EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · PERIODIEK
Periodieke functies
Examenstof wiskunde B havo
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · PERIODIEK
Periodieke functies
Examenstof wiskunde B havo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: Subdomein B1 (sin en cos, radiaal, periode, amplitude, evenwichtsstand) en B4 Periodieke functies.
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · PERIODIEK
Wat ga je kunnen?
Ik kan graden en radialen omrekenen, exacte waarden van sin en cos gebruiken, een sinusoïde tekenen en opstellen en een vergelijking oplossen op een interval.
Deze slide heeft geen instructies
Wat draait of herhaalt zich steeds opnieuw?
Verwacht: getij, seizoenen, dag en nacht, reuzenrad, slinger, geluid, hartslag, golven. Koppel dit aan het begrip periodiek verschijnsel: het herhaalt zich na een vaste periode. Wiskundig beschrijf je zulke verschijnselen met een sinus of cosinus.
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · PERIODIEK
Graden en radialen
Een hoek meet je in graden of in radialen: een halve draai van 180° is π radialen.
Graden naar radialen: vermenigvuldig met π/180. Radialen naar graden: met 180/π.
Voorbeeld: 45° = 45 · π/180 = π/4. Eén radiaal is ongeveer 57,3°.
Zet je GR in de stand radialen als de hoek in radialen staat.
Een hele draai is 360° = 2π radialen. Handige koppelingen: 30° = π/6, 45° = π/4, 60° = π/3, 90° = π/2. Eén radiaal is 180/π graden, ongeveer 57,3° (afgerond). Veelgemaakte fout: de omrekenfactor omkeren, of de GR in graden laten staan terwijl de vraag radialen gebruikt.
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · PERIODIEK
Exacte waarden van sin en cos
Bij een veelvoud van π/6 of π/4 ken je sin en cos exact.
Verder: sin 0 = 0, cos 0 = 1, sin(π/2) = 1 en cos(π/2) = 0.
Deze waarden moeten leerlingen kennen (syllabus B4, parate kennis: veelvouden van π/6 en π/4). Let op het patroon: sin(π/6) en cos(π/3) zijn allebei ½, sin(π/3) en cos(π/6) allebei ½√3. Bij exact is een GR-benadering als 0,866 niet goed.
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · PERIODIEK
Symmetrie: andere hoeken
Met symmetrie vind je ook de waarden bij hoeken buiten het eerste kwart.
sin(5π/6) = sin(π − π/6) = sin(π/6) = ½.
cos(4π/3) = cos(π + π/3) = −cos(π/3) = −½.
Op de grafiek van de sinus is dit de spiegeling in de lijn x = π/2: sin(π − x) = sin(x). Laat leerlingen de grafiek schetsen en de symmetrie aanwijzen. Veelgemaakte fout: het minteken vergeten bij hoeken tussen π en 2π.
Reken 150° om naar radialen.
5π/6
6π/5
5π/3
5π/12
150 · π/180 = 5π/6. 6π/5 is de breuk omgedraaid (180/150); 5π/3 deelt door 90 in plaats van 180 (150/90); 5π/12 deelt door 360 (150/360).
Zet op volgorde, van klein naar groot
De waarden zijn 0, ½, ½√2 (ongeveer 0,71), ½√3 (ongeveer 0,87) en 1. Laat leerlingen de exacte waarden eerst opschrijven en dan vergelijken.
sin x en cos x, periode 2π
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · PERIODIEK
De grafieken van sin x en cos x
De grafiek van sin x en van cos x heet een sinusoïde. Hij herhaalt zich: de periode is 2π.
Beide liggen tussen −1 en 1: de evenwichtsstand is 0 en de amplitude is 1.
De cosinus is de sinus, π/2 naar links verschoven.
