Neoclassicisme - Bouwkunst
Neoclassicisme
BOUWKUNST
Lesduur is: 50 minIntroductie
Onderdelen in deze les
Neoclassicisme
BOUWKUNST
We gaan naar een tijd waarin architecten weer als de Grieken en Romeinen willen bouwen: het Neoclassicisme.
Afbeelding: Het Panthéon in Parijs (ontwerp Jacques-Germain Soufflot, gebouwd 1764-1790)
Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Paris_75005_Panth%C3%A9on_exterior_-_west_facade_01.jpg Image credit: Paris 75005 Panthéon exterior - west facade 01.jpg - Freepenguin (CC BY-SA 3.0), Wikimedia Commons; achtergrond verwijderd
Welk gebouw is het oudst?
SLEEP DE GEBOUWEN VAN OUD NAAR NIEUW
oud
nieuwer
nieuwst
Leg uit dat leerlingen drie gebouwen zien uit verschillende periodes. Ze moeten proberen te schatten welke het oudste is.
De Parthenon (Athene, ca. 447-432 v.Chr.): Griekse oudheid, de inspiratiebron.
Het Koninklijk Paleis op de Dam (Amsterdam, gebouwd tussen 1648 en 1665 als stadhuis): zeventiende eeuw, Hollands classicisme.
De Brandenburger Tor (Berlijn, 1788-1791): Neoclassicisme, bijna een kopie in de geest van de Griekse tempel.
Vraag na afloop: welk gebouw lijkt het meest op de Parthenon, maar is veel jonger? Dat is precies waar deze les over gaat.
Afbeeldingen: Parthenon, Brandenburger Tor (Dietmar Rabich, CC BY-SA 4.0), Koninklijk Paleis Amsterdam (Diego Delso, CC BY-SA 4.0)
Bronnen: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Parthenon_from_west.jpg ; https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Berlin,_Brandenburger_Tor_--_2008_--_0153.jpg ; https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Palacio_Real,_%C3%81msterdam,_Pa%C3%ADses_Bajos,_2016-05-30,_DD_07-09_HDR.jpg Image credit: Berlin, Brandenburger Tor -- 2008 -- 0153.jpg - Dietmar Rabich (CC BY-SA 4.0), Wikimedia Commons Image credit: Parthenon from west.jpg - User:Mountain (Public domain), Wikimedia Commons Image credit: Palacio Real, Ámsterdam, Países Bajos, 2016-05-30, DD 07-09 HDR.jpg - Diego Delso (CC BY-SA 4.0), Wikimedia Commons
Aan het eind van
deze les kun je . . .
uitleggen waarom architecten rond 1760 terugkeerden naar de bouwstijl van de Grieken en Romeinen.
een neoclassicistisch gebouw herkennen aan minstens vijf kenmerken (zoals zuilen, fronton en symmetrie).
het verschil verklaren tussen de overdadige barok en de strakke bouwkunst van het Neoclassicisme.
Leg kort uit wat leerlingen aan het eind van de les moeten kunnen. Belangrijk is dat leerlingen niet alleen kijken naar gebouwen, maar ook kenmerken herkennen en kunnen uitleggen waarom een gebouw zo is gebouwd.
Aansluiting: de les werkt aan de conceptkerndoelen kunst en cultuur (SLO, 2025), domein Meemaken en betekenis geven, en aan cultureel erfgoed in de eigen omgeving (Soestdijk, Mozes en Aäronkerk). Voor de bovenbouw (CKV, kunst algemeen) oefenen leerlingen met vorm, functie en context: wie was de opdrachtgever en wat moest het gebouw uitstralen?
Afbeelding: Brandenburger Tor, Berlijn (Dietmar Rabich, CC BY-SA 4.0)
Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Berlin,_Brandenburger_Tor_--_2008_--_0153.jpg Image credit: Berlin, Brandenburger Tor -- 2008 -- 0153.jpg - Dietmar Rabich (CC BY-SA 4.0), Wikimedia Commons; achtergrond verwijderd
Neoclassicisme
1760-1830
Na de weelderige barok kiezen architecten voor rust en orde. Ze kijken naar de Griekse en Romeinse tempels.
De Verlichting: rede en logica zijn belangrijker dan pracht en praal.
Opgravingen: in Pompeii en Herculaneum zie je hoe de Romeinen echt bouwden.
Nieuwe tijd: een republiek of een jong land wil een gebouw met gezag.
Neo betekent nieuw en klassiek verwijst naar de klassieke oudheid. Het Neoclassicisme (ca. 1760-1830) is dus een nieuwe versie van de klassieke bouwkunst, anders dan de renaissance, die al eerder naar Rome keek.
