K L I N I S C H E B L I K
M B O - V E R P L E E G K U N D I G E · N I V E A U 4
Gegevens verzamelen: de anamnese
Wat weet je echt over een nieuwe zorgvrager? In een anamnese verzamel je gegevens door te vragen, te kijken en te meten. Je ordent ze en ontdekt wat iemand nodig heeft.
Les 2 · Inventariseert de behoefte aan zorg
K L I N I S C H E B L I K
M B O - V E R P L E E G K U N D I G E · N I V E A U 4
Gegevens verzamelen: de anamnese
Wat weet je echt over een nieuwe zorgvrager? In een anamnese verzamel je gegevens door te vragen, te kijken en te meten. Je ordent ze en ontdekt wat iemand nodig heeft.
Les 2 · Inventariseert de behoefte aan zorg
Over deze les: les 2 van de serie Klinische blik, beroepslessen voor de opleiding Mbo-Verpleegkundige (mbo niveau 4), ongeveer 40 minuten. Studenten leren wat een anamnese is, onderscheiden subjectieve en objectieve gegevens, ordenen gegevens met de gezondheidspatronen van Gordon en oefenen open vragen en doorvragen in een anamnesegesprek.
Koppeling: kwalificatiedossier Verzorging en verpleging (crebo 23453, geldig vanaf 1 augustus 2026), kwalificatie Mbo-Verpleegkundige (crebo 27145). Kerntaak B1-K1 Biedt zorg, ondersteuning en begeleiding, werkproces B1-K1-W1 Inventariseert de behoefte aan zorg en/of ondersteuning. Leerresultaten uit de body of knowledge van de MBO Raad: gebruikt observatiemethoden en -technieken om informatie te verzamelen, en voor de Mbo-Verpleegkundige: analyseert verkregen informatie voor het opstellen van het zorgplan. De body of knowledge noemt het anamnesegesprek als onderwerp.
Foto: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 2
Na deze les:
1
Je kan subjectieve en objectieve gegevens onderscheiden en uitleggen waarom je ze allebei nodig hebt.
2
Je kan met de gezondheidspatronen van Gordon de gegevens uit een anamnese ordenen.
3
Je kan in een anamnesegesprek open vragen stellen en doorvragen op wat opvalt.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.
S T A R T V R A A G
LES 2
Meneer Aydin, 81, wordt opgenomen. Zijn dochter beantwoordt al jouw vragen voor hem. Wat doe jij?
Ik luister naar de dochter
Ik richt me tot meneer Aydin
Ik vraag de dochter even weg te gaan
Ik lees eerst het dossier
Startvraag: laat studenten kiezen en een paar keuzes toelichten. Er is niet één goed antwoord. De dochter weet veel, maar meneer Aydin is de zorgvrager: hij vertelt zelf hoe hij zich voelt en wat hij wil. Een goede verpleegkundige richt zich eerst tot hem en vraagt de dochter om aan te vullen. Kom aan het eind van de les terug op deze vraag.
K E R N B E G R I P
LES 2
K E R N B E G R I P
Anamnese
Het gestructureerd verzamelen van gegevens over de gezondheid, de situatie en de wensen van een zorgvrager, meestal bij het begin van de zorg. Vertelt de zorgvrager het zelf, dan heet het een autoanamnese. Komen de gegevens van een naaste, dan is het een heteroanamnese.
Kernbegrip: de anamnese is de eerste stap van klinisch redeneren: gegevens verzamelen. In les 3 maak je van die gegevens een verpleegkundige diagnose. Een heteroanamnese is nodig als de zorgvrager zelf niet of niet goed kan vertellen, bijvoorbeeld bij dementie, een delier, een verstandelijke beperking of bij jonge kinderen. Vaak combineer je beide: de zorgvrager vertelt en een naaste vult aan. Vraag daarvoor wel toestemming aan de zorgvrager, want je hebt een beroepsgeheim.
T W E E S O O R T E N G E G E V E N S
LES 2
Wat iemand zegt, wat jij ziet
Subjectieve gegevens
Wat de zorgvrager vertelt
Gevoelens, klachten, wensen
Alleen de zorgvrager weet het
Bijvoorbeeld: 'Ik slaap slecht.'
Objectieve gegevens
Wat jij ziet, hoort of meet
Observaties en metingen
Een ander kan het nagaan
Bijvoorbeeld: een wond van twee cm
Uitleg: je hebt beide soorten gegevens nodig. Pijn kun je bijvoorbeeld niet zien: alleen de zorgvrager weet hoeveel pijn hij heeft. Daarom noteer je subjectieve gegevens zo letterlijk mogelijk, met aanhalingstekens. Objectieve gegevens laten zien wat jij waarneemt. Soms spreken ze elkaar tegen: iemand zegt dat hij goed eet, maar laat zijn bord staan. Juist dan wordt het interessant, en ga je doorvragen.
