K L I N I S C H E B L I K
M B O - V E R P L E E G K U N D I G E · N I V E A U 4
De verpleegkundige diagnose
De arts zegt: hartfalen. Maar wat betekent dat voor deze zorgvrager, vandaag? Jij kijkt verder dan de ziekte en zet je observaties om in een verpleegkundige diagnose.
Les 3 · Stelt een verpleegkundige diagnose
K L I N I S C H E B L I K
M B O - V E R P L E E G K U N D I G E · N I V E A U 4
De verpleegkundige diagnose
De arts zegt: hartfalen. Maar wat betekent dat voor deze zorgvrager, vandaag? Jij kijkt verder dan de ziekte en zet je observaties om in een verpleegkundige diagnose.
Les 3 · Stelt een verpleegkundige diagnose
Over deze les: les 3 van de serie Klinische blik, beroepslessen voor de opleiding Mbo-Verpleegkundige (mbo niveau 4), ongeveer 40 minuten. Studenten leren het verschil tussen een medische en een verpleegkundige diagnose, hoe klinisch redeneren van gegevens naar een diagnose leidt en hoe ze een diagnose opschrijven met de PES-structuur.
Koppeling: kwalificatiedossier Verzorging en verpleging (crebo 23453, geldig vanaf 1 augustus 2026), kwalificatie Mbo-Verpleegkundige (crebo 27145). Profieldeel P2-K1 Organiseert en coördineert de zorgverlening, werkproces P2-K1-W1 Stelt een verpleegkundige diagnose. Leerresultaat uit de body of knowledge van de MBO Raad: stelt op basis van klinisch redeneren de verpleegkundige diagnose en bepaalt op basis hiervan de benodigde zorginterventies.
Foto: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 3
Na deze les:
1
Je kan het verschil uitleggen tussen een medische en een verpleegkundige diagnose.
2
Je kan de stappen van klinisch redeneren gebruiken om van observaties tot een diagnose te komen.
3
Je kan een verpleegkundige diagnose opschrijven met de PES-structuur.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.
S T A R T V R A A G
LES 3
Mevrouw Tahiri is opgenomen met hartfalen. Is 'hartfalen' een verpleegkundige diagnose?
Ja
Nee
Soms
Ik weet het niet
Startvraag: laat studenten kiezen zonder uitleg vooraf. Vraag een paar studenten waarom ze hun keuze maakten. Hartfalen is een medische diagnose: de arts stelt die. De verpleegkundige kijkt naar wat het hartfalen voor mevrouw Tahiri betekent: is ze kortademig bij het wassen, slaapt ze slecht, houdt ze vocht vast? Kom aan het eind van de les terug op deze vraag.
K E R N B E G R I P
LES 3
K E R N B E G R I P
Verpleegkundige diagnose
Een oordeel van de verpleegkundige over hoe een zorgvrager reageert op een gezondheidsprobleem of een levensgebeurtenis. Het gaat om problemen die jij met verpleegkundige zorg kunt beïnvloeden. De diagnose is het startpunt voor doelen en interventies in het zorgplan.
Kernbegrip: deze omschrijving volgt de internationale definitie van NANDA International, de bekendste lijst van verpleegkundige diagnoses. In Nederland gebruiken organisaties ook andere classificaties, zoals Omaha. De body of knowledge bij het kwalificatiedossier noemt onder meer NANDA, NIC, NOC, Omaha en ICF. Benadruk: de verpleegkundige diagnose beschrijft een probleem van de zorgvrager, niet een taak van de verpleegkundige.
M E D I S C H O F V E R P L E E G K U N D I G
LES 3
Twee soorten diagnose
Medische diagnose
Gesteld door de arts
Benoemt de ziekte of aandoening
Blijft vaak gelijk zolang de ziekte er is
Bijvoorbeeld: hartfalen, diabetes
Verpleegkundige diagnose
Gesteld door de verpleegkundige
Benoemt de reactie van de zorgvrager
Verandert als de zorgvrager verandert
Bijvoorbeeld: verminderde inspanningstolerantie
Uitleg: twee zorgvragers met dezelfde medische diagnose kunnen heel verschillende verpleegkundige diagnoses hebben. De een met hartfalen is benauwd bij elke inspanning, de ander heeft vooral moeite om de vochtbeperking vol te houden. Daarom stel je de verpleegkundige diagnose per persoon. Verminderde inspanningstolerantie betekent: de zorgvrager heeft te weinig energie om dagelijkse dingen te doen, zoals zich wassen of aankleden.
Extra voor snelle studenten: bedenk bij diabetes twee verschillende verpleegkundige diagnoses.
V R A A G
LES 3
Welke van deze vier is een verpleegkundige diagnose?