Waarom nu? Drie redenen: (1) de Verlichting, die rede en eenvoud prijst; (2) de archeologische vondsten van Herculaneum (vanaf 1738) en Pompeii (vanaf 1748), en de eerste nauwkeurige tekeningen van Griekse tempels, zoals The Antiquities of Athens van James Stuart en Nicholas Revett (vanaf 1762); (3) de politieke omwentelingen: een revolutie of een nieuwe staat wil bouwen als de oude republieken en niet als de koningen van de barok.
Afbeelding: De Parthenon in Athene, de Griekse tempel die als voorbeeld diende (publiek domein)
Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Parthenon_from_west.jpg Image credit: Parthenon from west.jpg - User:Mountain (Public domain), Wikimedia Commons; achtergrond verwijderd
Welke reden hoort níet bij het ontstaan van het Neoclassicisme?
De Verlichting: rede en eenvoud worden belangrijker
Opgravingen in Pompeii en Herculaneum
Nieuwe landen willen gezag uitstralen
Architecten willen nog meer krullen en versiering
Check op lesdoel 1: waarom keren architecten terug naar de oudheid?
Juiste antwoord: architecten willen nog meer krullen en versiering. Dat is juist wat ze níet meer willen: het Neoclassicisme is een reactie op de overdaad van de barok.
De andere drie zijn wél redenen: de Verlichting (rede, orde en eenvoud), de opgravingen van Pompeii en Herculaneum (je ziet hoe de Romeinen echt bouwden) en nieuwe landen en republieken die gezag willen uitstralen, zoals de Verenigde Staten.
Vraag door: welke van de drie redenen vind jij het belangrijkst, en waarom?
Raad het gebouw
HINT 1: WAT IS DIT?
HINT 2: ZOOM UIT
HINT 3: EN NU?
Raad het gebouw (zoomspel)
Een speelse start: leerlingen zien eerst alleen een ingezoomd detail en moeten raden welk gebouw het is. Klik door voor de volgende hint; de foto zoomt dan steeds verder uit.
Hint 1: alleen de top van een koepel, met een beeld erbovenop. Wat is dit? Een kerk, een paleis, een museum?
Hint 2: je ziet nu de hele koepel op een ring van zuilen. Waar heb je zo'n koepel al eerder gezien? (Het Panthéon in Parijs op de omslag.)
Hint 3: het hele gebouw, met lange symmetrische vleugels. Het staat in de hoofdstad van een groot land.
Laat leerlingen hun gok op een wisbordje of in de chat zetten voordat je doorklikt, en vraag steeds: waaraan zie je dat? Zo komen koepel, zuilen, symmetrie en de witte kleur vanzelf ter sprake. Wie het al bij hint 1 wist: hoe dan?
Duiding: dit is het Capitool in Washington, waar het Amerikaanse Congres vergadert. William Thornton won in 1793 de ontwerpwedstrijd; het middendeel was in 1800 klaar. De grote koepel kwam er later bij (1855-1866, ontwerp Thomas U. Walter). Hij lijkt van steen, maar is van gietijzer en wit geschilderd. Bovenop staat sinds 1863 het Vrijheidsbeeld van het Capitool (Statue of Freedom). Later in de les komt het Capitool terug: waarom bouwt een jong land zo'n tempel?
Afbeelding: Capitool, Washington (Architect of the Capitol, publiek domein)
Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:United_States_Capitol_-_west_front.jpg Image credit: United States Capitol - west front.jpg - Architect of the Capitol (Public domain), Wikimedia Commons
Zo herken je het
DEEL 1: ALS EEN TEMPEL
Zuilen: een rij ronde zuilen. Aan het kapiteel zie je de orde: Dorisch, Ionisch of Korinthisch.
Fronton: een driehoek boven de zuilen, vaak met beelden erin.
Tempelfront: zuilen die een brede balk (het hoofdgestel) en een fronton dragen, net als bij een Griekse tempel.
Koepel: een ronde koepel, naar het voorbeeld van het Pantheon in Rome.
Brede trap: het gebouw staat verhoogd, als een tempel op een sokkel.
Herkenningspunten deel 1: het gebouw lijkt op een Griekse of Romeinse tempel. Klik de punten één voor één in en laat leerlingen elk kenmerk aanwijzen op het Panthéon rechts.
Zuilen: de belangrijkste aanwijzing. Neoclassicistische architecten gebruiken de drie klassieke zuilenordes en houden zich streng aan de regels van de oudheid. Het bovenste deel, het kapiteel, verraadt de orde: Dorisch is eenvoudig, Ionisch heeft krullen (voluten), Korinthisch heeft bladeren (acanthus).
