I N G O E D E H A N D E N
V E R Z O R G E N D E I G · N I V E A U 3
Veilig omgaan met medicijnen
Een zakje van de apotheek, een toedienlijst, een zorgvrager die zijn pil niet wil: medicijnen geven doe je bijna elke dienst. Hoe zorg je dat het goed gaat, en wat doe je als iets niet klopt?
Les 6 · Voert zorginterventies uit
I N G O E D E H A N D E N
V E R Z O R G E N D E I G · N I V E A U 3
Veilig omgaan met medicijnen
Een zakje van de apotheek, een toedienlijst, een zorgvrager die zijn pil niet wil: medicijnen geven doe je bijna elke dienst. Hoe zorg je dat het goed gaat, en wat doe je als iets niet klopt?
Les 6 · Voert zorginterventies uit
Over deze les: les 6 van de serie In goede handen, beroepslessen voor de opleiding Verzorgende IG (mbo niveau 3), ongeveer 40 minuten. Studenten leren wat de medicatieketen is, welke rol de verzorgende IG daarin heeft, hoe ze met de vijf juisten veilig medicijnen geven en aftekenen, en wat ze doen bij twijfel, bijwerkingen of een fout.
Koppeling: kwalificatiedossier Verzorging en verpleging (crebo 23453, geldig vanaf 1 augustus 2026), kwalificatie Verzorgende IG (crebo 27144). Werkprocessen B1-K1-W3 Voert zorginterventies en/of begeleidingsactiviteiten uit en B1-K1-W4 Voert verpleegtechnische handelingen uit. Resultaat W4: de verpleegtechnische handelingen zijn binnen de kaders van de bevoegdheden en volgens de wet- en regelgeving (de Wet BIG) uitgevoerd. Gedrag: maakt een realistische inschatting van de eigen bekwaamheid; rapporteert zorgvuldig; is alert op mogelijke risico's; werkt volgens geldende richtlijnen en protocollen. De body of knowledge noemt bij farmacologie de veiligheidsprincipes in de medicatieketen en medicijnregistratie, en in bijlage 1 voor de verzorgende IG: medicijnen checken, registreren en distribueren, zo nodig controle op inname, en medicijnen toedienen langs verschillende wegen.
Bron: Veilige principes in de medicatieketen, versie 3 (december 2022), opgesteld door ActiZ, KNMP, NVZA, Verenso, LHV, NHG, LOC, Patiëntenfederatie Nederland, V&VN en Zorgthuisnl. Injecties en andere voorbehouden handelingen komen in les 7.
Foto: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 6
Na deze les:
1
Je kan de stappen van de medicatieketen noemen en jouw rol daarin uitleggen.
2
Je kan met de vijf juisten veilig medicijnen geven en aftekenen.
3
Je kan uitleggen wat je doet bij twijfel, bijwerkingen of een fout.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.
S T A R T V R A A G
LES 6
Je deelt medicijnen uit. Mevrouw Ramdin zegt: 'Die witte pil krijg ik nooit.' Wat doe jij?
Ik geef hem toch, hij zit in het zakje
Ik kijk eerst op de toedienlijst
Ik laat de pil weg
Ik weet het niet
Startvraag: er is hier nog geen goed of fout. Vraag een paar studenten waarom ze hun keuze maakten, en of ze dit op stage hebben meegemaakt. Wat de Veilige principes zeggen, leer je in deze les. Kom aan het eind van de les terug op deze vraag.
K E R N B E G R I P
LES 6
K E R N B E G R I P
Medicatieketen
Alle stappen die een medicijn doorloopt, van voorschrijven tot evalueren. De arts, de apotheker, de zorgorganisatie, de zorgmedewerker en de zorgvrager hebben elk een eigen taak. Gaat het in één schakel mis, dan loopt de zorgvrager risico.
Kernbegrip: veel zorgvragers geven het beheer van hun medicijnen over aan de zorgorganisatie. Dan moeten alle schakels op elkaar aansluiten. Daarom maakten de landelijke beroeps-, branche- en cliëntenorganisaties samen de Veilige principes in de medicatieketen, voor verpleging, verzorging en thuiszorg. Zij noemen het medicatieproces risicovol omdat er zoveel schakels zijn.
D E M E D I C A T I E K E T E N
LES 6
Zes stappen
Voorschrijven: de arts
Afleveren: de apotheker
Opslag en beheer
Gereedmaken
Toedienen en registreren
Evaluatie: werkt het, zijn er bijwerkingen?
