Een metaalbewerker slijpt een plaat, met bril en oordoppen
BEWERKEN · MATERIALEN
Bewerken en verbinden
Examenstof Produceren, installeren en energie vmbo · CSPE
Een metaalbewerker slijpt een plaat, met bril en oordoppen
BEWERKEN · MATERIALEN
Bewerken en verbinden
Examenstof Produceren, installeren en energie vmbo · CSPE
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: P/PIE/2 (2.1, 1.2 / 2.2 en 2.2 / 2.3). Image credit: US Air Force / Wikimedia Commons, publiek domein
BEWERKEN · MATERIALEN
Wat ga je kunnen?
Ik kan plaat bewerken, schroefdraad maken, draaien en meten, en delen veilig met elkaar verbinden en controleren.
Deze slide heeft geen instructies
Welk gereedschap of welke machine gebruik je in een metaalwerkplaats?
Verwachte woorden: zaag, vijl, boor, draaibank, schuifmaat, kraspen, zetbank, lasapparaat, bout, klinknagel. Groepeer in vervormen en scheiden, boren draaien en meten, en verbinden. Dit is de module Bewerken en verbinden van materialen van het CSPE. BB, KB en GL doen deze les samen; KB-stof staat in de notities.
BEWERKEN · MATERIALEN
Werktekening lezen
Werktekening: de tekening met alle maten van het product.
Uitslag: het product plat uitgelegd, voor het buigen.
Zoek maat, dikte en materiaal. Kies dan gereedschap en volgorde.
Syllabus P/PIE/2.1.1 (alleen KB en GL): technische gegevens van een werktekening zoeken, aflezen en interpreteren; werkvoorbereiding maken, materiaal, gereedschap en machines kiezen, werkvolgorde bepalen. Op de tekening: 120 bij 60 mm, twee gaten van Ø8 op 20 mm van de rand. Veelgemaakte fout: de maat van het gat verwarren met de afstand tot de rand.
BEWERKEN · MATERIALEN
Aftekenen en merken
Kraspen: maakt een dunne lijn in het metaal. Potlood mag ook.
Centerpunt: een slag met de hamer maakt een kuiltje voor de boor.
Meet met een maatlat, rolmaat of digitale schuifmaat.
Met de hoogtemaat kras je lijnen op dezelfde hoogte.
Syllabus P/PIE/2.1.2 (BB en KB): een uitslag overnemen op plaatwerk met maatlat, digitale schuifmaat, rolmaat, hoogtemaat, kraspen, centerpunt, potlood, blokhoekhaak, plaathoekhaak, rei, verstekhaak en gradenboog. Haaks controleer of teken je met de blokhoekhaak of plaathoekhaak, 45 graden met de verstekhaak. Veelgemaakte fout: boren zonder eerst een kuiltje met het centerpunt te slaan, dan loopt de boor weg.
BEWERKEN · MATERIALEN
Plaat knippen en snijden
Uithoekschaar: knipt hoeken en gleuven uit plaat.
Hefboomschaar: knipt dikkere plaat met een lange hefboom.
Guillotinebank: knipt een rechte snede. Houd je handen ver van het mes.
CNC-, laser- en plasmasnijmachines snijden de vorm uit het tekeningbestand.
Syllabus P/PIE/2.1.3 (BB en KB): producten van plaatmateriaal maken met uithoekschaar, hefboomschaar, guillotinebank en (CNC, laser, plasma) snijmachine. Werk volgens de kwaliteitseisen: op maat, haaks en ontbraamd. Veilig: handschoenen voor scherpe randen, veiligheidsbril, bij de guillotinebank nooit met je handen onder de drukbalk of bij het mes.
BEWERKEN · MATERIALEN
Buigen met de zetbank
Zetbank: klemt de plaat vast en klapt de rand om.
Bij een vingerzetbank haal je vingers weg voor bakjes.
Probeer de instelling eerst op een reststuk.
Syllabus P/PIE/2.1.5 (BB en KB): platenklem, (vinger)zetbank of kantbank en hoekenbuiger instellen en gebruiken. Een vingerzetbank heeft losse segmenten (vingers); die haal je weg zodat al omgezette zijkanten vrij blijven. Metaal veert na het buigen een beetje terug, daarom eerst op een reststuk proberen.