Fronton: de driehoekige bekroning boven de zuilen. Op het Panthéon staat er een groot beeldhouwwerk in.
Tempelfront (portiek): zuilen plus fronton samen vormen een ingang die eruitziet als de voorkant van een tempel. Dat is het duidelijkste herkenningspunt van de stijl.
Koepel: veel neoclassicistische gebouwen hebben een koepel, met het Pantheon in Rome als grote voorbeeld (Panthéon in Parijs, Capitool in Washington, de ronde zaal in het Altes Museum).
Brede trap: een tempel stond op een verhoging. Daarom staan veel van deze gebouwen boven een brede trap, wat ze plechtig en belangrijk maakt.
Let op: de renaissance en het Hollands classicisme gebruiken ook zuilen. Het verschil zit in de strengheid: neoclassicistische gebouwen kopiëren de oudheid nauwkeuriger, met echte tempelfronten en zuilen die het gebouw dragen in plaats van alleen versieren.
Afbeelding: Het Panthéon in Parijs (Freepenguin, CC BY-SA 3.0), achtergrond verwijderd
Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Paris_75005_Panth%C3%A9on_exterior_-_west_facade_01.jpg Image credit: Paris 75005 Panthéon exterior - west facade 01.jpg - Freepenguin (CC BY-SA 3.0), Wikimedia Commons; achtergrond verwijderd
Zo herken je het
DEEL 2: RUST EN ORDE
Symmetrie: links en rechts zijn elkaars spiegelbeeld, met de ingang precies in het midden.
Rechte lijnen: strakke, rustige vormen, geen golvende gevels zoals bij de barok.
Weinig versiering: grote, kale vlakken. Beelden staan alleen in het fronton, in de band boven de zuilen (de fries) of bovenop.
Licht materiaal: wit natuursteen of witgepleisterde muren.
Groot en plechtig: vaak een museum, parlement, poort, kerk of paleis.
Herkenningspunten deel 2: het geheel straalt rust en orde uit. Klik de punten één voor één in en laat leerlingen ze controleren op de Brandenburger Tor.
Symmetrie: trek in gedachten een lijn door het midden van de poort. De ene helft is het spiegelbeeld van de andere, met de grootste doorgang precies in het midden.
Rechte lijnen: horizontale balken en verticale zuilen. Vergelijk met de barok, waar gevels golven en bollen.
Weinig versiering: de muren en zuilen zijn kaal. Versiering heeft een vaste plek: in het fronton, in de fries (de band met reliëfs boven de zuilen) of als beeld bovenop, zoals de quadriga.
Licht materiaal: natuursteen of witte pleister, omdat men dacht dat Griekse tempels wit waren. Dat klopt niet helemaal: later onderzoek liet zien dat ze oorspronkelijk beschilderd waren.
Groot en plechtig: de stijl werd vooral gekozen voor gebouwen die gezag, kennis of beschaving moesten uitstralen.
Checklist voor de rest van de les: hoe meer van deze tien punten je ziet, hoe zekerder je weet dat je naar een neoclassicistisch gebouw kijkt.
Afbeelding: Brandenburger Tor, Berlijn (Dietmar Rabich, CC BY-SA 4.0), achtergrond verwijderd
Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Berlin,_Brandenburger_Tor_--_2008_--_0153.jpg Image credit: Berlin, Brandenburger Tor -- 2008 -- 0153.jpg - Dietmar Rabich (CC BY-SA 4.0), Wikimedia Commons; achtergrond verwijderd
Het Panthéon
Architect Jacques-Germain Soufflot ontwierp dit gebouw in Parijs als kerk. Het werd gebouwd van 1764 tot 1790. Tijdens de Revolutie werd het een grafmonument voor grote Fransen. Welke kenmerken van het Neoclassicisme herken je? Klik op de hotspots.
Dit is het Panthéon in Parijs. Laat leerlingen op de hotspots klikken om te kijken of ze de kenmerken van het Neoclassicisme kunnen spotten.
Koepel: een hoge koepel op een zuilenring, die bijna zweeft boven het gebouw.
Fronton: de driehoekige bekroning. Het reliëf dat je nu ziet is van Pierre-Jean David d'Angers (1830-1837): het vaderland deelt kransen uit aan grote Fransen. Het eerdere reliëf uit de revolutietijd, van Jean-Guillaume Moitte, is toen vervangen.
Zuilen: Korinthische zuilen vormen een tempelfront.
Symmetrie en kale muren: het gebouw is helder, evenwichtig en zonder overbodige versiering. De muren werden nog kaler toen in 1791 de ramen werden dichtgemetseld, om van de kerk een plechtig mausoleum te maken.
