Veilig werken met medicatie (Mbo-Verpleegkundige mbo niveau 4, les 6)

K L I N I S C H E B L I K

M B O - V E R P L E E G K U N D I G E   ·   N I V E A U 4

Veilig werken met medicatie

Een tablet lijkt klein, maar tussen arts en zorgvrager zitten veel schakels. In elke schakel kan iets misgaan. Jij bent vaak de laatste schakel, en dus de laatste kans om een fout te stoppen.

Les 6  ·  Voert verpleegtechnische handelingen uit

1 / 18
volgende
Slide 1: Slide
newEditorZorg en welzijnMBOStudiejaar 1-3

In deze les zitten 18 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Introductie

Studenten Mbo-Verpleegkundige leren hoe de medicatieketen werkt, dienen veilig toe met de vijf juiste punten, berekenen een dosis en beredeneren wanneer een dubbele controle nodig is. Ze oefenen wat ze doen bij een medicatie-incident. Mbo niveau 4, werkproces B1-K1-W4, ongeveer 40 minuten.

Onderdelen in deze les

K L I N I S C H E B L I K

M B O - V E R P L E E G K U N D I G E   ·   N I V E A U 4

Veilig werken met medicatie

Een tablet lijkt klein, maar tussen arts en zorgvrager zitten veel schakels. In elke schakel kan iets misgaan. Jij bent vaak de laatste schakel, en dus de laatste kans om een fout te stoppen.

Les 6  ·  Voert verpleegtechnische handelingen uit

Over deze les: les 6 van de serie Klinische blik, beroepslessen voor de opleiding Mbo-Verpleegkundige (mbo niveau 4), ongeveer 40 minuten. Studenten leren hoe de medicatieketen in elkaar zit, waar de risico's zitten, hoe ze veilig toedienen met de vijf juiste punten, hoe ze een dosis berekenen, wanneer een dubbele controle nodig is en wat ze doen als er toch iets misgaat. Basis: de Veilige principes in de medicatieketen, versie 3 van december 2022, en de toelichting van de KNMP op de lijst dubbel te controleren van augustus 2024.

Koppeling: kwalificatiedossier Verzorging en verpleging (crebo 23453, geldig vanaf 1 augustus 2026), kwalificatie Mbo-Verpleegkundige (crebo 27145). Basisdeel B1-K1 Biedt zorg, ondersteuning en begeleiding, werkproces B1-K1-W4 Voert verpleegtechnische handelingen uit. Leerresultaten uit de body of knowledge van de MBO Raad: maakt en controleert snel en accuraat verpleegkundige berekeningen, en, als aanvulling voor de Mbo-VP, signaleert en analyseert risicovolle situaties en beredeneert welke vervolgstappen nodig zijn. De body of knowledge noemt bij farmacologie ook de veiligheidsprincipes in de medicatieketen.

Foto: Freestocks.org (StockSnap), CC0 Image credit: Freestocks.org (StockSnap), CC0 Image credit: LessonUp

L E E R D O E L E N

LES 6

Na deze les:

1

Je kan uitleggen welke schakels de medicatieketen heeft en waar de risico's zitten.

2

Je kan veilig toedienen met de vijf juiste punten en een dosis berekenen.

3

Je kan beredeneren wanneer een dubbele controle nodig is en wat je doet bij een incident.

Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.

S T A R T V R A A G

LES 6

Meneer Verbeek krijgt per ongeluk de verkeerde dosis insuline. Wie is daarvoor verantwoordelijk?

1

De arts die het voorschreef

2

De apotheker die het afleverde

3

De verpleegkundige die het toediende

4

Iedereen in de keten, elk voor een deel

Startvraag: laat studenten kiezen zonder uitleg vooraf. Vraag een paar studenten naar hun reden. Er is geen eenvoudig antwoord: in de medicatieketen heeft iedere schakel een eigen taak en verantwoordelijkheid. Dat leggen de Veilige principes in de medicatieketen vast. De verpleegkundige die toedient is wel de laatste schakel. Een fout die eerder in de keten ontstond, kun jij nog tegenhouden. Kom aan het eind van de les terug op deze vraag.

K E R N B E G R I P

LES 6

K E R N B E G R I P

Medicatieketen

Alle schakels die een medicijn doorloopt, van voorschrijven tot het evalueren van de werking. Arts, apotheker, zorgorganisatie, zorgmedewerker en zorgvrager hebben elk een eigen taak. Hoe meer schakels, hoe meer kans dat er iets misgaat.

