Les 5. Opdracht: Levens in de schaduw van de Tweede Wereldoorlog

• Godsdienst
• Levensbeschouwing
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 1-3

Werkbladen

Opdracht leven in de schaduw van WO 2.docx

Levens in de schaduw van de Tweede Wereldoorlog

Let op!

Deze opdracht is ook bijgeleverd als bijlage. Tevens zit er een beoordelingsformulier bij.

De opdracht “Levens in de schaduw van de Tweede Wereldoorlog” laat leerlingen zich inleven in de moeilijke keuzes die Joodse families moesten maken tijdens de bezetting. Dit historisch thema wordt benaderd vanuit een interactieve, groepsgerichte opdracht waarin leerlingen nadenken over overlevingsstrategieën, risico’s en morele dilemma’s.

Het doel van deze opdracht is niet alleen om historische kennis te vergroten, maar ook om empathie, samenwerking en kritisch denken te stimuleren. Leerlingen werken in kleine groepjes om een overlevingsplan te maken, waarbij ze keuzes moeten maken over vluchten, onderduiken of hulp zoeken, en omgaan met de risico’s die daarbij horen.

Omgaan met gevoelige thema’s:

Leerlingen inzicht geven in de historische context van vluchten tijdens de Tweede Wereldoorlog, en dit verbinden met bredere thema’s als vrijheid, veiligheid en menselijke veerkracht.

🧠 Let op: Gevoeligheid in de klas

Bij het bespreken van thema’s als oorlog en vluchten is het belangrijk je bewust te zijn van de achtergrond van je leerlingen. Sommige leerlingen kunnen zelf gevlucht zijn of komen uit oorlogsgebieden. Deze onderwerpen kunnen emoties oproepen of confronterend zijn.

✅ Aanbevolen aanpak

1. Creëer een veilige sfeer

Begin de les met een korte inleiding waarin je erkent dat dit een zwaar onderwerp is.

Zeg bijvoorbeeld:

“Vandaag gaan we het hebben over vluchten tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ik weet dat dit voor sommigen van jullie gevoelig kan zijn, zeker als je zelf of in je familie ervaring hebt met oorlog of vluchten. Laten we daar met respect mee omgaan.”

2. Vermijd stereotypering

Bespreek vluchten in de historische context zonder aannames te maken over hoe het 'voelt' om te vluchten.

Laat ruimte voor nuance en complexiteit: mensen vluchten om heel verschillende redenen, en ervaringen lopen sterk uiteen.

3. Laat ruimte voor emoties

Geef leerlingen de ruimte om stil te blijven of emoties te uiten.

Forceer geen persoonlijke verhalen; geef aan dat niemand verplicht is iets te delen.

4. Stimuleer empathie, geen sensatie

Richt je les op begrip, historische kennis en menselijke verhalen.

Vermijd schokkende beelden of verhalen zonder goede inbedding en context.

5. Optioneel: Nabespreking of reflectie

Sluit de les eventueel af met een reflectievraag als:

“Wat zou jij nodig hebben als je je leven niet veilig was?”

Geef leerlingen de mogelijkheid om gedachten anoniem op te schrijven als dat fijner voelt.

Het bespreken van oorlog en vluchten, ook al zijn het gevoelige onderwerpen, is belangrijk in het onderwijs. Het helpt leerlingen om echte en actuele ervaringen te begrijpen en bevordert empathie. Door het onderwerp aan te snijden, laat je zien dat deze verhalen ertoe doen – ook als sommige leerlingen er persoonlijk mee te maken hebben gehad. Vermijden kan juist het gevoel geven dat hun ervaringen niet besproken mogen worden of er niet toe doen.

Onderwijs is bij uitstek de plek om moeilijke thema’s in een veilige setting bespreekbaar te maken. Dat betekent niet dat iedereen zijn of haar verhaal moet delen, maar wel dat er ruimte is voor bewustwording, respect en erkenning. Door het onderwerp met zorg te behandelen, geef je leerlingen de kans om niet alleen te leren over geschiedenis, maar ook over de wereld van nu – en over elkaar.

Leerdoelen

• Je kunt begrijpen welke moeilijke keuzes Joodse families moesten maken tijdens de Tweede Wereldoorlog.
• Je kunt uitleggen welke risico’s Joodse mensen liepen in die tijd.
• Je denkt na over manieren om te overleven in een gevaarlijke situatie.
• Je kunt samen een overlevingsplan maken, onderbouwd met argumenten.
• Je reflecteert op wat je hebt geleerd over deze periode in de geschiedenis.