Laat leerlingen de herkenningspunten van de vorige twee slides erbij pakken: hoeveel kunnen ze er vinden? (Zuilen, fronton, tempelfront, koepel, trap, symmetrie, rechte lijnen, weinig versiering, licht natuursteen, groot en plechtig: bijna alle tien.)
Achtergrond: het gebouw was bedoeld als kerk voor Sint-Genoveva, de beschermheilige van Parijs. In 1791, tijdens de Revolutie, werd het een mausoleum. Boven de ingang staat Aux grands hommes, la patrie reconnaissante (Aan de grote mannen, het dankbare vaderland). Het Panthéon in Parijs is vernoemd naar het Pantheon in Rome.
Afbeelding: Het Panthéon in Parijs (Freepenguin, CC BY-SA 3.0)
Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Paris_75005_Panth%C3%A9on_exterior_-_west_facade_01.jpg Image credit: Paris 75005 Panthéon exterior - west facade 01.jpg - Freepenguin (CC BY-SA 3.0), Wikimedia Commons; achtergrond verwijderd
Echt antiek of neo?
ZO ZIE JE HET VERSCHIL
Ruïne of gaaf? Echte tempels zijn vaak kapot en verweerd. Een neoclassicistisch gebouw is heel en strak.
Ramen, torens of een koepel? Een Griekse tempel had geen ramen. Een neoclassicistisch gebouw heeft ze vaak wel.
Waarvoor is het gebouwd? Een tempel was een huis voor een god. Neo is een museum, parlement, kerk, poort of paleis.
Waar staat het? Echt antiek staat vooral rond de Middellandse Zee. Neo staat ook in Berlijn, Londen, Washington of Amsterdam.
Echt antiek: de Parthenon in Athene (ca. 440 v.Chr.)
Neoclassicisme: de Brandenburger Tor in Berlijn (1791)
Echt antiek of neo? Zo zie je het verschil
Neoclassicistische gebouwen lijken soms zo sterk op de oudheid dat je goed moet kijken. Bespreek de vier aanwijzingen aan de hand van de twee foto's rechts:
Ruïne of gaaf: de Parthenon is ruim 2400 jaar oud, zonder dak en met verweerde stenen. De Brandenburger Tor is gaaf en strak. Instinker: sommige echte gebouwen zijn heel goed bewaard, zoals het Pantheon in Rome en de Maison Carrée in Nîmes. Kijk dan naar de andere aanwijzingen.
Ramen, torens of een koepel: een Griekse tempel had geen ramen; het licht kwam door de deur. Neoclassicistische gebouwen hebben ramen, en soms kerktorens of een koepel achter het tempelfront (Mozes en Aäronkerk, Panthéon in Parijs).
Waarvoor is het gebouwd: een Griekse of Romeinse tempel was een huis voor een god, met een beeld van die god erin. Neoclassicistische gebouwen hebben een nieuwe functie: museum, parlement, kerk, poort of paleis.
Waar staat het: echte Griekse en Romeinse tempels staan rond de Middellandse Zee (Griekenland, Italië, Zuid-Frankrijk, Turkije). Een tempelfront in Berlijn, Londen, Washington of Amsterdam is bijna altijd neo.
Op de volgende slide passen leerlingen de aanwijzingen toe.
Afbeeldingen: Parthenon (publiek domein), Brandenburger Tor (Dietmar Rabich, CC BY-SA 4.0) Image credit: Parthenon from west.jpg - User:Mountain (Public domain), Wikimedia Commons Image credit: Berlin, Brandenburger Tor -- 2008 -- 0153.jpg - Dietmar Rabich (CC BY-SA 4.0), Wikimedia Commons
Echt antiek of neo?
ORIGINEEL OF NAGEMAAKT? SPEUR NAAR AANWIJZINGEN
ECHT ANTIEK
NEOCLASSICISME
Klik op een foto om hem groter te zien.
Echt antiek of neo?
Een speurspel: neoclassicistische gebouwen lijken zo sterk op de oudheid dat je goed moet kijken. Leerlingen slepen elke foto naar Echt antiek of Neoclassicisme en noemen bij elke keuze hun aanwijzing. Doe het eventueel in tweetallen of als wedstrijd: welk duo heeft de meeste goed én kan elke keuze uitleggen?
Echt antiek:
De Parthenon in Athene (ca. 447-432 v.Chr.): een ruïne, zonder dak, verweerde stenen.
De Maison Carrée in Nîmes (rond het begin van onze jaartelling): een van de best bewaarde Romeinse tempels. Thomas Jefferson nam hem als voorbeeld voor het Capitool van Virginia.