Een periodiek verschijnsel herhaalt zich steeds na dezelfde periode. De sinus start in (0, 0) en stijgt, de cosinus start in zijn maximum (0, 1). Beide gaan door de evenwichtslijn y = 0. Image credit: Eigen figuur
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · PERIODIEK
De sinusoïde d + a · sin(b(x − c))
d is de evenwichtsstand: de lijn y = d ligt midden tussen maximum en minimum.
|a| is de amplitude: maximum d + |a|, minimum d − |a|.
De periode is 2π/b; c is de verschuiving naar rechts.
Voor de cosinusvariant d + a · cos(b(x − c)) gelden dezelfde regels voor d, a, b en c. Bij b = 1 is de periode 2π, bij b = 2 is de periode π, bij b = ½ is de periode 4π. Veelgemaakte fout: de periode als b · 2π berekenen in plaats van 2π/b.
f(x) = 1 + 2·sin(2(x − π/4))
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · PERIODIEK
Een sinusoïde tekenen
Voorbeeld f(x) = 1 + 2 · sin(2(x − π/4)): evenwichtsstand 1, amplitude 2, periode 2π/2 = π.
Het beginpunt is (π/4, 1): daar start de sinus stijgend vanuit de evenwichtsstand.
Deel de periode in vier stukken van π/4: maximum, evenwicht, minimum, evenwicht.
Stappenplan voor het tekenen: teken de evenwichtslijn y = 1, het maximum 3 en het minimum −1, zoek het beginpunt (c, d) = (π/4, 1), loop een periode van π verder en gebruik de kwartperioden π/4. De punten zijn (π/4, 1), (π/2, 3), (3π/4, 1), (π, −1) en (5π/4, 1). Bij een negatieve a is de grafiek gespiegeld: dan start hij dalend. Image credit: Eigen figuur
Welk voorschrift hoort bij de grafiek?
f(x) = 1 + 2·sin(3x − π/6)
f(x) = 1 + 2·sin(3(x − π/6))
f(x) = 1 + 2·sin(3(x + π/6))
f(x) = 1 + 3·sin(2(x − π/6))
Evenwichtsstand (3 + (−1))/2 = 1, amplitude (3 − (−1))/2 = 2. De top ligt bij π/3 en het dal bij 2π/3: dat is een halve periode, dus de periode is 2π/3 en b = 3. Het beginpunt is (π/6, 1), dus c = π/6. Afleiders: 3x − π/6 vergeet de haakjes (dan is c = π/18); x + π/6 verschuift naar links in plaats van naar rechts; 1 + 3·sin(2(x − π/6)) verwisselt a en b. Image credit: Eigen figuur
Bereken de periode van f(x) = 3 − 2·cos(x/4).
Er geldt f(x) = 3 − 2·cos(¼·x), dus b = ¼ en de periode is 2π/(¼) = 8π. Verwachte fouten: 2π/4 = π/2 (b = 4 gelezen) of 2π · ¼ = π/2.
sin x = ½ op [0, 2π]
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · PERIODIEK
sin x = c: twee oplossingen per periode
Voorbeeld: sin(x) = ½ met x in [0, 2π].
De lijn y = ½ snijdt de grafiek twee keer: x = π/6 en x = π − π/6 = 5π/6.
Per extra periode komen er twee oplossingen bij: tel steeds 2π op.
Bij cos(x) = ½ zijn het x = π/3 en x = −π/3 + 2π = 5π/3 op [0, 2π].
Gebruik de grafiek: de horizontale lijn y = c snijdt in elke periode (meestal) twee keer. Dat verklaart waarom je twee oplossingen per periode moet zoeken: via symmetrie bij de sinus (x en π − x), bij de cosinus (x en −x). Veelgemaakte fout: stoppen na de eerste oplossing, of de tweede oplossing niet als π − x maar als x + π schrijven. Image credit: Eigen figuur
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · PERIODIEK
Oplossen met b en c
Voorbeeld: 2·sin(2x) = √3 op [0, 2π]. Schrijf eerst sin(2x) = ½√3.