Kernbegrip: de Veilige principes in de medicatieketen zijn opgesteld door landelijke organisaties, waaronder ActiZ, KNMP, Verenso, NHG, V&VN en de Patiëntenfederatie Nederland. De huidige versie is versie 3 van december 2022. De principes gelden voor verpleging, verzorging en thuiszorg, in situaties waarin de zorgvrager het beheer van zijn medicatie helemaal of deels heeft overgedragen aan de zorgorganisatie. Kern: wees je bewust van de risico's, maak afspraken met elkaar en leg die vast in het zorgdossier.

Z E S S T A P P E N

LES 6

Het medicatieproces

Het medicatieproces heeft zes stappen:

  • voorschrijven: de arts

  • ter hand stellen: de apotheker levert af

  • opslag en beheer: veilig bewaren

  • gereedmaken: klaarmaken voor toediening

  • toedienen en registreren: geven en aftekenen

  • evaluatie: werkt het, zijn er bijwerkingen?

Jij werkt vooral in stap 3 tot en met 6.

Uitleg: deze zes stappen komen uit de Veilige principes in de medicatieketen. Per stap staat daar wie wat doet. Bij evaluatie signaleert en registreert de zorgmedewerker de werking en bijwerkingen, en meldt die aan de arts of adviseert de zorgvrager dat te doen. Vraag studenten: in welke stap heb jij op stage weleens een fout gezien of bijna gezien? Benadruk dat bijna-fouten net zo leerzaam zijn als echte fouten.

Foto: Martin Vorel (StockSnap), CC0 Image credit: Martin Vorel (StockSnap), CC0

V R A A G

LES 6

De meeste medicijnen van mevrouw Doğan zitten in zakjes op rol van de apotheek. Wat doe jij bij het toedienen?

A

De zakjes openen en alles opnieuw uitzetten

B

Niets, de apotheek heeft alles al nagekeken

C

Een collega elk zakje laten meetekenen

D

Etiket en aantal vergelijken met de toedienlijst

Antwoord: D. Bij medicatie in zakjes heeft de apotheek de eerste controle gedaan. Jij doet de tweede: je kijkt of de beschrijving op het etiket gelijk is aan de toedienlijst en of het aantal klopt. Zo staat het in de Veilige principes. De zakjes zelf open je niet om te wijzigen: wijzigingen binnen een cyclus regelt in principe de apotheker. Klopt de inhoud niet, neem dan contact op met de apotheek of de arts.

V E I L I G T O E D I E N E N

LES 6

De vijf juiste punten

Je geeft altijd:

  • het juiste medicijn

  • in de juiste dosis

  • op de juiste wijze

  • op het juiste tijdstip

  • aan de juiste zorgvrager

Je werkt met een actuele toedienlijst. Je werkt geconcentreerd en laat je niet storen. Je tekent af zodra je het medicijn hebt gegeven.

Uitleg: de Veilige principes noemen deze vijf punten letterlijk bij de stap toedienen en registreren. Je tekent per medicijn af, ook bij zakjes van de apotheek. Is een medicijn niet gegeven of niet ingenomen, dan verantwoord je dat volgens de afspraken. Wees extra alert op losse medicatie, zo nodig medicatie, wijzigingen en medicatie op afwijkende tijden: daar gaat het vaker mis. Bij een voorbehouden handeling, zoals een injectie, werk je op basis van een uitvoeringsverzoek van de arts. Daarover meer in les 7.

C A S U S

LES 6

M E N E E R V E R B E E K , 6 6 , I N T E R N E

L I J S T

Je hebt de toedienlijst van gisteren geprint

A R T S

Heeft vanochtend zijn insulinedosis aangepast

P O L S B A N D

Ontbreekt, hij noemt zelf zijn naam

O M G E V I N G

Stijn vraagt je tijdens het klaarmaken om hulp

Waar gaat het mis?

Welke van de vijf juiste punten lopen hier gevaar? Wat doe je voordat je de insuline geeft?

Casus: meneer Verbeek ligt op een afdeling interne geneeskunde en heeft diabetes. Laat studenten eerst zelf de risico's zoeken. De toedienlijst van gisteren is niet actueel: de dosis is vandaag gewijzigd, dus de juiste dosis loopt gevaar. Werk alleen met de actuele toedienlijst. Zonder polsband loopt de juiste zorgvrager gevaar: volg de identificatieafspraken van je organisatie. Een storing tijdens het klaarmaken vergroot de kans op een fout: maak eerst af of geef de taak bewust over. Insuline staat op de lijst van medicatie die risicovol is bij een verkeerde dosis.