Het Pantheon in Rome (ca. 125 n.Chr.): het grote voorbeeld voor alle koepels van het Neoclassicisme. Instinker: het lijkt heel modern omdat het nog helemaal heel is.
Neoclassicisme:
Het British Museum in Londen (vanaf 1823): ramen achter de zuilen, een heel strakke, gave gevel.
De Mozes en Aäronkerk in Amsterdam (1837-1841): twee kerktorens achter het tempelfront, dat hadden de Romeinen niet.
Het Altes Museum in Berlijn (1825-1830): een museum, gaaf en schoon, met moderne spandoeken.
Speurtips om te bespreken: is het een ruïne of gaaf? Zie je ramen, torens of moderne onderdelen? Is de steen verweerd? Waar staat het gebouw?
Afbeeldingen: Parthenon (publiek domein), Maison Carrée (GO69, CC BY-SA 3.0), Pantheon Rome (Nicolai Schäfer, CC BY-SA 2.0 de), British Museum (Robert Lamb, CC BY-SA 2.0), Mozes en Aäronkerk (Steven Lek, CC BY-SA 4.0), Altes Museum (Yair Haklai, CC BY-SA 4.0)
Bronnen: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Parthenon_from_west.jpg ; https://commons.wikimedia.org/wiki/File:N%C3%AEmes_(30)_Maison_Carr%C3%A9e_01.JPG ; https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pantheon_september05.jpg ; https://commons.wikimedia.org/wiki/File:View_of_the_British_Museum_from_the_entrance_in_Great_Russell_Street_-_geograph.org.uk_-_5072844.jpg ; https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mozes_en_A%C3%A4ronkerk_Amsterdam_2018.jpg ; https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Exterior_views_of_the_Altes_Museum_Berlin.jpg Image credit: Nîmes (30) Maison Carrée 01.JPG - GO69 (CC BY-SA 3.0), Wikimedia Commons Image credit: View of the British Museum from the entrance in Great Russell Street - geograph.org.uk - 5072844.jpg - Robert Lamb (CC BY-SA 2.0), Wikimedia Commons Image credit: Mozes en Aäronkerk Amsterdam 2018.jpg - Steven Lek (CC BY-SA 4.0), Wikimedia Commons Image credit: Pantheon september05.jpg - Nicolai Schäfer (CC BY-SA 2.0 de), Wikimedia Commons Image credit: Exterior views of the Altes Museum Berlin.jpg - Yair Haklai (CC BY-SA 4.0), Wikimedia Commons Image credit: Parthenon from west.jpg - User:Mountain (Public domain), Wikimedia Commons
Welke zuilenorde?
SLEEP HET GEBOUW NAAR DE JUISTE ZUIL
DORISCH
IONISCH
KORINTHISCH
Leerlingen kennen de drie zuilenordes uit eerdere lessen: Dorisch (eenvoudig kapiteel), Ionisch (krullen) en Korinthisch (acanthusbladeren). Laat ze het gebouw naar de juiste zuil slepen.
Brandenburger Tor (Berlijn): Dorisch, met een eenvoudig, kussenvormig kapiteel. Langhans gaf de zuilen wel een voetstuk (basis), wat bij Griekse Dorische zuilen niet hoort: hij volgde het Griekse voorbeeld dus niet helemaal.
British Museum (Londen, Robert Smirke): Ionisch. De zuilen zijn gebaseerd op de tempel van Athena Polias in Priene.
Panthéon (Parijs, Soufflot): Korinthisch, met het rijke bladkapiteel.
Vraag: waarom kozen architecten voor een museum de Ionische orde en voor de poort de strenge Dorische? (Dorisch = streng en krachtig, Ionisch = elegant en geleerd, Korinthisch = rijk en feestelijk.) De zuilenorde bepaalt dus mede wat een gebouw uitstraalt. Het bovenste deel van een zuil heet het kapiteel: daaraan herken je de orde.
Afbeeldingen: Panthéon (Freepenguin, CC BY-SA 3.0), Brandenburger Tor (Dietmar Rabich, CC BY-SA 4.0), British Museum (Robert Lamb, CC BY-SA 2.0)
Bronnen: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Paris_75005_Panth%C3%A9on_exterior_-_west_facade_01.jpg ; https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Berlin,_Brandenburger_Tor_--_2008_--_0153.jpg ; https://commons.wikimedia.org/wiki/File:View_of_the_British_Museum_from_the_entrance_in_Great_Russell_Street_-_geograph.org.uk_-_5072844.jpg Image credit: Paris 75005 Panthéon exterior - west facade 01.jpg - Freepenguin (CC BY-SA 3.0), Wikimedia Commons Image credit: Berlin, Brandenburger Tor -- 2008 -- 0153.jpg - Dietmar Rabich (CC BY-SA 4.0), Wikimedia Commons Image credit: View of the British Museum from the entrance in Great Russell Street - geograph.org.uk - 5072844.jpg - Robert Lamb (CC BY-SA 2.0), Wikimedia Commons
Barok of neoclassicisme?
