Hout- en meubelverbindingen (Bouwen, wonen en interieur vmbo), les 1: Uitleg

• newEditor
• Bouwen, wonen en interieur
• Middelbare school
• vmbo b, k
• Leerjaar 3-5

Introductie

Uitleg over hout- en meubelverbindingen voor het CSPE bouwen, wonen en interieur: tekening en materiaalstaat, halfhout, keep, pen en gat, lijm en deuvel, machines, veilig werken en kwaliteit. Met een video en foto's. Specificaties alleen voor KB staan in de notities.

Houtverbindingen in een vitrine: halfhout, pen en gat en meer

MODULE 3 · HOUTVERBINDINGEN

Hout- en meubelverbindingen

Examenstof bouwen, wonen en interieur vmbo · CSPE

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: P/BWI/3.1 en 3.2. Image credit: Tim Sheerman-Chase / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

MODULE 3 · HOUTVERBINDINGEN

Wat ga je kunnen?

Ik kan een werkstuk van hout voorbereiden, verbindingen kiezen en maken, veilig werken en het product beoordelen.

Welke woorden denk je bij een houten kastje maken?

Verwacht: zagen, schaven, lijm, schroef, tekening, maten, beitel, machine, veilig. Groepeer: voorbereiden, verbinden, bewerken, veilig werken, controleren.

MODULE 3 · HOUTVERBINDINGEN

Opdracht en werktekening

• Werkopdracht: wat moet je maken, hoeveel en van welk materiaal?

• Werktekening: tekening met alle maten en verbindingen van het werkstuk.

• Schets en 3D-tekening op de computer laten anderen zien wat je bedoelt.

• Lees eerst de hele tekening en de opdracht voordat je gaat zagen.

Syllabus P/BWI/3.1.1: schets en 3D CAD-tekening maken met communicatie als doel, werkopdracht interpreteren, werktekening lezen. Veelgemaakte fout: beginnen met zagen zonder de hele tekening te lezen.

MODULE 3 · HOUTVERBINDINGEN

Materiaalstaat en gereedschap

• Materiaalstaat: lijst met elk onderdeel, het aantal, de maten en het materiaal.

• Werkvolgorde: de stappen in de goede volgorde, van afschrijven tot afwerken.

• Bepaal ook het gereedschap en de PBM: persoonlijke beschermingsmiddelen.

• Circulair: materiaal blijft zo lang mogelijk in gebruik, bijvoorbeeld door hergebruik.

Syllabus P/BWI/3.1.1: werkvolgorde bepalen, materiaalstaat in- en aanvullen, gereedschappen en machines bepalen, PBM bepalen, bij de materiaalkeuze rekening houden met duurzaamheid en circulariteit. Duurzaam: bijvoorbeeld hout uit een goed beheerd bos of hergebruikt hout. Gereedschap en PBM bepaal je vóór je begint. Veelgemaakte fout: een onderdeel op de materiaalstaat vergeten.

Vul in

Een werktekening laat alle maten zien en een werkvolgorde zegt in welke volgorde je werkt.

werktekening

werkvolgorde

materiaalstaat

schets

Syllabus P/BWI/3.1.1: werktekening lezen, werkvolgorde bepalen. Verwachte fout: werktekening en schets verwisselen.

MODULE 3 · HOUTVERBINDINGEN

Hout en plaatmateriaal

• Alleen KB: je beschrijft waarvoor hout en plaatmateriaal wordt gebruikt.

• Massief hout is een volle plank of lat, bijvoorbeeld voor stijlen en poten.

• Plaatmateriaal zijn platen, zoals multiplex, voor zijwanden en bladen.

• Kies duurzaam hout of hergebruik het. Circulair: later weer bruikbaar.

Syllabus P/BWI/3.1.2.1 (alleen KB): de toepassing van hout en plaatmaterialen beschrijven, met duurzaamheid en circulariteit. Voor BB: lees mee, deze specificatie hoort niet bij BB. Veelgemaakte fout: denken dat plaatmateriaal en massief hout hetzelfde zijn.