Hulp voor wie vastloopt: neem de vijf juiste punten een voor een door en vraag bij elk punt: weet ik dit zeker?

V R A A G

LES 6

Op de toedienlijst staat 15 mg. De drank bevat 5 mg per ml. Hoeveel ml geef je?

A

3 ml

B

5 ml

C

0,3 ml

D

75 ml

Antwoord: A. Reken: voorgeschreven dosis gedeeld door sterkte, dus 15 mg gedeeld door 5 mg per ml is 3 ml. Wie 75 kiest, heeft vermenigvuldigd in plaats van gedeeld. Wie 0,3 kiest, heeft een fout met de komma gemaakt: tien keer te weinig. Laat studenten altijd een schatting maken: is de uitkomst logisch? Verpleegkundig rekenen staat in de body of knowledge als onderwerp bij werkproces W4.

Extra voor snelle studenten: een ampul bevat 20 mg in 2 ml. De arts schrijft 5 mg voor. Hoeveel ml trek je op? Antwoord: de sterkte is 10 mg per ml, dus 0,5 ml.

R I S I C O V O L L E M E D I C A T I E

LES 6

Wanneer dubbel?

Sommige medicijnen zijn extra risicovol bij een verkeerde dosis:

  • medicijnen met een smalle therapeutische breedte, zoals acenocoumarol

  • insulines

  • orale oncolytica: middelen tegen kanker

Zitten zulke medicijnen los en niet in zakjes van de apotheek, dan volgt een dubbele controle. Je organisatie en de apotheker spreken af welke middelen dat zijn.

Uitleg: smalle therapeutische breedte betekent dat het verschil tussen een te lage en een te hoge dosis klein is. Bij acenocoumarol, een bloedverdunner, geeft een te hoge dosis kans op een bloeding en een te lage dosis kans op trombose. De KNMP stelde hiervoor een landelijke lijst samen, de lijst dubbel te controleren, versie augustus 2024. Die lijst is een uitgangspunt: de zorgorganisatie en de apotheker maken samen lokale afspraken. In ziekenhuizen geldt daarnaast het VMS-thema High risk medicatie: klaarmaken en toedienen van parenteralia, met een dubbele controle bij het klaarmaken en toedienen van risicovolle medicatie via een infuus of injectie.

C A S U S

LES 6

Wijkverpleging, ochtendronde

Mevrouw Doğan is 81 en woont alleen. Ze gebruikt acenocoumarol. De tabletten zitten los in een doosje, niet in zakjes van de apotheek. Verpleegkundige Rayan komt elke ochtend de medicatie geven. Mevrouw Doğan ziet slecht. Haar dochter komt pas 's avonds. Er is geen collega in de buurt.

Wie doet de tweede controle?

Waarom is hier een dubbele controle nodig? Welke mogelijkheden heeft Rayan?

Casus: acenocoumarol is risicovol bij een verkeerde dosis en de tabletten zitten los, dus volgens de Veilige principes komt dit in aanmerking voor een dubbele controle. De zorgorganisatie heeft een procedure voor hoe die controle gebeurt. Mogelijkheden zijn: de zorgvrager zelf, een mantelzorger, een collega of achterwacht, of een digitale controle. Haar andere medicijnen zitten in zakjes, maar de acenocoumarol niet: de trombosedienst past de dosis regelmatig aan. Mevrouw Doğan ziet slecht, dus zij kan de controle niet goed doen. Haar dochter is er niet. Rayan volgt dus de procedure van zijn organisatie, bijvoorbeeld een collega die op afstand meekijkt. Op langere termijn kan hij met de apotheek en de arts bespreken of de tabletten in zakjes kunnen.

Hulp voor wie vastloopt: vraag eerst waarom dit middel risicovol is, en daarna wie er op dit moment in de buurt is.

V R A A G

LES 6

Wanneer is een dubbele controle echt een dubbele controle?