BAROK
NEOCLASSICISME
golvende vormen
rechte lijnen
overdaad aan versiering
rust en orde
beweging en drama
Laat leerlingen nu het grote verschil samenvatten. Welke stijl spreekt jou meer aan?
Barok (17e eeuw, bijvoorbeeld de Sint-Pieter in Rome of Versailles): golvende vormen, beweging, drama en veel versiering. Let op: het Koninklijk Paleis op de Dam is in Nederland een sober voorbeeld uit die tijd (Hollands classicisme), met barokke beeldhouwwerken in het fronton.
Neoclassicisme: rechte lijnen, rust en orde, een kale gevel en alles gebaseerd op de oudheid.
De foto's: links de San Carlo alle Quattro Fontane in Rome (Francesco Borromini, gevel 1665-1667), een schoolvoorbeeld van barok met een golvende gevel, nissen met beelden en een ovaal medaillon. Rechts het Panthéon in Parijs: strak, recht en kaal.
Laat leerlingen het verschil daarna uitleggen in één zin met 'omdat': waarom kozen architecten rond 1760 voor rechte lijnen in plaats van golvende vormen? (De Verlichting: rede, orde en eenvoud in plaats van pracht, praal en drama. En de oudheid gold als voorbeeld van beschaving.)
Tip: laat leerlingen een eigen voorbeeld noemen uit hun eigen stad. Image credit: Rome S. Carlo alle Quattro Fontane facade.jpg - Nicholas Hartmann (CC BY-SA 4.0), Wikimedia Commons Image credit: Paris 75005 Panthéon exterior - west facade 01.jpg - Freepenguin (CC BY-SA 3.0), Wikimedia Commons
Paleis Soestdijk, Baarn: vleugels met zuilengangen (1816-1822)
Mozes en Aäronkerk, Amsterdam (1837-1841)
Neoclassicisme in Nederland
Welke kenmerken van het Neoclassicisme zie je? Noem er bij elk gebouw minstens twee.
Check op lesdoel 2: leerlingen passen de kenmerken toe op twee Nederlandse gebouwen.
Paleis Soestdijk (Baarn) begon rond 1674-1678 als jachtslot van stadhouder Willem III. Na de slag bij Waterloo (1815) kreeg kroonprins Willem, de latere koning Willem II, het paleis cadeau van het Nederlandse volk. Tussen 1816 en 1822 bouwden Jan de Greef en Zeger Reyers er twee vleugels met halfronde zuilengangen (colonnades) aan, naar het voorbeeld van paleis Pavlovsk bij Sint-Petersburg, waar Willems vrouw Anna Paulowna opgroeide.
Goede antwoorden Soestdijk: zuilen en zuilengangen, symmetrie, wit gepleisterde muren, rechte lijnen, weinig versiering, een fronton boven het middendeel.
De Mozes en Aäronkerk aan het Waterlooplein in Amsterdam is een rooms-katholieke kerk, gewijd aan Antonius van Padua. Ze werd gebouwd van 1837 tot 1841 naar ontwerp van Tieleman Franciscus Suys, als waterstaatskerk: tussen 1824 en 1875 betaalde en keurde de overheid (het ministerie van Waterstaat) veel nieuwe kerken. Daarom lijken die kerken op elkaar: sober, symmetrisch en vaak met klassieke onderdelen.
Goede antwoorden Mozes en Aäronkerk: tempelfront met zuilen en fronton, hoofdgestel, symmetrie, licht natuursteen, kale gevel. Wat níet antiek is: de twee kerktorens erachter.
Vergelijk met het Koninklijk Paleis op de Dam (17e eeuw, slide 2): ook klassiek, maar rijker versierd en zonder echt tempelfront. Die stijl heet Hollands classicisme.
Afbeeldingen: Paleis Soestdijk (Cornelis Johannes Steenbergh, RCE, CC BY-SA 4.0), Mozes en Aäronkerk (Steven Lek, CC BY-SA 4.0)
Bronnen: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Overzicht_voorzijde_-_Soestdijk_-_20202400_-_RCE.jpg ; https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mozes_en_A%C3%A4ronkerk_Amsterdam_2018.jpg Image credit: Overzicht voorzijde - Soestdijk - 20202400 - RCE.jpg - Cornelis Johannes Steenbergh (CC BY-SA 4.0), Wikimedia Commons Image credit: Mozes en Aäronkerk Amsterdam 2018.jpg - Steven Lek (CC BY-SA 4.0), Wikimedia Commons
Rome aan de Potomac
Washington ligt aan de rivier de Potomac. De jonge Verenigde Staten bouwen daar zoals de democratie van Athene en de republiek van Rome.