Houtverbindingen in een vitrine: halfhout, pen en gat en meer

MODULE 3 · HOUTVERBINDINGEN

Halfhout, keep, pen en gat

• Halfhout: beide delen half doorgezaagd, een hoek of een overkruising.

• Keep: een open sleuf waar de pen van het andere deel in valt.

• Pen en gat: de pen past in een gat, sterk voor raamwerken.

Syllabus P/BWI/3.1.2.2: halfhout verbindingen (hoekverbinding en overkruising), keepverbindingen en pen- en gatverbindingen herkennen en toepassen. Keepverbinding: een open sleuf in het ene deel waarin de pen van het andere deel valt. Het gat voor een pen maak je met een beitel of een langgatboormachine. Veelgemaakte fout: halfhout verwarren met pen en gat. Image credit: Tim Sheerman-Chase / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

MODULE 3 · HOUTVERBINDINGEN

Lijm, schroef en deuvel

• Lijmen: delen vast met lijm, klem ze tot de lijm droog is.

• Schroeven en nagelen: snel, maar je ziet de kop.

• Deuvel: houten pen in twee boorgaten, met lijm.

• Lamello en domino: platte stukjes in gefreesde gleuven of gaten.

Syllabus P/BWI/3.1.2.2: lijmverbindingen, schroef- en nagelverbindingen, deuvel-, lamello- en dominoverbindingen. Deuvel: houten pen in twee boorgaten. Lamello: plat plaatje in een gefreesde gleuf. Domino: platte pen in een gefreesd gat. Veelgemaakte fout: te veel lijm gebruiken.

Twee latten kruisen elkaar en liggen daarna vlak. Welke verbinding is dat?

A

Een halfhoutverbinding

B

Een keepverbinding

C

Een deuvelverbinding

D

Een nagelverbinding

Syllabus P/BWI/3.1.2.2: halfhout (overkruising). Bij halfhout is van elk deel de helft weggenomen. Verwachte fout: keepverbinding kiezen.

Vul in

Bij een pen- en gatverbinding past de pen in het gat van het andere deel.

pen

gat

keep

deuvel

Syllabus P/BWI/3.1.2.2: pen- en gatverbindingen. Verwachte fout: pen en gat omdraaien.

Afschrijven op MDF met een streepmaat

MODULE 3 · HOUTVERBINDINGEN

Basisbewerkingen

• Afschrijven: maten op het hout aftekenen met potlood of streepmaat.

• Daarna zagen, schaven, steken, boren en frezen. Dan monteren.

• Afwerken: lijmresten weg, scherpe kanten breken, schuren.

Syllabus P/BWI/3.1.2.3: basisvaardigheden afschrijven, zagen, schaven, steken, boren, frezen, monteren, afwerken (lijmresten verwijderen, scherpe kanten verwijderen, schuren). Schuur met de draad van het hout mee. Veelgemaakte fout: zagen aan de verkeerde kant van de lijn; zaag naast de lijn, in het afvalstuk. Ook fout: te vroeg schuren terwijl de lijm nog zacht is. Image credit: Jordanhill School D&T Dept / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

MODULE 3 · HOUTVERBINDINGEN

Monteren, afhangen, sluiten

• Opsluiten: een plaat in een groef of sponning leggen en vastzetten.

• Afhangen: een deur of klep aan scharnieren hangen, zodat hij open en dicht kan.

• Bladscharnier: twee bladen met een pen. Pianoscharnier: één lang scharnier.

• Sluitbaar maken: grepen om te openen, duw- of magneetsnappers om dicht te houden.

Syllabus P/BWI/3.1.2.4: lijmen, opsluiten, nagelen en schroeven, kast- en ladegrepen, bladscharnieren en pianoscharnieren, duw- en magneetsnappers. Veelgemaakte fout: bladscharnier en pianoscharnier door elkaar halen.

Video: Instructie: Het maken van een half-hout-verbinding (TechniekLokaal). Syllabus P/BWI/3.1.2.2 en 3.1.2.3: halfhoutverbinding maken. De beschrijving van het kanaal noemt hamer, zaag en beitel; de video duurt ongeveer 5 minuten. Kijkvraag: welke drie gereedschappen gebruikt de maker, en in welke volgorde? Vergelijk met de volgorde uit de les.