A

De tweede persoon tekent af wat de eerste klaarzette

B

Twee collega's kijken tegelijk naar hetzelfde

C

De tweede persoon doet de controle zelf en los opnieuw

D

De eerste persoon kijkt alles twee keer na

Antwoord: C. Een dubbele controle werkt alleen als de tweede persoon onafhankelijk van de eerste controleert: zelf de toedienlijst lezen, zelf het medicijn en de dosis bekijken, zelf rekenen. Wie alleen meetekent of meekijkt, neemt fouten van de eerste persoon gemakkelijk over. De richtlijnmodule van V&VN over het voor toediening gereedmaken van medicatie, november 2022, zegt dat de tweede controle door een bekwame en bevoegde persoon onafhankelijk van de eerste gebeurt. Een enkele controle mag die niet vervangen.

A L S H E T M I S G A A T

LES 6

Een medicatie-incident

Direct

  • Zorg eerst voor de zorgvrager

  • Observeer de reactie

  • Licht de arts in

  • Rapporteer in het zorgdossier

Daarna

  • Meld het incident volgens afspraak

  • Bespreek het met de zorgvrager

  • Zoek samen naar de oorzaak

  • Leer ervan als team

Uitleg: een medicatie-incident is een fout of bijna-fout in de medicatieketen. Volgens de Veilige principes hebben zorgorganisaties, artsen en apothekers een systeem om incidenten te melden, met opvolging en terugkoppeling. De zorgmedewerker meldt incidenten volgens de afspraken in de organisatie. Openheid naar de zorgvrager hoort erbij. Het doel van melden is leren: wat in de keten maakte de fout mogelijk? Een storing tijdens het klaarmaken of een verouderde lijst is vaak belangrijker dan wie de fout maakte.

O P D R A C H T

LES 6

Wat doe je nu?

1

Meneer Verbeek kreeg net een tablet die voor zijn buurman was.

2

Schrijf op wat je de eerste vijf minuten doet, in volgorde.

3

Schrijf op wat je daarna regelt.

4

Bedenk één maatregel die dit in de toekomst voorkomt.

6

minute

00

second

in tweetallen

Opdracht: ongeveer 6 minuten, in tweetallen. Voorbeeldantwoord: eerst bij meneer Verbeek blijven en hem observeren, nagaan welk medicijn en welke dosis hij kreeg, de arts direct inlichten en de afspraken van de arts uitvoeren. Daarna rapporteren in het zorgdossier, het incident melden volgens de afspraken, het eerlijk met meneer Verbeek bespreken en de eigen tablet van de buurman op tijd laten geven. Maatregel: bijvoorbeeld altijd de identiteit nagaan aan het bed en ongestoord klaarmaken. Bespreek een paar antwoorden klassikaal.

Hulp voor wie vastloopt: gebruik de twee kolommen van de vorige dia.

Extra voor snelle studenten: welke van de vijf juiste punten ging hier mis, en in welke stap van het medicatieproces?

S T E L L I N G

LES 6

Als de apotheek de medicatie heeft nagekeken, ben ik als verpleegkundige niet meer verantwoordelijk.

1

Eens

2

Oneens

3

Ik twijfel

Stelling: laat studenten hun keuze uitleggen. Iedere schakel in de keten heeft een eigen verantwoordelijkheid. De apotheek doet de eerste controle, jij doet bij het toedienen de tweede. Je geeft alleen medicatie als je daartoe bekwaam en bevoegd bent, en klopt er iets niet, dan neem je contact op met de apotheek of de arts. Sluit af met de startvraag: wie is verantwoordelijk voor de verkeerde dosis insuline van meneer Verbeek? Iedereen voor zijn eigen deel, en jij als laatste schakel hebt de laatste kans om de fout te stoppen.

T E R U G B L I K

LES 6

Welk leerdoel vind je nog het lastigst?

1

Uitleggen welke schakels de medicatieketen heeft en waar de risico's zitten

2

Veilig toedienen met de vijf juiste punten en een dosis berekenen

3

Beredeneren wanneer een dubbele controle nodig is en wat je doet bij een incident

4

Geen, alle drie lukken me

Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.

V O L G E N D E L E S

Voorbehouden handelingen en zelfstandigheid

Een injectie geven mag niet iedereen zomaar. Volgende les ontdek je wanneer je een voorbehouden handeling mag uitvoeren en wanneer je dat zelfstandig mag.

  • Je kan inschatten of je bekwaam bent voor een voorbehouden handeling en eerlijk zeggen als dat niet zo is.

  • Je kan uitleggen onder welke voorwaarden je een voorbehouden handeling in opdracht uitvoert.

Volgende les: les 7 van de serie, werkproces B1-K1-W4 Voert verpleegtechnische handelingen uit.

Klik hier

Image credit: LessonUp