Opdrachtgever: de nieuwe regering, die gezag en vrijheid wil uitstralen.
Capitool: ontwerp van William Thornton (1793).
Witte Huis: James Hoban, gebouwd tussen 1792 en 1800.
De Verenigde Staten zijn in 1776 net onafhankelijk en willen een hoofdstad met gebouwen die democratie en waardigheid uitstralen. Daarom kiezen ze voor de bouwstijl van de Griekse en Romeinse republieken.
Capitool: in 1793 wint William Thornton, een amateurarchitect, de ontwerpwedstrijd. Het middendeel is in 1800 klaar, zodat het Congres er voor het eerst bijeen kan komen. De grote koepel die je nu ziet is later toegevoegd en rond 1866 voltooid.
Witte Huis: ontworpen door de Iers-Amerikaanse architect James Hoban en gebouwd van 1792 tot 1800. Hoban nam een Iers landhuis, Leinster House in Dublin, als voorbeeld. De zuilenportieken kwamen pas later: aan de zuidkant in 1824 en aan de noordkant in 1829.
Niet zo simpel: een gebouw voor vrijheid en democratie werd mede gebouwd door tot slaaf gemaakte mensen. Zowel bij het Capitool als bij het Witte Huis werkten zij in de steengroeven en op de bouwplaats. En de koepel van het Capitool lijkt van steen, maar is van gietijzer, wit geschilderd (voltooid in 1866).
Vraag: waarom vind je dit gebouw geschikt voor een regering? Wat straalt het uit? (Orde, gezag, traditie, democratie.)
Afbeeldingen: Capitool (Architect of the Capitol, publiek domein), Witte Huis (Nminow, CC BY-SA 3.0)
Bronnen: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:United_States_Capitol_-_west_front.jpg ; https://commons.wikimedia.org/wiki/File:White_House_North_Lawn_3-2007.jpg Image credit: United States Capitol - west front.jpg - Architect of the Capitol (Public domain), Wikimedia Commons Image credit: White House North Lawn 3-2007.jpg - Nminow (CC BY-SA 3.0), Wikimedia Commons
Bouw een tempelfront
zuilen
koepel
fronton
trap (sokkel)
hoofdgestel (balk)
Bouw een tempelfront
Leerlingen worden even architect: ze slepen de namen naar de juiste onderdelen van een tempelfront. Let op: er zit één instinker tussen (koepel). Een koepel hoort niet bij het tempelfront zelf, maar staat bij gebouwen als het Panthéon en het Capitool erachter.
Fronton: de driehoek bovenaan, vaak gevuld met beelden.
Hoofdgestel (balk): de brede horizontale band die op de zuilen rust. Hierin zit vaak de fries met reliëfs of een tekst.
Zuilen: dragen het hoofdgestel. Aan het kapiteel bovenaan herken je de orde.
Trap (sokkel): het tempelfront staat verhoogd, zodat je naar het gebouw opkijkt.
Uitbreiding: laat leerlingen terugkijken naar het Capitool op de vorige slide. Welke onderdelen herkennen ze daar? En wat is het doel van al die onderdelen? (Gezag en waardigheid uitstralen: de jonge republiek wilde laten zien dat ze net zo blijvend was als Athene en Rome.)
Waarom lijkt een museum op een Griekse tempel?
Open vraag
Laat leerlingen een antwoord insturen of behandel de vraag klassikaal. Goede antwoorden noemen een reden én bewijs in het gebouw:
Een tempel is heilig. Het museum wil laten voelen dat kunst iets verhevens is (zuilen, trap, fronton).
Een Griekse tempel straalt orde, rust en gezag uit, passend bij een staat die beschaafd wil lijken.
De Grieken en Romeinen gelden als de bron van wetenschap en kunst, dus het gebouw verwijst naar die bron.
Achtergrond bij de twee musea:
British Museum (Londen): ontworpen door Robert Smirke, gebouwd vanaf 1823. De voorgevel heeft 44 Ionische zuilen, naar het voorbeeld van de tempel van Athena Polias in Priene. In het museum staan de beelden van de echte Parthenon: Griekse tempelbeelden in een nieuwe tempel.
