Gedichtenanalyse stap voor stap havo 4
Plattegrond h4d
2
Lesduur is: 40 minOnderdelen in deze les
Plattegrond h4d
2
Plattegrond h4e
2
Programma
Eerste lezing en parafrase
Vorm, rijm en enjambement
Beeldspraak en stijlfiguren
Sfeer, thema en interpretatie
3
Leerstof toetsweek
Mail 15 oktober 2026
syllabus gedichtenanalyse
overzicht begrippen
3
Gedichtenanalyse – havo 4
Stap voor stap met De tuinman en de dood
Bij elke stap: gemarkeerd tekstbewijs rechts.
1
Lesdoelen
Ik kan een gedicht parafraseren.
Ik kan een begrip koppelen aan een tekstregel.
Ik kan het effect van een vormkeuze uitleggen.
Ik kan een interpretatie onderbouwen.
4
Lees het gedicht
Lees het gedicht in zijn geheel.
De tekst staat rechts, genummerd van 1 tot 16.
Welke verwachting roept de titel op?
DE TUINMAN EN DE DOOD · P.N. van Eyck
01 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
02 Mijn woning in: ‘Heer, Heer, één ogenblik!
03 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
04 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
05 Ik schrok, en haastte mij langs de andre kant,
06 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
07 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
08 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!’ –
09 Van middag – lang reeds was hij heengespoed –
10 Heb ik in het Cederpark de Dood ontmoet.
11 ‘Waarom’, zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
12 ‘Hebt gij van morgen mijn knecht bedreigd?’
13 Glimlachend antwoordde hij: ‘Geen dreiging was ’t,
14 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
15 Toen ’k ’s morgens hier nog stil aan ’t werk zag staan,
16 Die ’k ’s avonds halen moest in Ispahaan.’
5
Stap 1 – Eerste indruk
R. 1: de tuinman is ‘wit van schrik’.
R. 7: hij wil ‘spoorslags’ weg.
Welke sfeer geven deze woorden?
6
DE TUINMAN EN DE DOOD · P.N. van Eyck
01 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
02 Mijn woning in: ‘Heer, Heer, één ogenblik!
03 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
04 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
05 Ik schrok, en haastte mij langs de andre kant,
06 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
07 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
08 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!’ –
09 Van middag – lang reeds was hij heengespoed –
10 Heb ik in het Cederpark de Dood ontmoet.
11 ‘Waarom’, zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
12 ‘Hebt gij van morgen mijn knecht bedreigd?’
13 Glimlachend antwoordde hij: ‘Geen dreiging was ’t,
14 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
15 Toen ’k ’s morgens hier nog stil aan ’t werk zag staan,
16 Die ’k ’s avonds halen moest in Ispahaan.’
Stap 2 – Spreker en situatie
De inleiding noemt een Perzisch edelman.
R. 1–8: hij vertelt de woorden van de tuinman.
R. 9–12: de edelman ondervraagt de Dood.
R. 13–16: de Dood antwoordt.
7
DE TUINMAN EN DE DOOD · P.N. van Eyck
01 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
02 Mijn woning in: ‘Heer, Heer, één ogenblik!
03 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
04 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
05 Ik schrok, en haastte mij langs de andre kant,
06 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
07 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
08 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!’ –
09 Van middag – lang reeds was hij heengespoed –
10 Heb ik in het Cederpark de Dood ontmoet.
11 ‘Waarom’, zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
12 ‘Hebt gij van morgen mijn knecht bedreigd?’
13 Glimlachend antwoordde hij: ‘Geen dreiging was ’t,
14 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
15 Toen ’k ’s morgens hier nog stil aan ’t werk zag staan,
16 Die ’k ’s avonds halen moest in Ispahaan.’
Stap 3 – Parafrase
R. 3–4: de tuinman ziet de Dood.
R. 7–8: hij vlucht naar Ispahaan.
R. 9–12: de edelman spreekt de Dood aan.
R. 13–16: de Dood verwacht hem daar.
8
DE TUINMAN EN DE DOOD · P.N. van Eyck
01 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
02 Mijn woning in: ‘Heer, Heer, één ogenblik!
03 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
04 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
05 Ik schrok, en haastte mij langs de andre kant,
06 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
07 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
08 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!’ –
09 Van middag – lang reeds was hij heengespoed –
10 Heb ik in het Cederpark de Dood ontmoet.
11 ‘Waarom’, zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
12 ‘Hebt gij van morgen mijn knecht bedreigd?’
13 Glimlachend antwoordde hij: ‘Geen dreiging was ’t,
14 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
15 Toen ’k ’s morgens hier nog stil aan ’t werk zag staan,
16 Die ’k ’s avonds halen moest in Ispahaan.’
Stap 4 – Vorm
16 versregels; dus geen sonnet.
Bekijk de regelafbrekingen en eindwoorden.