Je kunt nadenken over de risico’s en morele dilemma’s waarmee mensen in oorlogstijd werden geconfronteerd.

Dit zijn jullie 

Dit is een Joodse familie in Amsterdam, 1943. Net zoals vele andere families, stonden zij voor moeilijke keuzes. Wat zou jij doen als je wist dat je leven in gevaar was?"

Jullie situatie

Stap 1. Inlezen

Uitwerking van de opdracht

A. Keuzeopties

Vraag de leerlingen om te bespreken welke strategie ze willen kiezen en waarom. Geef ze een blanco vel papier of een digitaal formulier waarin ze het volgende noteren:

Welke keuze maken jullie?

Wat zijn de voordelen van deze keuze?

Wat zijn de risico’s van deze keuze?

Stap 2. Keuzes maken

Uitwerking van de opdracht

B. Beschikbare middelen

Laat de groepjes 5 items kiezen uit de lijst. Geef de leerlingen een korte uitleg bij elk item:

1. Eten voor drie dagen: Essentieel voor onderweg, maar raakt snel op.
2. Geld (100 gulden): Kan gebruikt worden voor onderduikadressen of om nazi’s om te kopen.
3. Medicijnen: Belangrijk als iemand ziek wordt, maar neemt ruimte in.
4. Kaart van Nederland: Handig om veilige routes te plannen, vooral als ze vluchten.
5. Speelgoed voor de kinderen: Houdt kinderen rustig, maar biedt geen directe overlevingswaarde.
6. Radio: Geeft informatie over de oorlogssituatie, maar kan verdacht zijn.
7. Fotoalbum: Sentimentele waarde, maar niet praktisch.

Stap 3. De middelen

Uitwerking van de opdracht

A. Keuzeopties

Vraag de leerlingen om te bespreken welke strategie ze willen kiezen en waarom. Geef ze een blanco vel papier of een digitaal formulier waarin ze het volgende noteren:

Welke keuze maken jullie?

Wat zijn de voordelen van deze keuze?

Wat zijn de risico’s van deze keuze?

Stap 4. De risico's

Uitwerking van de opdracht

A. Keuzeopties

Vraag de leerlingen om te bespreken welke strategie ze willen kiezen en waarom. Geef ze een blanco vel papier of een digitaal formulier waarin ze het volgende noteren:

Welke keuze maken jullie?

Wat zijn de voordelen van deze keuze?

Wat zijn de risico’s van deze keuze?

Stap 5. Het plan 

Om de opdracht gestructureerd en effectief te laten verlopen, werken de leerlingen in groepjes van 3-4 personen. Het verdelen van taken binnen het groepje is belangrijk, zodat iedereen actief meedoet en het proces soepel verloopt. 

Hier is een stappenplan voor de organisatie.

Voorbereiding

Groepjes samenstellen: Laat de leerlingen zelf groepjes vormen of deel hen in, afhankelijk van de dynamiek van de klas. Zorg voor een evenredige verdeling van leerlingen met verschillende kwaliteiten.

Materialen klaarleggen: Zorg dat elk groepje toegang heeft tot:

• De lijst met keuzeopties.
• Schrijfmateriaal (papier of digitaal formulier).
• Kaartjes of afbeeldingen van de middelen (optioneel).

Tijdsindeling: Geef aan hoeveel tijd elk deel van de opdracht in beslag mag nemen;  bijvoorbeeld

• 5 minuten: Groepsvorming en taakverdeling.
• 10 minuten: Keuzes bespreken en noteren.
• 5 minuten: Voorbereiden van de presentatie.

Taakverdeling binnen het groepje

Laat de leerlingen de volgende rollen verdelen:

• Lezer: Deze leerling leest de opdracht hardop voor en controleert of iedereen begrijpt wat ze moeten doen.
• Schrijver: Deze leerling noteert de keuzes en argumenten op papier of in een digitaal document.
• Tijdsbewaker: Houdt de tijd in de gaten en zorgt ervoor dat het groepje op tijd klaar is met elke stap.
• Presentator: Bereidt samen met het groepje de presentatie voor en vertelt hun plan aan de klas.

Stap 6. Terugkijken

Uitwerking van de opdracht

A. Keuzeopties

Vraag de leerlingen om te bespreken welke strategie ze willen kiezen en waarom. Geef ze een blanco vel papier of een digitaal formulier waarin ze het volgende noteren:

Welke keuze maken jullie?

Wat zijn de voordelen van deze keuze?

Wat zijn de risico’s van deze keuze?