Altes Museum (Berlijn): ontworpen door Karl Friedrich Schinkel, gebouwd van 1825 tot 1830 in opdracht van koning Frederik Willem III van Pruisen. Een lange zuilenrij (colonnade) van achttien Ionische zuilen boven een brede trap, en binnen een ronde zaal met koepel naar het voorbeeld van het Pantheon in Rome. Het staat op het Museumeiland, Werelderfgoed sinds 1999.
Vraag door naar de opdrachtgever: wie liet deze musea bouwen, en wat wilde die laten zien? (Een koning of staat die beschaafd en verlicht wil lijken: kunst en kennis zijn voor iedereen.) Wil je er een debat van maken: welk gebouw in jouw omgeving verdient een tempelfront, en welk juist niet?
Afbeelding: Altes Museum, Berlijn (Yair Haklai, CC BY-SA 4.0) Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Exterior_views_of_the_Altes_Museum_Berlin.jpg Image credit: Exterior views of the Altes Museum Berlin.jpg - Yair Haklai (CC BY-SA 4.0), Wikimedia Commons
Draai aan de spinner en leg uit hoe je dit kenmerk in een neoclassicistisch gebouw herkent.
Terugblik
Laat de leerlingen klassikaal aan de spinner draaien. Bij elk onderdeel leggen ze uit hoe het terugkomt in neoclassicistische gebouwen.
Zuilen: Dorisch, Ionisch of Korinthisch, vaak als tempelfront (Brandenburger Tor, Panthéon, British Museum).
Fronton: de driehoekige bekroning boven de zuilen.
Koepel: naar het Pantheon in Rome (Panthéon Parijs, Capitool).
Trap: het gebouw staat verhoogd, als een tempel op een sokkel (Altes Museum).
Symmetrie: links en rechts zijn elkaars spiegelbeeld (Capitool, Witte Huis, Soestdijk).
Rechte lijnen: strakke horizontale balken en verticale zuilen, geen golvende gevels.
Weinig versiering: kale muren, beelden alleen in fronton, fries of bovenop.
Materiaal: licht natuursteen of wit gepleisterd, weinig kleur.
Doel van het gebouw: macht, kennis en nieuwe staten (museum, poort, parlement, paleis).
Eindcheck
Noem vijf kenmerken van het Neoclassicisme die je op deze kerk ziet. Leg ook uit waarom dit géén barok is.
Eindcheck op lesdoel 2 en 3, met een gebouw dat nog niet in de les zat.
Dit is de Madeleine in Parijs, een kerk in de vorm van een Romeinse tempel. Napoleon liet haar vanaf 1807 afbouwen als tempel ter ere van zijn leger; in 1842 werd ze ingewijd als kerk. Architect: Pierre-Alexandre Vignon. Het voorbeeld is de Maison Carrée in Nîmes (slide 'Echt antiek of neo?').
Goede antwoorden noemen vijf van: zuilen (Korinthisch, 52 stuks rondom), fronton met beelden, tempelfront, hoofdgestel, brede trap of sokkel, symmetrie, rechte lijnen, weinig versiering, licht natuursteen, groot en plechtig.
Waarom geen barok: rechte lijnen in plaats van golvende vormen, rust en orde in plaats van beweging en drama, versiering alleen in het fronton in plaats van overal.
Bespreek een paar antwoorden en kijk samen terug naar de lesdoelen op slide 3: wat kun je nu? Image credit: Iglesia de la Madeleine, París, Francia, 2022-10-31, DD 84.jpg - Diego Delso (CC BY-SA 4.0), Wikimedia Commons
Woordenlijst
Neoclassicisme: bouwstijl (ca. 1760-1830) die de Griekse en Romeinse oudheid als voorbeeld neemt.
Barok: rijke, bewegende stijl uit de 17e eeuw, waar het Neoclassicisme tegen reageert.
Verlichting: beweging in de 18e eeuw die rede en wetenschap centraal zet.
Zuilenorde: vaste vorm van zuil: Dorisch, Ionisch of Korinthisch.
Kapiteel: de bovenkant van een zuil, waaraan je de orde herkent.
Fronton: driehoekige bekroning boven zuilen, ramen of deuren.
Tempelfront (portiek): zuilen met een fronton voor de ingang, zoals bij een Griekse tempel.
Hoofdgestel: de brede balk die op de zuilen rust.
Fries: de band in het hoofdgestel, vaak met reliëfs.
Koepel: halfronde overkapping, naar het Pantheon in Rome.
Colonnade: een lange rij of gang van zuilen.
Symmetrie: de linker- en rechterhelft zijn elkaars spiegelbeeld.
Opdrachtgever: wie het gebouw laat bouwen en bepaalt wat het moet uitstralen.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
