PRODUCENT · WERK EN WERKLOOSHEID
Arbeidsmarkt en werkloosheid
Examenstof economie vmbo
PRODUCENT · WERK EN WERKLOOSHEID
Arbeidsmarkt en werkloosheid
Examenstof economie vmbo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: EC/K/5A.3 (2), 5A.4, 5A.5. Image credit: Smiley.toerist / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
PRODUCENT · WERK EN WERKLOOSHEID
Wat ga je kunnen?
Ik kan uitleggen hoe de arbeidsmarkt werkt, welke soorten werkloosheid er zijn en hoe je werkloosheid kunt bestrijden.
Deze slide heeft geen instructies
Waar denk je aan bij werk zoeken en geen werk hebben?
Verwacht: bijbaan, vacature, sollicitatie, ontslag, uitkering, UWV, geen geld, saai, stage. Groepeer de woorden in werk dat er is (vraag naar arbeid) en mensen die werk zoeken (aanbod van arbeid): dat is de opbouw van de les. Alle leerwegen: vraag en aanbod van arbeid, vacature, beroepsbevolking, tekort en overschot, regionale, seizoens-, frictie-, conjuncturele en structurele werkloosheid, verborgen werkloosheid, UWV, gevolgen en bestrijding. Alleen KB en GL/TL: fte, krappe en ruime arbeidsmarkt, de loon-prijsspiraal, de vicieuze cirkel, loonmatiging, loonkostensubsidies, loonkosten per eenheid product en scholing als investering.
PRODUCENT · WERK EN WERKLOOSHEID
Vacature voor winkelmedewerker bij een kaaswinkel in Gouda, 2022
Vraag en aanbod van arbeid
De arbeidsmarkt is waar vraag naar arbeid en aanbod van arbeid samenkomen. Het loon is de prijs.
Vraag naar arbeid = bezette arbeidsplaatsen + vacatures. Een vacature is een openstaande baan.
Aanbod van arbeid = werkenden + werkzoekenden. Samen vormen zij de beroepsbevolking.
Supermarkt: 40 vakkenvullers werken er, 5 plekken zijn nog vrij. Vraag naar arbeid: 40 + 5 = 45.
Controle: 40 + 5 = 45. Bedrijven en de overheid vragen arbeid, mensen bieden arbeid aan. Een scholier die een bijbaan zoekt hoort bij het aanbod van arbeid. Alle leerwegen. Veelgemaakte fout: bij de vraag naar arbeid alleen de bezette plekken tellen en de vacatures vergeten. Image credit: Donald Trung Quoc Don / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
PRODUCENT · WERK EN WERKLOOSHEID
Tekort en overschot
Is de vraag naar arbeid groter dan het aanbod? Dan is er een tekort: schaarste aan personeel.
Is het aanbod groter dan de vraag? Dan is er een overschot: dat betekent werkloosheid.
Bijbaan: een supermarkt heeft 20 vacatures, maar 12 scholieren zoeken werk. Tekort: 20 - 12 = 8.
Alleen KB en GL/TL: een tekort is een krappe arbeidsmarkt (lonen stijgen), een overschot een ruime arbeidsmarkt.
Alleen KB en GL/TL: een fte is een volledige baan. Twee halve banen zijn samen 1 fte.
Controle: 20 - 12 = 8 vacatures die niet vervuld worden. Alle leerwegen: tekort en overschot. Alleen KB en GL/TL: krappe (gespannen of overspannen) en ruime arbeidsmarkt, de gevolgen voor lonen, arbeidsvoorwaarden en concurrentiepositie (bij een tekort stijgen de lonen en arbeidsvoorwaarden vaak, bij een overschot staan ze onder druk) en rekenen met fte (manjaar), want deeltijdwerkers tellen in personen anders dan in fte. Veelgemaakte fout: tekort en overschot omdraaien.
PRODUCENT · WERK EN WERKLOOSHEID
Werkloosheid meten en het UWV
Een werkloze heeft geen betaald werk, wil wel werken en zoekt actief naar werk.