Jij hebt vooral een taak bij de laatste vier stappen.
Uitleg: dit zijn de zes stappen uit de Veilige principes. De arts stelt de diagnose en schrijft voor. De apotheker kijkt of het medicijn past bij de andere medicijnen en levert een actuele toedienlijst. Bij opslag en beheer bewaar je medicijnen volgens het advies van de apotheek; in de thuiszorg let je op slechte opslag of grote voorraden en bespreek je dat met de zorgvrager. Kan de zorgvrager zelf zijn medicijnen beheren? Dat bespreek je met de zorgvrager en leg je vast in het zorgplan.
Foto: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: Direct Media (StockSnap), CC0
V R A A G
LES 6
Wie beslist welk medicijn en welke dosis een zorgvrager krijgt?
De apotheker van de zorgvrager
De verzorgende IG die het geeft
De verpleegkundige van het team
De voorschrijver, meestal de arts
Antwoord: D. De arts of een andere voorschrijver stelt de diagnose en schrijft het medicijn en de dosis voor. De apotheker verwerkt het voorschrift, kijkt of het past bij de andere medicijnen en levert af. De verzorgende IG en de verpleegkundige geven het medicijn zoals het is voorgeschreven en veranderen zelf niets aan middel of dosis.
T O E D I E N E N
LES 6
Zakje of los?
Medicijnrol met zakjes
De apotheek verpakt per innamemoment
Kijk: klopt het etiket met de toedienlijst?
Kijk: klopt het aantal?
Verander nooit zelf wat in een zakje zit
Losse medicijnen
Bijvoorbeeld een drankje, zalf of zo-nodigmedicatie
Loop de vijf juisten langs
Soms een dubbele controle
Volg de afspraken van je organisatie
Uitleg: de apotheek levert medicijnen zoveel mogelijk in zakjes op een rol. Ook dan kijk je of het etiket klopt met de toedienlijst en of het aantal klopt. Verandert er iets binnen een rol, dan past de apotheek de zakjes aan, niet jij. Bij losse medicijnen loop je zelf de vijf juisten langs. Voor sommige risicovolle losse medicijnen is een dubbele controle afgesproken: een tweede persoon kijkt mee. Welke medicijnen dat zijn en hoe het gaat, staat in de procedure van je organisatie. Let extra op zo-nodigmedicatie, wijzigingen en medicijnen op afwijkende tijden.
D E V I J F J U I S T E N
LES 6
M E D I C I J N E N G E V E N
1
Juiste medicijn
2
Juiste dosis
3
Juiste tijdstip
4
Juiste wijze
5
Juiste zorgvrager
En daarna?
Teken per medicijn af op de toedienlijst, zodra je het hebt gegeven. Niet gegeven of niet ingenomen? Noteer dat volgens de afspraken.
Uitleg: dit zijn de vijf juisten uit de Veilige principes. Je geeft alleen aan de hand van een actuele toedienlijst van de apotheek. Juiste wijze betekent de manier van toedienen: slikken, druppelen, smeren, inhaleren of anders. Werk geconcentreerd en laat je niet storen als je medicijnen klaarmaakt. Zorg dat een medicijn herkenbaar blijft tot het moment van geven. Vraag studenten hoe ze op stage weten dat ze de juiste zorgvrager voor zich hebben, bijvoorbeeld als iemand in de war is.
Extra voor snelle studenten: geef bij elke juiste een voorbeeld van een fout die je ermee voorkomt.
V R A A G
LES 6
Wanneer teken je een medicijn af op de toedienlijst?
Per medicijn, zodra je het gaf
Aan het eind van je dienst
Vooraf, voor je naar binnen gaat
Alleen bij losse medicijnen
Antwoord: A. Volgens de Veilige principes teken je per medicijn af, zodra het is gegeven, klaargezet of aangereikt. Dat geldt ook voor medicijnen uit een zakje. Aftekenen aan het eind van de dienst of vooraf is onveilig: dan klopt de lijst niet als er iets misgaat of als een collega het overneemt.
T W I J F E L
LES 6
Klopt het niet? Stop.
Klopt de inhoud van een zakje niet, of twijfel je? Geef het medicijn dan niet. Neem contact op met de apotheek of de arts, volgens de afspraken van je organisatie.
Je geeft alleen medicijnen als je daarvoor bekwaam en bevoegd bent.