Extra voor snelle studenten: bedenk een situatie waarin subjectieve en objectieve gegevens elkaar tegenspreken.
V R A A G
LES 2
Welk gegeven over meneer Aydin is objectief?
Hij zegt dat hij slecht slaapt
Hij voelt zich duizelig bij opstaan
Hij heeft vaak pijn in zijn knie
Hij heeft een wond op zijn scheenbeen
Antwoord: D. De wond kun je zien en beschrijven, en een collega kan die ook zien. Slecht slapen, duizeligheid en pijn vertelt meneer Aydin zelf: dat zijn subjectieve gegevens. Je kunt ze wel aanvullen met objectieve gegevens, bijvoorbeeld door zijn bloeddruk te meten bij het opstaan.
P A T R O N E N V A N G O R D O N
LES 2
Elf vakjes om te ordenen
Veel organisaties ordenen de anamnese met de elf gezondheidspatronen van Marjory Gordon:
gezondheidsbeleving, voeding en stofwisseling, uitscheiding, activiteiten, slaap en rust, cognitie en waarneming, zelfbeleving, rollen en relaties, seksualiteit en voortplanting, stressverwerking, waarden en levensovertuiging.
Uitleg: Marjory Gordon is dezelfde Amerikaanse verpleegkundige van wie de PES-structuur komt, die je in les 3 leert. Met haar patronen kijk je naar de hele mens, niet alleen naar de ziekte. Per patroon ga je na of het goed functioneert of dat er een probleem is. Patronen beïnvloeden elkaar: wie 's nachts vaak naar het toilet moet, slaapt slechter en is overdag moe. Werk met het formulier van je organisatie: sommige organisaties gebruiken een andere indeling, zoals Omaha. Vraag studenten welke patronen zij lastig vinden om naar te vragen. Vaak noemen ze seksualiteit en levensovertuiging.
Foto: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: Direct Media (StockSnap), CC0
V R A A G
LES 2
Meneer Aydin moet 's nachts drie keer naar het toilet. Bij welk patroon hoort dit gegeven in de eerste plaats?
Slaap en rust
Uitscheiding
Activiteiten
Gezondheidsbeleving
Antwoord: B. Naar het toilet gaan om te plassen hoort bij uitscheiding. Toch heeft het gevolgen voor andere patronen: hij slaapt slechter, en 's nachts lopen naar het toilet geeft valrisico. Bespreek dat dit typisch is voor klinisch redeneren: één gegeven kan meerdere patronen raken, en juist die verbanden leveren de belangrijkste informatie op.
V R A G E N S T E L L E N
LES 2
Open en gesloten vragen
Open vraag
Begint met wat, hoe of waardoor
De zorgvrager vertelt zelf
Levert veel informatie op
'Hoe gaat het eten de laatste tijd?'
Gesloten vraag
Antwoord is ja, nee of een feit
Snel en precies
Handig om iets na te gaan
'Heeft u pijn bij het slikken?'
Uitleg: begin een onderwerp met een open vraag, zodat de zorgvrager in eigen woorden vertelt. Gebruik daarna gesloten vragen om iets precies te maken. Doorvragen doe je op wat opvalt: 'U zegt dat u niet zoveel meer eet. Sinds wanneer is dat?' Vat af en toe samen wat je hoort, dan weet de zorgvrager dat je luistert en kun je nagaan of je het goed begreep. Pas je taal aan: korte zinnen, geen vakwoorden.
C A S U S
LES 2
M E V R O U W D E G R A A F , 7 4 , W I J K Z O R G
Z E G T
'Ik ben gewoon wat moe, dat hoort bij de leeftijd.'
H U I S
Post ligt ongeopend op tafel, koelkast bijna leeg
L O P E N
Houdt zich vast aan meubels als ze loopt
M E D I C A T I E
Pillen van drie dagen zitten nog in de rol
F A M I L I E
Zoon woont ver weg en belt eens per week
Wat valt jou op?
Welke gegevens zijn subjectief en welke objectief? Bij welke patronen horen ze? Bedenk twee vragen waarmee je doorvraagt.