Dan geldt 2x = π/3 + k·2π of 2x = 2π/3 + k·2π, met k een geheel getal.
Deel door 2: x = π/6 + k·π of x = π/3 + k·π.
Neem k = 0 en k = 1: dat geeft π/6, π/3, 7π/6 en 4π/3. Voor k = 2 ligt x buiten het interval.
De periode van sin(2x) is π, dus je krijgt in [0, 2π] vier oplossingen. Controleer door terug te substitueren, bijvoorbeeld 2 · sin(2 · 7π/6) = 2 · sin(7π/3) = 2 · sin(π/3) = √3. Bij exact of algebraïsch los je zelf op, zonder snijpunten van de GR.
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · PERIODIEK
Een periodiek verschijnsel in een context
Vereenvoudigd model voor de buitentemperatuur op een lentedag (t in uren na middernacht, T in °C).
Evenwichtsstand 12, amplitude 6, periode 2π/(π/12) = 24 uur: T ligt tussen 6 en 18.
T(t) = 15 geeft sin(π/12 · (t − 9)) = ½, dus π/12 · (t − 9) = π/6 of 5π/6: t = 11 of t = 19.
In een context interpreteer je de oplossing: om 11 uur en om 19 uur is het 15 °C. Het model is vereenvoudigd en past bij een dag waarop het steeds op dezelfde manier warm en koud wordt. De laagste temperatuur is om 3 uur (6 °C), de hoogste om 15 uur (18 °C). Bij een vraag over [0, 24] controleer je of er nog een oplossing bij komt: de periode is 24, dus er zijn precies twee.
Vul in
Op [0, 2π] zijn x = π/4 en x = 3π/4 de oplossingen van sin(x) = ½√2. Per extra periode komt er 2π bij.
sin(π/4) = ½√2 en de tweede oplossing is π − π/4 = 3π/4. Elke volgende oplossing ligt een periode (2π) verder.
Hoeveel oplossingen heeft cos(x) = 0,3 op [0, 4π]?
1
2
3
4
Per periode 2π zijn er twee oplossingen (x en −x, plus k · 2π), dus op [0, 4π] zijn het er 4. Wie 2 kiest, kijkt maar naar één periode; 1 is alleen de waarde die de GR of arccos geeft; 3 komt van een oplossing aan de rand tellen.
Wat vind je nu het lastigst?
Graden en radialen omrekenen
Exacte waarden en symmetrie
Een voorschrift opstellen
Vergelijkingen oplossen op een interval
Gebruik de uitslag om te kiezen welk vraagtype je in les 2 het eerst bespreekt.
Leg uit waarom sin(x) = ½ op [0, 2π] twee oplossingen heeft.
Een goed antwoord: de lijn y = ½ snijdt de grafiek van de sinus in één periode twee keer, bij x = π/6 en bij x = π − π/6 = 5π/6 (symmetrie van de sinus). Verwachte fout: alleen x = π/6 noemen.
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · PERIODIEK
Begrippen (1/2)
radiaal: eenheid voor een hoek: 180° is π radialen
periodiek verschijnsel: een verschijnsel dat zich steeds na dezelfde tijd herhaalt
sinusoïde: de grafiek van een functie d + a · sin(b(x − c)) of d + a · cos(b(x − c))
periode: de lengte van één herhaling; bij sin(bx) is dat 2π/b
amplitude: de afstand van de evenwichtsstand tot het maximum: |a|
Deze slide heeft geen instructies
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · PERIODIEK
Begrippen (2/2)
evenwichtsstand: de lijn y = d, midden tussen maximum en minimum
exacte waarde: een waarde als ½√3, zonder afronding
horizontale verschuiving: c bij sin(b(x − c)): de grafiek schuift c naar rechts
symmetrie: zo vind je de tweede oplossing: sin(π − x) = sin(x) en cos(−x) = cos(x)
Deze slide heeft geen instructies