Wat hoort bij afwerken?

A

De maten op het hout aftekenen

B

Een gat boren voor een deuvel

C

Lijmresten en scherpe kanten weghalen

D

Het hout op maat zagen

Syllabus P/BWI/3.1.2.3: afwerken. De andere opties zijn afschrijven, boren en zagen: eerdere stappen. Verwachte fout: afschrijven kiezen.

Wat doet een magneetsnapper?

A

Laat een deur open en dicht draaien

B

Is een greep om een la te openen

C

Houdt een deur dicht met een magneet

D

Zet twee delen vast met lijm

Syllabus P/BWI/3.1.2.4: duw- en magneetsnappers. Het scharnier draait, de greep opent, lijm verbindt. Verwachte fout: snapper met scharnier verwarren.

MODULE 3 · HOUTVERBINDINGEN

Delen van een samenstel

• Stijl: staand deel. Dorpel: liggend deel.

• Midden: tussenstijl (staand), tussendorpel (liggend).

• Tafel en kast: poten, regels en blad.

Syllabus P/BWI/3.1.2.5: stijlen, dorpels, tussenstijlen en tussendorpels; regels, poten en blad. In het raamwerk is A een stijl (staand), B en C zijn dorpels (liggend), D is de opening. Regels zijn de liggende latten tussen de poten. Veelgemaakte fout: stijl en dorpel verwisselen.

MODULE 3 · HOUTVERBINDINGEN

Maten en inkepingen

• Buitenwerkse maat: de maat over de buitenkant.

• Binnenwerkse maat of dagmaat: de maat van de opening.

• Sponning: een uitgefreesde rand, bijvoorbeeld voor een rugwand.

• Groef: een sleuf in het hout, ver van de rand.

Syllabus P/BWI/3.1.2.5: sponningen en groeven, buitenwerkse maat en binnenwerkse maat/dagmaat. Dagmaat is buitenmaat min de breedte van de delen aan beide kanten. Veelgemaakte fout: maar één stijl aftrekken.

MODULE 3 · HOUTVERBINDINGEN

Kwaliteit en controle

• Passing, maatvoering en afwerking: past het, klopt de maat, is het glad?

• Tolerantie: het verschil dat nog mag. Afwijking: het echte verschil.

• Tussentijds controleren: na elke stap meten, zodat je kunt bijstellen.

• Eindcontrole: het werkstuk nameten en vergelijken met de tekening.

Syllabus P/BWI/3.1.3.1 en 3.1.3.2: kwaliteitscriteria passing, toleranties, maatvoering, afwijkingen, afwerking; tussentijds controleren en bijstellen, eindcontrole. Een afwijking binnen de tolerantie is goed, daarbuiten is het afgekeurd. Veelgemaakte fout: tolerantie en afwijking verwisselen; of pas aan het eind meten.

Welk deel van het raamwerk is B?

A

Een dorpel

B

Een stijl

C

Een tussenstijl

D

Een poot

Syllabus P/BWI/3.1.2.5: stijlen en dorpels. B is een liggend deel: een dorpel (bovendorpel). A is een stijl. Verwachte fout: stijl kiezen. Image credit: Eigen figuur

Wat is de dagmaat?

A

De maat over de buitenkant

B

De dikte van het hout

C

De maat die nog mag afwijken

D

De maat van de opening

Syllabus P/BWI/3.1.2.5: binnenwerkse maat/dagmaat. Verwachte fout: de buitenkant bedoelen of tolerantie kiezen.

Een vlakbank, getekend als 3D-model, met geleiding

MODULE 3 · HOUTVERBINDINGEN

Zagen en schaven

• Zagen: lintzaag, afkortzaag, cirkelzaag en handcirkelzaag.

• Vlakbank: maakt een zijde vlak. Vandiktebank: maakt de dikte gelijk.

• Decoupeerzaag: zaagt bochten in plaat.

