/t-fout - schrijffout waarbij d en t verkeerd worden gebruikt
Deze slide heeft geen instructies