BEWERKEN · MATERIALEN
Buigen en buigvolgorde
Stel de hoekenbuiger in op de hoek die op de tekening staat.
Bepaal eerst de buigvolgorde van de plaat, buig daarna pas.
Bij plaat mag een rand die omhoog staat de volgende buiging niet blokkeren.
Controleer na elke buiging de hoek en de maat.
Syllabus P/PIE/2.1.5 (BB en KB): de hoekenbuiger instellen en gebruiken. P/PIE/2.1.6 (BB en KB): bij het buigen van dunne plaat de buigvolgorde bepalen. Denk bij de volgorde: past de plaat nog in de machine nadat een rand omhoog staat?
Je wilt een gat boren in een plaat. Wat gebruik je om het midden te markeren?
Een kraspen zonder hamer
Een hoogtemaat
Een centerpunt en een hamer
Een blokhoekhaak
Syllabus P/PIE/2.1.2. Het centerpunt maakt een kuiltje waarin de boor start. Verwachte fout: de kraspen kiezen, die maakt alleen een lijn.
Vul in
Bij een vingerzetbank kun je de vingers weghalen, zodat je bakjes kunt buigen met een platenklem die de plaat vasthoudt.
Syllabus P/PIE/2.1.5. Vingerzetbank met losse vingers en een platenklem om de plaat vast te klemmen.
BEWERKEN · MATERIALEN
Materialen kiezen
Ferrometaal bevat ijzer, zoals staal. Non-ferro heeft geen ijzer.
Non-ferro: aluminium, koper, messing. Vormen: plaat, staaf, profiel, pijp.
Thermoplast: kunststof die je door verwarmen opnieuw kunt vormen.
Syllabus P/PIE/2.2.1.3 (BB, KB en GL): kenmerken en gebruik van ferro- en non-ferrometalen, en kunststoffen. Messing is koper met zink: dus non-ferro. Veelgemaakte fout: roestvast staal een non-ferrometaal noemen; het bevat ijzer.
Een metaalzaag met een zaagblad voor staal
BEWERKEN · MATERIALEN
Zagen en vijlen
Span het werkstuk dicht bij de zaagsnede in de bankschroef.
Dunne plaat: fijne tanden. Dik materiaal: grovere tanden.
Zaag met rustige, lange halen en duw het blad vooruit.
Syllabus P/PIE/2.2.1.4 en 1.2.1.5 (BB, KB, GL): met de hand zagen van kunststoffen en metalen en vijlen volgens de kwaliteitseisen. Dun materiaal met grove tanden blijft haken. Kunststof zaag je ook met een fijn blad. Ontbraam na het zagen met een vijl. Image credit: Luke Milburn / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
Een tap in een tapwringer voor inwendige draad
BEWERKEN · MATERIALEN
Schroefdraad maken
Tap: snijdt inwendige draad in een geboord gat.
Snijplaat: snijdt uitwendige draad op een staaf.
Boor eerst de kernboor uit de tabel, draai daarna de tap.
Syllabus P/PIE/2.2.1.2 en 1.2.1.5 (BB, KB, GL): technische gegevens in een tabel zoeken, draadsnijden, tappen en vijlen volgens de gestelde kwaliteitseisen. In de schroefdraadtabel (zie de examentraining) staat per draad de spoed en de kernboor. Draai de tap regelmatig een stukje terug, zodat de spaan breekt. Past de draad? Draai een bout in het getapte gat. Image credit: Omegatron / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Support en losse kop van een centerdraaibank
BEWERKEN · MATERIALEN
Draaien en boren
Centerdraaibank: je draait ronde delen met een beitel.
Langsdraaien maakt de diameter kleiner, dwarsdraaien de kop vlak.
Rond materiaal span je in de drieklauw.
Syllabus P/PIE/2.2.2.1 en 1.2.2.2 (BB, KB, GL): materiaal inspannen met drieklauw, een centerdraaimachine gebruiken, langs- en dwarsdraaien (uitwendig). Beitelhouder inspannen en afstellen: beitel zo kort mogelijk en op de goede hoogte. Image credit: Glenn McKechnie / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
BEWERKEN · MATERIALEN
Meer draaibewerkingen
Insteken is een groef draaien, afsteken is een stuk loszetten.