Longontsteking na een griep
Kans op vallen door duizeligheid
Diabetes type 2 met insuline
Gebroken heup na een val
Antwoord: B. Kans op vallen door duizeligheid beschrijft een probleem van de zorgvrager dat jij met verpleegkundige zorg kunt beïnvloeden, bijvoorbeeld met hulp bij het opstaan en een veilige kamer. Longontsteking, diabetes en een gebroken heup zijn medische diagnoses: de arts stelt ze vast.
K L I N I S C H R E D E N E R E N
LES 3
Van observatie naar diagnose
Klinisch redeneren is denken als een verpleegkundige. Je doorloopt steeds dezelfde stappen:
gegevens verzamelen: kijken, vragen, meten, het dossier lezen
gegevens ordenen: wat valt op, wat hoort bij elkaar?
een hypothese vormen: wat zou hier aan de hand kunnen zijn?
de diagnose stellen en interventies kiezen
evalueren: werkt het?
Uitleg: klinisch redeneren is een cyclus. Na het evalueren begin je opnieuw, want de toestand van de zorgvrager verandert. Een hypothese is een voorlopige verklaring die je gaat toetsen: je zoekt gegevens die hem bevestigen of juist tegenspreken. Dat onderscheidt niveau 4: je stelt niet alleen vast wat je ziet, je verklaart het en je trekt een conclusie. Vraag studenten welke gegevens zij op stage zelf verzamelen.
Foto: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: Direct Media (StockSnap), CC0
Z E T O P V O L G O R D E
LES 3
Zet de stappen van klinisch redeneren in de goede volgorde.
Volgorde: verzamelen, ordenen, hypothese, diagnose (met interventies), evalueren. Vraag na afloop: waarom kun je geen diagnose stellen voordat je de gegevens hebt geordend? Antwoord: losse gegevens zeggen weinig, pas in samenhang zie je een patroon.
D E P E S - S T R U C T U U R
LES 3
Een diagnose in drie delen
Je schrijft een verpleegkundige diagnose vaak op met de PES-structuur:
P, probleem: wat is er aan de hand?
E, etiologie: waardoor komt het? Dat zijn de beïnvloedende factoren.
S, symptomen: waaraan zie je het? Dat zijn je observaties.
Voorbeeld: angst, door onzekerheid over de operatie van morgen, blijkend uit slecht slapen en steeds dezelfde vragen.
Uitleg: de PES-structuur komt van de Amerikaanse verpleegkundige Marjory Gordon en wordt in Nederland in veel opleidingen en organisaties gebruikt. De E is belangrijk: daar richten de interventies zich op. Kun je de oorzaak beïnvloeden, dan kun je het probleem verkleinen. De S laat zien dat je diagnose op observaties rust en niet op een gevoel. Woorden die je vaak ziet: 'door' of 'als gevolg van' voor de E, 'blijkend uit' voor de S. Bij het voorbeeld op de dia kun je de E beïnvloeden: met uitleg over de operatie en ruimte voor vragen neemt de onzekerheid af. Een medische diagnose als hartfalen zet je liever niet als E: die kan de verpleegkundige niet veranderen. Beschrijf dan wat je wel kunt beïnvloeden, zoals weinig conditie na lang in bed liggen.
C A S U S
LES 3
M E N E E R K U I P E R S , 7 9 , V E R P L E E G H U I S
E T E N
Laat de helft van zijn maaltijden staan
G E W I C H T
Vier kilo lichter dan een maand geleden
M O N D
Kunstgebit zit los en doet pijn bij kauwen
S T E M M I N G
'Sinds mijn vrouw er niet meer is, smaakt niets me meer.'
Wat zie jij?
Lees de gegevens. Welke horen bij elkaar? Bedenk een hypothese: wat is hier aan de hand, en waardoor?
Casus: meneer Kuipers woont sinds twee maanden in het verpleeghuis. Laat studenten eerst zelf ordenen. Mogelijke hypothese: meneer Kuipers is ondervoed of loopt een groot risico daarop, door een slecht passend kunstgebit en verlies van eetlust na het overlijden van zijn vrouw. Een organisatie screent hiervoor met een vaste methode, zoals de SNAQ, die de body of knowledge noemt. Benadruk dat de stemming net zo goed een gegeven is als het gewicht: rouw kan de eetlust sterk verminderen.
Hulp voor wie vastloopt: begin bij de vraag 'wat is het probleem?' en zoek daarna bij elk gegeven of het een oorzaak of een symptoom is.
V R A A G
LES 3
Je schrijft de diagnose van meneer Kuipers op met PES. Welk gegeven hoort bij de E?