Werkloosheidspercentage = werklozen : beroepsbevolking x 100%.
Dorp: 950 werkenden en 50 werklozen, dus beroepsbevolking 1.000. 50 : 1.000 x 100% = 5%.
Het UWV registreert werklozen, bemiddelt naar werk, regelt de uitkering, verwijst naar werkgevers en helpt bij scholing.
De cijfers geven geen volledig beeld: verborgen werkloosheid en niet officieel vervulde vacatures ontbreken.
Controle: 950 + 50 = 1.000 en 50 : 1.000 = 0,05. Alle leerwegen. In de officiële definitie (zoals van het CBS) telt een werkloze alleen mee als hij actief zoekt en direct kan beginnen. Verborgen werkloosheid: mensen die wel willen werken maar zich niet melden, bijvoorbeeld omdat ze denken dat er toch geen werk is. Ook vacatures die niet officieel worden vervuld (bijvoorbeeld via kennissen) zitten niet in de cijfers. Veelgemaakte fout: delen door het aantal werkenden in plaats van door de beroepsbevolking.
Een bakkerij heeft 12 bezette arbeidsplaatsen en 3 vacatures. Vraag naar arbeid?
9
36
3
15
12 + 3 = 15. Verwachte fouten: aftrekken (9), vermenigvuldigen (36) of alleen de vacatures nemen (3).
Vul in
Werkenden en werkzoekenden vormen samen de beroepsbevolking: het aanbod van arbeid.
Aanbod van arbeid = werkenden + werkzoekenden = beroepsbevolking. Vacatures horen bij de vraag naar arbeid. Alle leerwegen.
PRODUCENT · WERK EN WERKLOOSHEID
Strandtent in de zomer van 2021
Regionale, seizoens- en frictiewerkloosheid
Regionale werkloosheid: ongelijk over het land verdeeld, bijvoorbeeld door een gesloten fabriek in een regio.
Seizoenswerkloosheid: ongelijk over het jaar verdeeld. Een strandtent heeft in de winter geen werk.
Frictiewerkloosheid: wrijving in de tijd. Vraag en aanbod vinden elkaar niet meteen.
Voorbeeld frictie: je zegt je baan op en begint pas over drie weken ergens anders.
Alle leerwegen. Regionaal: bijvoorbeeld een regio waar veel werk verdween, terwijl elders genoeg vacatures zijn. Seizoen: ook de bollenpluk, de ijsverkoop en het skiseizoen. Frictie: werk en werkzoekende zijn er allebei, maar het kost tijd om elkaar te vinden; daardoor is iedere economie een beetje frictiewerkloos. Veelgemaakte fout: frictie- en structurele werkloosheid door elkaar halen. Frictie is tijdelijk en kort, structureel duurt lang. Image credit: Smiley.toerist / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
PRODUCENT · WERK EN WERKLOOSHEID
Conjuncturele werkloosheid
Bij conjuncturele werkloosheid dalen de bestedingen: consumptie, investeringen, export en overheidsbestedingen.
Mensen kopen minder, dus bedrijven verkopen minder en hebben minder personeel nodig.
Bedrijven ontslaan personeel en er ontstaat werkloosheid. Dit gebeurt vaak in een crisis.
Alleen KB en GL/TL: vicieuze cirkel: minder werk, minder inkomen, minder bestedingen, nog minder werk.
Alleen KB en GL/TL: loon-prijsspiraal: de prijs stijgt, dan het loon, dan weer de prijs, enzovoort.
Alle leerwegen: conjuncturele werkloosheid door dalende bestedingen (vraagkant). Alleen KB en GL/TL: de vicieuze cirkel tussen bestedingen en werkloosheid en de loon-prijsspiraal (de vraag stijgt of het aanbod daalt, de prijs stijgt, het loon stijgt, de prijs stijgt enzovoort). Veelgemaakte fout: conjuncturele werkloosheid zoeken aan de aanbodkant. Het probleem zit bij te weinig vraag naar producten.