Verzinken: een kegel in het gat voor een schroefkop.
Stel aanzet (opschuiven per omwenteling) en snedediepte in.
Met snijplaat en machinetap maak je schroefdraad op de draaibank.
Syllabus P/PIE/2.2.2.1, 1.2.2.2 en 1.2.2.6 (BB, KB, GL): aanzet en snedediepte bepalen en instellen, in- en afsteken, boren en verzinken, schroefdraadsnijden met snijplaat en machinetap. 2.2.2.6: gaten overnemen naar een ander onderdeel.
BEWERKEN · MATERIALEN
Snijsnelheid en toerental
Snijsnelheid: hoe snel het materiaal langs de beitel of boor gaat.
Het toerental reken je uit met n = v × 1000 : (3,14 × d).
Staal draait langzamer dan aluminium. Dikker werkstuk: lager toerental.
Syllabus P/PIE/2.2.2.1 (BB, KB, GL): snijsnelheid bepalen en toerental instellen met een snijsnelhedentabel. Voorbeeld: staal, v = 25 m/min, d = 20 mm: 25 × 1000 = 25 000; 3,14 × 20 = 62,8; 25 000 : 62,8 is ongeveer 398, dus stel ongeveer 400 omw/min in. De getallen in de tabel zijn oefengetallen voor deze les; gebruik op school altijd de tabel van de werkplaats. Veelgemaakte fout: de straal in plaats van de diameter invullen.
Een schuifmaat in zijn kistje
BEWERKEN · MATERIALEN
Meten en controleren
Schuifmaat: meet buiten, binnen en diepte. Digitaal lees je af op de display.
Hoogtemaat, blokhoekhaak, verstekhaak en gradenboog controleren hoogte en hoek.
Vul het meetrapport in: gemeten maat, goed of fout.
Syllabus P/PIE/2.2.2.3 tot en met 1.2.2.5 (BB, KB, GL): analoge en digitale meet- en controlegereedschappen, lengtemeetsystemen op de machines toepassen, maatregelen afleiden tot bijstelling, maat- en eindcontrole uitvoeren, meetrapport invullen. Een maat is goed als de gemeten waarde tussen de laagste en hoogste toegestane waarde ligt. Bij een afwijking leid je een bijstelling af (bijvoorbeeld de beitel iets verder in of uit). Image credit: JumadilM / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Vul in
Met een tap maak je inwendige draad. Je boort eerst met de kernboor uit de tabel.
Syllabus P/PIE/2.2.1.2 en 1.2.1.5. Tap: inwendig. Snijplaat: uitwendig. Verwachte fout: tap en snijplaat omdraaien.
Je zaagt dunne plaat met de hand. Welk zaagblad kies je?
Een blad met fijne tanden
Een blad met grove tanden
Een blad met extra brede tanden
Het maakt niet uit welk blad
Syllabus P/PIE/2.2.1.4. Bij dunne plaat moeten steeds meerdere tanden tegelijk snijden. Grove tanden blijven haken.
Wat is de aanzet bij het draaien?
Hoe diep de beitel in het materiaal gaat
Hoe ver de beitel opschuift per omwenteling
Hoe snel het materiaal langs de beitel gaat
Hoeveel omwentelingen per minuut
Syllabus P/PIE/2.2.2.1: aanzet en snedediepte bepalen en instellen. De andere opties zijn snedediepte, snijsnelheid en toerental. Verwachte fout: aanzet en snedediepte verwarren.
Een lasser met lashelm en lashandschoenen aan het werk
BEWERKEN · MATERIALEN
MAG-hechtlassen
MAG-lassen: een draad smelt af onder beschermgas.
Hechtlas: kleine las die de delen op hun plek houdt.
Altijd PBM: lashelm, lashandschoenen, vlamvertragende kleding.