Uitleg: dit staat in de Veilige principes: bij onjuiste inhoud van een zakje en bij twijfel altijd contact opnemen met de apotheek of de arts. Op veel plekken loopt dat via de verpleegkundige. Niets geven is veiliger dan iets geven wat misschien niet klopt. Leg ook vast wat je hebt gedaan en met wie je hebt overlegd. Voorbehouden handelingen, zoals injecties, doe je alleen in opdracht van de arts: dat leer je in les 7.
E V A L U A T I E
LES 6
Na het geven
Werking en bijwerkingen
Let op of het medicijn werkt
Let op bijwerkingen, zoals sufheid of misselijkheid
Noteer wat je ziet in het zorgdossier
Meld bijwerkingen aan de arts
Fouten en bijna-fouten
Iedereen kan een fout maken
Meld het meteen, zodat de zorgvrager veilig is
Meld een incident volgens de afspraken
Zo leert het hele team ervan
Uitleg: bij evaluatie signaleer en registreer je de werking en de bijwerkingen. Je adviseert de zorgvrager bijwerkingen te melden aan de arts, of meldt het zelf als dat nodig is. Elke organisatie heeft een systeem om incidenten te melden. Het doel is leren en de zorg veiliger maken, niet straffen. Sufheid en misselijkheid zijn hier voorbeelden: welke bijwerkingen een medicijn kan hebben, staat in de bijsluiter en weet de apotheker.
C A S U S
LES 6
Thuiszorg, meneer Brouwer (77 jaar)
Je komt bij meneer Brouwer voor de medicijnen van 8 uur. Op de toedienlijst staan vier medicijnen. In het zakje zitten er vijf.
Meneer zegt: 'De huisarts is gisteren met mijn plaspil gestopt. Die zit er vast nog in.'
Op de toedienlijst staat de plaspil nog wel.
Wat doe jij?
Bespreek met je buur: geef je het zakje? Wie bel je, en wat schrijf je op?
Opdracht: ongeveer 6 minuten, in tweetallen. Voorbeeldantwoord: het aantal in het zakje klopt niet met de toedienlijst, en meneer noemt een wijziging die nog niet op de lijst staat. Je geeft het zakje niet. Je haalt er ook niet zelf een pil uit. Je belt de apotheek of de huisarts, of eerst de verpleegkundige, volgens de afspraken van je organisatie. Je vraagt wat meneer nu moet krijgen en vraagt om een nieuwe toedienlijst. Je legt vast wat je hebt gedaan en wat is afgesproken. Je legt meneer uit waarom zijn medicijnen iets later komen.
Hulp voor wie vastloopt: kijk naar de dia Zakje of los? en de dia Klopt het niet? Stop.
V R A A G
LES 6
Mevrouw Ramdin houdt haar pil in haar mond en spuugt die later uit. Wat doe je?
Je doet de pil voortaan door de yoghurt
Je noteert het en overlegt volgens afspraak
Je tekent af, ze heeft de pil gekregen
Je geeft bij de volgende ronde een extra pil
Antwoord: B. De pil is niet ingenomen, dus je tekent dat volgens afspraak aan en meldt het aan de verpleegkundige of de arts. Zij zoeken met mevrouw Ramdin naar een oplossing. Niet elke tablet mag je fijnmaken of door eten doen: dat kan de werking veranderen. Overleg dat altijd eerst met de apotheek of de arts. Een extra pil geven betekent een andere dosis, en die beslis jij niet.
S T E L L I N G
LES 6
Medicijnen in een zakje van de apotheek hoef ik niet meer na te kijken.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat studenten hun keuze uitleggen. Niet mee eens: ook bij een zakje kijk je of het etiket klopt met de toedienlijst en of het aantal klopt. Ook de apotheek kan een fout maken, en wijzigingen kunnen nog niet verwerkt zijn. Sluit af met de startvraag: wat doe je nu met het zakje met vijf medicijnen?
T E R U G B L I K
LES 6
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
De medicatieketen
De vijf juisten
Twijfel en fouten
Ik kan ze allemaal
Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Voorbehouden en risicovolle handelingen
Een injectie, insuline of een blaaskatheter: daarbij kan veel misgaan. Volgende les leer je wanneer jij zo'n handeling mag doen, en wanneer je nee zegt.
Je kan uitleggen wat een voorbehouden handeling is en voorbeelden noemen uit je werk.
Je kan het verschil uitleggen tussen bevoegd en bekwaam.
Volgende les: les 7 van de serie, werkproces B1-K1-W4 Voert verpleegtechnische handelingen uit.
Image credit: LessonUp