PRODUCENT · WERK EN WERKLOOSHEID
Betaalautomaat bij een zelfscankassa in een supermarkt, 2025
Structurele werkloosheid
Structurele werkloosheid ontstaat aan de aanbodkant: de opbouw van de economie verandert.
Productie verplaatst naar een andere regio of naar het buitenland.
Nieuwe producten of technieken: een zelfscankassa doet werk van een kassamedewerker.
Vraag en aanbod van arbeid passen niet bij elkaar, of de concurrentiepositie is slechter geworden.
Alle leerwegen. Oorzaken in de syllabus: verplaatsing van productie, vraag en aanbod van arbeid die niet op elkaar zijn afgestemd (bijvoorbeeld een verkeerde opleiding), nieuwe producten die oude vervangen (streaming in plaats van dvd's), nieuwe technieken en een slechtere internationale concurrentiepositie. Veelgemaakte fout: structurele werkloosheid zien als tijdelijk. Het duurt lang, omdat de economie verandert. Image credit: Agaath / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Een strandtent heeft in de winter geen werk voor haar personeel. Welke werkloosheid?
Frictiewerkloosheid
Seizoenswerkloosheid
Conjuncturele werkloosheid
Structurele werkloosheid
Werk dat in een deel van het jaar wegvalt is seizoenswerkloosheid. Verwachte fout: conjunctureel kiezen, omdat het om minder vraag gaat.
Conjunctureel: zet op volgorde
Eerst dalen de bestedingen, dan verkopen bedrijven minder, dan ontslaan ze personeel en dan is er werkloosheid. Alle leerwegen.
PRODUCENT · WERK EN WERKLOOSHEID
Werknemers van de Amsterdamse Ford-fabriek demonstreren tegen sluiting van hun fabriek
Gevolgen van werkloosheid
Inkomensdaling: een uitkering is meestal lager dan het loon dat je had.
Sociale gevolgen: je mist collega's en contacten en voelt je minder nuttig in de maatschappij.
Breuk in je carrière: een gat in je cv maakt een nieuwe baan lastiger.
Meer werklozen: hogere kosten van uitkeringen en soms sociale onrust, zoals een staking.
Alle leerwegen. De foto laat werknemers zien die demonstreren tegen sluiting van hun fabriek: bij dreiging van massaontslag kan onrust ontstaan. De hoogte van uitkeringen en de regels erbij komen apart aan bod in de les over overheid en sociale zekerheid. Veelgemaakte fout: alleen aan geldproblemen denken. Ook sociale gevolgen horen bij het antwoord. Image credit: Hans van Dijk (Anefo) / Wikimedia Commons, CC0
PRODUCENT · WERK EN WERKLOOSHEID
Bestrijden: meer vraag en lagere loonkosten
Meer bestedingen: hogere inkomens en lagere belastingen en premies. Mensen kopen meer, er komt meer werk.
De overheid laat werken uitvoeren (aanbesteden) of geeft subsidies. Dat levert bedrijven opdrachten en werk op.
Lagere prijzen door efficiënter werken of nieuwe technieken: mensen kopen dan meer.
Hoe hoger het loon, hoe minder arbeid bedrijven vragen. Lagere belasting op loon maakt arbeid goedkoper.
Alleen KB en GL/TL: loonmatiging (lonen stijgen minder), loonkostensubsidies en lagere loonkosten per eenheid product.
Alle leerwegen: meer vraag naar goederen en diensten, de relatie tussen loonhoogte en de vraag naar arbeid en belasting op loon. Alleen KB en GL/TL: loonmatiging, loonkostensubsidies (de overheid betaalt een deel van de loonkosten) en loonkosten per eenheid product (loon gedeeld door productie: het kan ook dalen door hogere productiviteit). Veelgemaakte fout: denken dat hogere lonen altijd meer werk opleveren. Voor bedrijven zijn hogere lonen juist hogere kosten.