Syllabus P/PIE/2.3.1 (alleen KB en GL voor het lezen van de werktekening en het kiezen van materiaal en gereedschap; BB en KB voor het lassen): lasapparatuur instellen, veiligheidsvoorschriften toepassen en onderdelen samenstellen met MAG-hechtlassen. Stel het lasapparaat in voor het materiaal en de plaatdikte. Zorg voor goede afzuiging van de lasrook. De hechtlassen zet je eerst, daarna controleer je of alles haaks staat en lijn je zo nodig bij. Veelgemaakte fout: zonder lashelm of met losse handschoenen beginnen. Image credit: William M. Plate Jr., US Air Force / Wikimedia Commons, publiek domein
Een puntlasmachine met twee elektrodearmen
BEWERKEN · MATERIALEN
Puntlassen
Puntlassen: twee elektroden persen de plaat samen, stroom smelt één punt.
Klem je vingers niet tussen de elektroden.
Draag een bril en handschoenen en houd brandbaar spul weg.
Syllabus P/PIE/2.3.1.2 (BB en KB): onderdelen samenstellen met puntlassen en veiligheidsvoorschriften toepassen. Puntlassen is een weerstandslasmethode: druk en elektrische stroom smelten de platen op één punt aan elkaar, zonder lasdraad of beschermgas. Het gebeurt meestal aan overlappende platen. Image credit: Martink / Wikimedia Commons (nl), publiek domein
BEWERKEN · MATERIALEN
Schroef- en klinkverbinding
Schroefdraadverbinding: een bout met moer, of een bout in een getapt gat.
Blindklinken: een klinknagel die je van één kant plaatst.
Neem gaten over naar het andere onderdeel, zodat ze precies passen.
Richten: een kromgetrokken product weer recht maken.
Syllabus P/PIE/2.3.2.1 (BB en KB): onderdelen uit plaat-, staaf-, buis- en profielmateriaal samenstellen met blindklinken en schroefdraadverbindingen en het product richten; P/PIE/2.2.2.6: gaten overnemen naar een ander onderdeel. Een blindklinknagel gebruik je als je maar aan één kant bij het werkstuk kunt.
BEWERKEN · MATERIALEN
Het product controleren
Visuele controle: kijk naar de las, naar scheuren, gaten en bramen.
Maatcontrole: meet met de schuifmaat en vergelijk met de tekening.
Schrijf de uitkomst op in het meetrapport.
Syllabus P/PIE/2.3.3.1 (BB en KB): een product controleren en beoordelen met visuele controle en maatcontrole. Controleer ook of de verbinding stevig is en of het product haaks en recht is.
Waarom draag je een lashelm bij het MAG-lassen?
Tegen lawaai van het lasapparaat
Zodat het beschermgas niet wegwaait
Om het metaal sneller te laten afkoelen
Tegen straling en vonken in je gezicht
Syllabus P/PIE/2.3.1.2 (veiligheidsvoorschriften). De lasboog geeft straling en vonken. Een helm met lasfilter beschermt ogen en gezicht.
Vul in
Bij puntlassen drukken twee elektroden de platen samen en gaat er stroom doorheen om ze te smelten.
Syllabus P/PIE/2.3.1.2. Puntlassen gebruikt druk en stroom, geen lasdraad en geen beschermgas.
Welk deel vond je het lastigst?
Vervormen en scheiden
Boren, draaien en meten
Verbinden en controleren
Rekenen met tabellen
Gebruik de uitkomst om te kiezen welk vraagtype uit de examentraining je eerst oefent.
Wat ga jij nog herhalen voor het CSPE?
Verwacht: een onderdeel plus een reden. Vraag door naar hoe de leerling dat gaat oefenen.
BEWERKEN · MATERIALEN
Begrippen (1/2)
Kraspen: Pen die een dunne lijn in metaal krast.
Guillotinebank: Machine met een lang mes voor rechte sneden in plaat.
Zetbank: Machine waarmee je plaat klemt en omzet.
Ferrometaal: Metaal met ijzer erin, zoals staal.
Tap: Gereedschap voor inwendige schroefdraad.
Deze slide heeft geen instructies
BEWERKEN · MATERIALEN
Begrippen (2/2)
Snijsnelheid: Hoe snel het materiaal langs de beitel of boor gaat.
Aanzet: Hoe ver de beitel opschuift per omwenteling.
Hechtlas: Kleine las die delen op hun plek houdt.
MAG-lassen: Lassen met afsmeltende draad onder beschermgas.
Blindklinken: Verbinden met een klinknagel van één kant.
Deze slide heeft geen instructies