Wat doet de dialoog met het verteltempo?
9
DE TUINMAN EN DE DOOD · P.N. van Eyck
01 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
02 Mijn woning in: ‘Heer, Heer, één ogenblik!
03 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
04 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
05 Ik schrok, en haastte mij langs de andre kant,
06 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
07 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
08 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!’ –
09 Van middag – lang reeds was hij heengespoed –
10 Heb ik in het Cederpark de Dood ontmoet.
11 ‘Waarom’, zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
12 ‘Hebt gij van morgen mijn knecht bedreigd?’
13 Glimlachend antwoordde hij: ‘Geen dreiging was ’t,
14 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
15 Toen ’k ’s morgens hier nog stil aan ’t werk zag staan,
16 Die ’k ’s avonds halen moest in Ispahaan.’
Stap 5 – Rijmschema
R. 1–2: schrik / ogenblik → aa.
R. 3–4: loot / Dood → bb.
R. 5–6: kant / hand → cc.
Zo loopt het gepaarde rijm door: aabbccddeeffgghh.
10
DE TUINMAN EN DE DOOD · P.N. van Eyck
01 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
02 Mijn woning in: ‘Heer, Heer, één ogenblik!
03 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
04 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
05 Ik schrok, en haastte mij langs de andre kant,
06 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
07 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
08 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!’ –
09 Van middag – lang reeds was hij heengespoed –
10 Heb ik in het Cederpark de Dood ontmoet.
11 ‘Waarom’, zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
12 ‘Hebt gij van morgen mijn knecht bedreigd?’
13 Glimlachend antwoordde hij: ‘Geen dreiging was ’t,
14 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
15 Toen ’k ’s morgens hier nog stil aan ’t werk zag staan,
16 Die ’k ’s avonds halen moest in Ispahaan.’
Stap 6 – Enjambement
R. 1–2: zin loopt door na ‘schrik’.
R. 13–14: zin loopt door na ‘was ’t’.
Effect: de lezer moet doorlezen.
DE TUINMAN EN DE DOOD · P.N. van Eyck
01 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
02 Mijn woning in: ‘Heer, Heer, één ogenblik!
03 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
04 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
05 Ik schrok, en haastte mij langs de andre kant,
06 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
07 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
08 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!’ –
09 Van middag – lang reeds was hij heengespoed –
10 Heb ik in het Cederpark de Dood ontmoet.
11 ‘Waarom’, zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
12 ‘Hebt gij van morgen mijn knecht bedreigd?’
13 Glimlachend antwoordde hij: ‘Geen dreiging was ’t,
14 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
15 Toen ’k ’s morgens hier nog stil aan ’t werk zag staan,
16 Die ’k ’s avonds halen moest in Ispahaan.’
11
Stap 7 – Beeldspraak
R. 4: ‘Daar stond de Dood.’
R. 13: de Dood antwoordt glimlachend.
De Dood krijgt menselijke eigenschappen.
Begrip: personificatie.
DE TUINMAN EN DE DOOD · P.N. van Eyck
01 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
02 Mijn woning in: ‘Heer, Heer, één ogenblik!
03 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
04 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
05 Ik schrok, en haastte mij langs de andre kant,
06 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
07 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
08 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!’ –
09 Van middag – lang reeds was hij heengespoed –
10 Heb ik in het Cederpark de Dood ontmoet.
11 ‘Waarom’, zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
12 ‘Hebt gij van morgen mijn knecht bedreigd?’
13 Glimlachend antwoordde hij: ‘Geen dreiging was ’t,
14 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
15 Toen ’k ’s morgens hier nog stil aan ’t werk zag staan,
16 Die ’k ’s avonds halen moest in Ispahaan.’
12
Stap 8 – Stijlfiguren
R. 2: ‘Heer, Heer’ is herhaling.
Effect: de paniek wordt hoorbaar.
R. 3: ‘loot na loot’ versterkt de herhaling.
DE TUINMAN EN DE DOOD · P.N. van Eyck
01 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
02 Mijn woning in: ‘Heer, Heer, één ogenblik!
03 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
04 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
05 Ik schrok, en haastte mij langs de andre kant,
06 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
07 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
08 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!’ –
09 Van middag – lang reeds was hij heengespoed –
10 Heb ik in het Cederpark de Dood ontmoet.
11 ‘Waarom’, zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
12 ‘Hebt gij van morgen mijn knecht bedreigd?’