Syllabus P/BWI/3.2.1: lintzaag-, afkortzaag- en cirkelzaagmachine, vlakbank en vandiktebank, handcirkelzaag, decoupeerzaag beschrijven, instellen en uitvoeren. De foto toont een 3D-model van een vlakbank. Veelgemaakte fout: vlakbank en vandiktebank verwisselen. Image credit: Dschamal Berger / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

MODULE 3 · HOUTVERBINDINGEN

Frezen

• Freesmachine en bovenfrees: gleuven, sponningen en profielen frezen.

• Langgatboormachine: maakt het lange gat voor pen en gat.

• Lamello- en dominofrees: gleuven en gaten voor lamello en domino.

Syllabus P/BWI/3.2.1: freesmachine, langgatboormachine, handfreesmachines (kantenfrees, bovenfrees, lamellofrees, dominofrees). Veelgemaakte fout: te veel in één keer frezen; werk in kleine stappen.

MODULE 3 · HOUTVERBINDINGEN

Boren, schuren en tackeren

• Accuboormachine: boren en schroeven draaien zonder snoer.

• Vlak- en roterende schuurmachine: het werkstuk glad schuren.

• Tacker: schiet nietjes of kleine nagels, vaak met perslucht.

• Handgereedschap: zaag, beitel, schaaf en hamer, zonder motor.

Syllabus P/BWI/3.2.1: accuboormachine, vlak- en roterende schuurmachines, tacker, gangbaar niet-aangedreven handgereedschap. Pneumatisch betekent: werkt op perslucht. Veelgemaakte fout: de tacker op je eigen hand richten.

MODULE 3 · HOUTVERBINDINGEN

Veilig werken en PBM

• Controleer vóór je begint of de beveiliging op zijn plaats zit.

• Stel beveiligingen, hulpstukken en geleidingen goed in voor je werkstuk.

• PBM: gehoorbescherming bij lawaai, bril tegen spaanders, stofmasker bij fijn stof.

• Schoonmaken of afstellen? Eerst de machine uit en spanningsloos.

Syllabus P/BWI/3.2.2: controleren op veiligheid, instellen en afstellen van beveiligingen, hulpstukken en geleidingen, gebruik van de juiste PBM. Bron: Voion (machineveiligheid): controleren op beschermkappen en een spanningsvrije machine bij schoonmaken en storingen. De PBM hangt af van het gevaar: lawaai, spaanders of stof. Losse kleding, sieraden en los haar kunnen door draaiend gereedschap worden gegrepen: haar vast, geen losse kleding. Veelgemaakte fout: een beschermkap weghalen omdat hij in de weg zit.

Welke machine maakt de dikte van een plank overal gelijk?

A

Lintzaag

B

Vandiktebank

C

Afkortzaag

D

Langgatboormachine

Syllabus P/BWI/3.2.1: vandiktebank. De vlakbank maakt een zijde vlak, de lintzaag zaagt. Verwachte fout: vlakbank kiezen.

Je gaat een machine schoonmaken. Wat doe je eerst?

A

Machine uitzetten en spanningsloos maken

B

Een beschermkap weghalen

C

Het afval met je hand wegvegen

D

Alleen de bril opzetten

Syllabus P/BWI/3.2.2: veilig werken. Bron: Voion, machine spanningsvrij bij schoonmaken. Verwachte fout: kap weghalen om erbij te kunnen.

Welk deel vond je het lastigst?

1

Tekening en materiaalstaat

2

Houtverbindingen kiezen

3

Machines en gereedschap

4

Veilig werken en controleren

Gebruik de uitslag om het lastigste deel nog een keer te bespreken.

Noem een verbinding en wanneer je die kiest.

Goed antwoord noemt een verbinding en een reden, bijvoorbeeld pen en gat voor een sterk raamwerk of halfhout voor twee kruisende latten. Verwachte fout: alleen de naam noemen.

MODULE 3 · HOUTVERBINDINGEN

Begrippen

• Materiaalstaat: Lijst met onderdelen, aantallen, maten en materialen.

• Halfhoutverbinding: Beide delen half doorgezaagd, zodat ze in elkaar passen.

• Pen- en gatverbinding: Een pen van het ene deel past in een gat in het andere.

• Dagmaat: De binnenwerkse maat: de maat van de opening.

• Tolerantie: Het verschil in maat dat nog mag.