Casus: je komt als verpleegkundige in de wijk voor het eerst bij mevrouw De Graaf, na een melding van de huisarts. Subjectief is wat ze zelf zegt, ook wat ze vertelt over haar zoon. Objectief is wat je ziet: de post, de koelkast, hoe ze loopt en de pillen in de rol. Patronen: gezondheidsbeleving bij de medicatie, voeding bij de koelkast, activiteiten bij het lopen, cognitie bij de post en de pillen, rollen en relaties bij de zoon. Mogelijke doorvragen: 'Hoe gaat het met uw pillen innemen?' en 'Wat heeft u gisteren gegeten?' Benadruk: jij stelt geen medische diagnose, maar deze combinatie van gegevens vraagt om meer informatie en om overleg met de huisarts.
Hulp voor wie vastloopt: neem één gegeven tegelijk en vraag: heeft ze dit gezegd, of heb ik het gezien?
V R A A G
LES 2
Welk gegeven van mevrouw De Graaf vraagt als eerste om doorvragen?
Dat ze haar pillen niet inneemt
Dat haar zoon ver weg woont
Dat ze zegt wat moe te zijn
Dat de post ongeopend ligt
Antwoord: A. Medicijnen die ze dagen niet inneemt, kunnen direct gevolgen hebben voor haar gezondheid. Het kan ook verklaren waarom ze moe is en onzeker loopt. De andere gegevens zijn ook belangrijk, maar minder dringend. Laat studenten uitleggen hoe ze dit prioriteren: wat heeft het grootste risico als je het laat liggen?
M E E R B R O N N E N
LES 2
Niet alleen het gesprek
Het gesprek is niet je enige bron. Je observeert: hoe beweegt iemand, hoe ziet de huid eruit, hoe is het huis? Je leest het dossier en de overdracht. Je vraagt naasten om aanvulling. En je gebruikt de meetinstrumenten die je organisatie afspreekt, zoals een pijnscore of een screening op ondervoeding.
Uitleg: de body of knowledge noemt zulke meetinstrumenten redeneerhulpen. Voorbeelden zijn pijnscorelijsten, wondscorelijsten, de SNAQ en de MUST voor ondervoeding en de DOS-schaal voor delier. Ze helpen je om gegevens op een vaste, vergelijkbare manier te verzamelen. Een redeneerhulp vervangt je eigen oordeel niet: je weegt de uitkomst samen met wat je ziet en hoort. Vraag studenten welke meetinstrumenten ze op stage tegenkwamen.
O P D R A C H T
LES 2
Oefen een anamnesegesprek
1
Verdeel de rollen: verpleegkundige, zorgvrager en observator.
2
De verpleegkundige vraagt naar twee patronen van Gordon.
3
Stel open vragen en vraag minstens twee keer door.
4
De observator noteert subjectieve en objectieve gegevens.
minute
second
in groepjes van drie
Opdracht: ongeveer 8 minuten, in groepjes van drie. De zorgvrager speelt meneer Aydin: 81 jaar, opgenomen met een slecht genezende wond op zijn scheenbeen, slaapt slecht en moet 's nachts vaak naar het toilet. Hij is bang om te vallen. Na het gesprek geeft de observator feedback: welke open vragen werkten, waar had je kunnen doorvragen? Bespreek klassikaal welke gegevens het belangrijkst bleken. Voorbeeld van goed doorvragen: 'U zegt dat u bang bent om te vallen. Is dat weleens gebeurd?'
Hulp voor wie vastloopt: begin met slaap en rust, en met uitscheiding. Gebruik de voorbeeldvragen van de dia over open en gesloten vragen.
Extra voor snelle studenten: wissel van rol en neem een derde patroon erbij.
S T E L L I N G
LES 2
Als een naaste alles weet, kun je de anamnese beter met die naaste doen.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat studenten hun keuze uitleggen. De zorgvrager blijft de belangrijkste bron: alleen hij weet hoe hij zich voelt en wat hij wil. Een naaste vult aan, zeker als de zorgvrager zelf niet goed kan vertellen. Dan is het een heteroanamnese. Sluit af met de startvraag: bij meneer Aydin richt je je eerst tot hem en vraag je zijn dochter om aan te vullen.
T E R U G B L I K
LES 2
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Subjectieve en objectieve gegevens onderscheiden en uitleggen waarom je ze allebei nodig hebt
Met de gezondheidspatronen van Gordon de gegevens uit een anamnese ordenen
In een anamnesegesprek open vragen stellen en doorvragen op wat opvalt
Geen, alle drie lukken me
Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
De verpleegkundige diagnose
Je hebt de gegevens verzameld, maar wat betekenen ze? Volgende les zet je observaties om in een verpleegkundige diagnose.
Je kan het verschil uitleggen tussen een medische en een verpleegkundige diagnose.
Je kan de stappen van klinisch redeneren gebruiken om van observaties tot een diagnose te komen.
Volgende les: les 3 van de serie, werkproces P2-K1-W1 Stelt een verpleegkundige diagnose.
Image credit: LessonUp