13 Glimlachend antwoordde hij: ‘Geen dreiging was ’t,
14 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
15 Toen ’k ’s morgens hier nog stil aan ’t werk zag staan,
16 Die ’k ’s avonds halen moest in Ispahaan.’
13
Stap 9 – Sfeer en wending
R. 1: ‘wit van schrik’ → angst.
R. 7: ‘spoorslags’ → haast.
R. 13: ‘Glimlachend’ → onverwachte rust.
R. 16: de vlucht blijkt vergeefs.
DE TUINMAN EN DE DOOD · P.N. van Eyck
01 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
02 Mijn woning in: ‘Heer, Heer, één ogenblik!
03 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
04 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
05 Ik schrok, en haastte mij langs de andre kant,
06 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
07 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
08 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!’ –
09 Van middag – lang reeds was hij heengespoed –
10 Heb ik in het Cederpark de Dood ontmoet.
11 ‘Waarom’, zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
12 ‘Hebt gij van morgen mijn knecht bedreigd?’
13 Glimlachend antwoordde hij: ‘Geen dreiging was ’t,
14 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
15 Toen ’k ’s morgens hier nog stil aan ’t werk zag staan,
16 Die ’k ’s avonds halen moest in Ispahaan.’
14
Stap 10 – Thema en titel
Onderwerp: de vlucht voor de Dood.
R. 8: tuinman wil Ispahaan bereiken.
R. 16: juist daar wacht de Dood.
Thema: het noodlot is onontkoombaar.
DE TUINMAN EN DE DOOD · P.N. van Eyck
01 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
02 Mijn woning in: ‘Heer, Heer, één ogenblik!
03 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
04 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
05 Ik schrok, en haastte mij langs de andre kant,
06 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
07 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
08 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!’ –
09 Van middag – lang reeds was hij heengespoed –
10 Heb ik in het Cederpark de Dood ontmoet.
11 ‘Waarom’, zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
12 ‘Hebt gij van morgen mijn knecht bedreigd?’
13 Glimlachend antwoordde hij: ‘Geen dreiging was ’t,
14 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
15 Toen ’k ’s morgens hier nog stil aan ’t werk zag staan,
16 Die ’k ’s avonds halen moest in Ispahaan.’
15
Stap 11 – Interpretatie
Stelling: je kunt je lot niet ontlopen.
Bewijs: bestemming in r. 8 en r. 16.
Leg uit waarom dit slot ironisch is.
Schrijf 50–100 woorden.
DE TUINMAN EN DE DOOD · P.N. van Eyck
01 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
02 Mijn woning in: ‘Heer, Heer, één ogenblik!
03 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
04 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
05 Ik schrok, en haastte mij langs de andre kant,
06 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
07 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
08 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!’ –
09 Van middag – lang reeds was hij heengespoed –
10 Heb ik in het Cederpark de Dood ontmoet.
11 ‘Waarom’, zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
12 ‘Hebt gij van morgen mijn knecht bedreigd?’
13 Glimlachend antwoordde hij: ‘Geen dreiging was ’t,
14 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
15 Toen ’k ’s morgens hier nog stil aan ’t werk zag staan,
16 Die ’k ’s avonds halen moest in Ispahaan.’
16
De gouden formule
Begrip + citaat/regelnr. + effect.
R. 2: ‘Heer, Heer’ = herhaling.
Effect: benadrukt de angst en haast.
Noem dus nooit alleen het begrip.
DE TUINMAN EN DE DOOD · P.N. van Eyck
01 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
02 Mijn woning in: ‘Heer, Heer, één ogenblik!
03 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
04 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
05 Ik schrok, en haastte mij langs de andre kant,
06 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
07 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
08 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!’ –
09 Van middag – lang reeds was hij heengespoed –
10 Heb ik in het Cederpark de Dood ontmoet.
11 ‘Waarom’, zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
12 ‘Hebt gij van morgen mijn knecht bedreigd?’
13 Glimlachend antwoordde hij: ‘Geen dreiging was ’t,
14 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
15 Toen ’k ’s morgens hier nog stil aan ’t werk zag staan,
16 Die ’k ’s avonds halen moest in Ispahaan.’
17
Zelf oefenen
1. Welke woorden tonen angst?
2. Zoek twee rijmparen.
3. Leg de personificatie uit.
4. Verklaar het slot met r. 8 en 16.
DE TUINMAN EN DE DOOD · P.N. van Eyck
01 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
02 Mijn woning in: ‘Heer, Heer, één ogenblik!
03 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
04 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
05 Ik schrok, en haastte mij langs de andre kant,
06 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
07 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
08 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!’ –
09 Van middag – lang reeds was hij heengespoed –
10 Heb ik in het Cederpark de Dood ontmoet.
11 ‘Waarom’, zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
12 ‘Hebt gij van morgen mijn knecht bedreigd?’
13 Glimlachend antwoordde hij: ‘Geen dreiging was ’t,
14 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
15 Toen ’k ’s morgens hier nog stil aan ’t werk zag staan,
16 Die ’k ’s avonds halen moest in Ispahaan.’
18
Antwoorden
19
Antwoorden
19
Antwoorden
19
Antwoorden
19
Antwoorden
19
Antwoorden
19
Antwoorden
19
Antwoorden
19
Antwoorden
19