PRODUCENT · WERK EN WERKLOOSHEID
Bestrijden: tijd, scholing en voorlichting
Arbeidstijdverkorting: iedereen werkt minder uren, zodat er werk is voor meer mensen.
Bedrijfstijdverlenging: de machines draaien langer, bijvoorbeeld in ploegen. Er is meer personeel nodig.
Scholing: werklozen leren een beroep waar vraag naar is. Zo passen vraag en aanbod beter bij elkaar.
Alleen KB en GL/TL: scholing kost geld, maar is ook een investering in de toekomst.
Voorlichting: werklozen weten dan hoeveel inkomen ze verliezen en welke omscholing mogelijk is.
Alle leerwegen. Alleen KB en GL/TL: scholing als kostenpost en als investering, en (tijdelijke) verlenging van de arbeidstijd bij piekproductie, het omgekeerde van arbeidstijdverkorting. Bij bedrijfstijdverlenging blijven de vaste kosten gelijk terwijl er meer wordt gemaakt, dus de kosten per product dalen. Het UWV helpt bij scholing. Veelgemaakte fout: arbeidstijd en bedrijfstijd verwarren. Arbeidstijd gaat over de uren van de werknemer, bedrijfstijd over de uren dat het bedrijf of de machine draait.
Welke maatregel is arbeidstijdverkorting?
Iedereen werkt minder uren, zodat meer mensen werken
De machines draaien langer, bijvoorbeeld in ploegen
Een werkloze volgt een cursus voor een ander beroep
De overheid verlaagt de belasting op inkomen
Arbeidstijdverkorting: minder uren per werknemer. De tweede optie is bedrijfstijdverlenging, de derde scholing, de vierde meer bestedingen.
Noem één gevolg van werkloosheid voor iemand.
Goed: inkomensdaling, minder sociale contacten, je niet nuttig voelen of een breuk in je carrière. Verwachte fout: alleen een gevolg voor de overheid noemen.
Wat vond je het lastigst in deze les?
Vraag en aanbod van arbeid
De soorten werkloosheid
Oorzaken en gevolgen
Werkloosheid bestrijden
Gebruik de uitkomst om de examentraining te sturen.
Hoe vind jij later makkelijk werk?
Goed: een diploma of cursus halen, werkervaring opdoen met een bijbaan of stage, een netwerk opbouwen. Link naar scholing en vraag en aanbod op de arbeidsmarkt.
PRODUCENT · WERK EN WERKLOOSHEID
Begrippen (1/2)
vraag naar arbeid en vacature: Bezette arbeidsplaatsen plus vacatures: de banen waar bedrijven en overheid mensen voor zoeken.
aanbod van arbeid en beroepsbevolking: Werkenden plus werkzoekenden: iedereen die wil werken.
krappe en ruime arbeidsmarkt: Krap: een tekort aan personeel. Ruim: een overschot en dus werkloosheid. Alleen KB en GL/TL.
regionale en seizoenswerkloosheid: Werkloosheid ongelijk verdeeld over het land of over het jaar.
frictiewerkloosheid: Korte werkloosheid doordat vraag en aanbod elkaar niet meteen vinden.
Deze slide heeft geen instructies
PRODUCENT · WERK EN WERKLOOSHEID
Begrippen (2/2)
conjuncturele werkloosheid: Werkloosheid doordat de bestedingen dalen.
structurele werkloosheid: Werkloosheid doordat de economie verandert: verplaatsing, nieuwe technieken, mismatch.
verborgen werkloosheid: Mensen die wel willen werken, maar niet in de cijfers staan.
UWV: Registreert werklozen, bemiddelt naar werk, regelt de uitkering en helpt bij scholing.
loonmatiging en arbeidstijdverkorting: Lonen stijgen minder (alleen KB en GL/TL). Iedereen werkt minder uren, zodat meer mensen werk hebben.
Deze slide heeft geen instructies