Hij is vier kilo afgevallen
Hij laat zijn maaltijden staan
Zijn kunstgebit doet pijn
Hij woont in een verpleeghuis
Antwoord: C. Het pijnlijke kunstgebit is een oorzaak: het verklaart waarom meneer Kuipers minder eet. Het gewichtsverlies en de maaltijden die hij laat staan zijn symptomen, ze horen bij de S. Dat hij in een verpleeghuis woont, is een gegeven, maar geen oorzaak van het probleem. Het verdriet om zijn vrouw is een tweede beïnvloedende factor.
O P D R A C H T
LES 3
Schrijf de diagnose
1
Schrijf het probleem van meneer Kuipers op in een paar woorden.
2
Voeg de beïnvloedende factoren toe met 'door'.
3
Voeg de symptomen toe met 'blijkend uit'.
4
Bedenk bij de E één interventie voor het zorgplan.
minute
second
in tweetallen
Opdracht: ongeveer 7 minuten, in tweetallen. Voorbeeldantwoord: verminderde voedingstoestand, door een slecht passend en pijnlijk kunstgebit en minder eetlust na het overlijden van zijn vrouw, blijkend uit vier kilo gewichtsverlies in een maand en het laten staan van de helft van zijn maaltijden. Interventies bij de E: overleggen met de arts en de tandarts of tandprotheticus over het kunstgebit, zacht voedsel aanbieden zolang het gebit pijn doet, aandacht voor zijn rouw en eten met anderen aan tafel. Bespreek een paar antwoorden klassikaal.
Hulp voor wie vastloopt: gebruik het voorbeeld van de PES-dia als sjabloon.
Extra voor snelle studenten: formuleer een doel voor het zorgplan dat bij deze diagnose past.
A C T U E E L O F R I S I C O
LES 3
Is het er al, of dreigt het?
Actuele diagnose
Het probleem is er nu
Je ziet symptomen
Schrijf je op met P, E en S
Bijvoorbeeld: verminderde voedingstoestand
Risicodiagnose
Het probleem is er nog niet
Er zijn risicofactoren
Schrijf je op met P en E, zonder S
Bijvoorbeeld: risico op decubitus
Uitleg: een risicodiagnose heeft nog geen symptomen, want het probleem is er nog niet. Je beschrijft daarom alleen het risico en de risicofactoren, bijvoorbeeld: risico op decubitus door bedlegerigheid en incontinentie. Interventies richten zich op voorkomen. Juist daar maakt de verpleegkundige het verschil: een probleem dat je voorkomt, hoeft de zorgvrager niet te hebben.
V R A A G
LES 3
Mevrouw Tahiri ligt door haar benauwdheid veel in bed. Haar huid is nog gaaf. Welke diagnose past het best?
Risico op decubitus door bedlegerigheid
Decubitus, blijkend uit een rode plek
Hartfalen, blijkend uit vocht in de benen
Verminderde mobiliteit door decubitus
Antwoord: A. Haar huid is gaaf, dus er is nog geen decubitus. Wel is er een risicofactor: ze ligt veel in bed. Dat maakt het een risicodiagnose, zonder S. Antwoord B beschrijft een symptoom dat er niet is. Hartfalen is een medische diagnose. D draait oorzaak en gevolg om.
S T E L L I N G
LES 3
Een verpleegkundige diagnose stel je één keer, bij de opname.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat studenten hun keuze uitleggen. Een verpleegkundige diagnose is niet vast: ze verandert als de zorgvrager verandert. Daarom evalueer je steeds en stel je de diagnose bij, en daarmee ook het zorgplan. Sluit af met de startvraag: is hartfalen een verpleegkundige diagnose? Nee, het is een medische diagnose. Jij beschrijft wat het voor mevrouw Tahiri betekent, bijvoorbeeld verminderde inspanningstolerantie door weinig conditie na lang in bed liggen.
T E R U G B L I K
LES 3
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Het verschil uitleggen tussen een medische en een verpleegkundige diagnose
De stappen van klinisch redeneren gebruiken om van observaties tot een diagnose te komen
Een verpleegkundige diagnose opschrijven met de PES-structuur
Geen, alle drie lukken me
Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Het zorgplan: doelen en interventies
Je hebt een diagnose. En nu? Volgende les maak je van een verpleegkundige diagnose een zorgplan met haalbare doelen en passende interventies, samen met de zorgvrager.
Je kan een verpleegkundig doel SMART formuleren dat past bij een diagnose.
Je kan interventies kiezen die passen bij de oorzaak van het probleem en bij de wensen van de zorgvrager.
Volgende les: les 4 van de serie, werkproces B1-K1-W2 Stelt het zorgplan op en/of bij.
Image credit: LessonUp