Neoclassicisme - Beeldhouwkunst
Neoclassicisme
BEELDHOUWKUNST
Lesduur is: 50 minIntroductie
Onderdelen in deze les
Neoclassicisme
BEELDHOUWKUNST
We gaan naar een tijd waarin beeldhouwers weer willen maken wat de Grieken en Romeinen deden: het Neoclassicisme.
Afbeelding: Antonio Canova - Psyche gewekt door Amors kus (1787-1793), Louvre
Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Psych%C3%A9_ranim%C3%A9e_par_le_baiser_de_l%27Amour,_Louvre.jpg Image credit: Bewerkt naar: Psyché ranimée par le baiser de l'Amour, Louvre.jpg - Antonio Canova (CC0), Wikimedia Commons
Antiek of van rond 1800?
ANTIEK (OUDHEID)
ONTSTAAN ROND 1800
Waaraan zie je dat een beeld uit deze periode komt?
Voorkennis activeren: deze opdracht haalt op wat leerlingen al weten over Griekse en Romeinse beelden (bijvoorbeeld uit de geschiedenisles of de lessen over de oudheid en de renaissance). Wat weet je nog van antieke beelden?
Laat leerlingen schatten welke beelden uit de oudheid komen en welke rond 1800 zijn gemaakt. Ze lijken verrassend veel op elkaar.
Apollo van Belvedere: een Romeinse kopie (ca. 2e eeuw na Chr.) van een Grieks bronzen beeld uit de 4e eeuw v.Chr. Antiek.
Perseus (Antonio Canova, begin 19e eeuw): ontstaan rond 1800. Canova baseerde de pose op de Apollo van Belvedere.
Jason met het Gulden Vlies (Bertel Thorvaldsen, ontworpen 1803): ontstaan rond 1800.
Vraag na afloop (klik om de vraag te tonen): waaraan zie je dat een beeld uit deze periode komt? Laat leerlingen hun keuze uitleggen met wat ze in het beeld zien.
Wat ze delen: een naakte, geïdealiseerde held, een rustige houding met één been als standbeen (contrapost), glad wit marmer en een onderwerp uit de mythologie. Daar zie je dat de beeldhouwers rond 1800 de antieke beelden als voorbeeld namen.
Wat het antieke beeld verraadt: sporen van ouderdom en herstel, zoals afgebroken en later aangevulde delen. Bij de Apollo werden in de 16e eeuw onder meer de ontbrekende handen aangevuld. De boomstam naast het been is een steun die bij een marmeren kopie van een bronzen beeld hoort.
Wat de beelden van rond 1800 verraadt: ze zijn gaaf en heel, met een strak gepolijst oppervlak en scherp uitgewerkte details. Ze zijn nieuw gemaakt naar het antieke ideaal, niet opgegraven.
Afbeeldingen: Perseus (Antonio Canova, CC0), Apollo van Belvedere (Livioandronico2013, CC BY-SA 4.0), Jason (Daderot, CC0)
Bronnen: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Perseus_with_the_Head_of_Medusa,_The_Met,_New_York.jpg ; https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Apollo_del_Belvedere.jpg ; https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jason_with_the_Golden_Fleece_-_Thorvaldsens_Museum_-_DSC08681.JPG Image credit: Perseus with the Head of Medusa, The Met, New York.jpg - Antonio Canova (CC0), Wikimedia Commons Image credit: Apollo del Belvedere.jpg - Livioandronico2013 (CC BY-SA 4.0), Wikimedia Commons Image credit: Jason with the Golden Fleece - Thorvaldsens Museum - DSC08681.JPG - Daderot (CC0), Wikimedia Commons
Aan het eind van
deze les kun je . . .
uitleggen waarom beeldhouwers rond 1800 de Griekse en Romeinse oudheid als voorbeeld namen.
kenmerken van Neoclassicistische beeldhouwkunst benoemen, zoals wit marmer, evenwicht en idealisering.
werken van Canova herkennen en vergelijken
met barokke beelden.
Leg kort uit wat leerlingen aan het eind van de les moeten kunnen.
Aansluiting: de les werkt aan de conceptkerndoelen kunst en cultuur (SLO, 2025), domein Meemaken en betekenis geven, en laat leerlingen kennismaken met materiaal en techniek (van kleimodel tot marmer). Voor de bovenbouw (CKV, kunst algemeen) oefenen ze met vorm, materiaal, functie en context, en met begrippen als idealisering, contrapost en stofuitdrukking.
Afbeelding: Antonio Canova - Perseus met het hoofd van Medusa (begin 19e eeuw, The Met)
Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Perseus_with_the_Head_of_Medusa,_The_Met,_New_York.jpg Image credit: Perseus with the Head of Medusa, The Met, New York.jpg - Antonio Canova (CC0), Wikimedia Commons
Wat zie je?
30
s
KIJK 30 SECONDEN
NOEM 10 WOORDEN
NOG 10 ERBIJ
10x2 kijken
Deze werkvorm is gebaseerd op de Visible Thinking-routine Looking: Ten Times Two, gemaakt om lang en precies naar kunst te kijken. Bij een beeld werkt dat goed: je ziet steeds meer details van vorm, materiaal en houding.
Deze slide is een woordwolk: leerlingen sturen hun woorden in en de woorden die vaak genoemd worden, komen het grootst in beeld. Laat de antwoorden pas zien na de tweede ronde.
Nabespreking met de woordwolk: welk woord is het grootst, dus door bijna iedereen genoemd? Welk klein woord zag maar één persoon? Zo komt vanzelf ter sprake dat het beeld is opgebouwd met twee diagonalen in een X en dat hard marmer hier zacht lijkt.
Duiding (pas na de ronde): Dit is Psyche gewekt door Amors kus van Antonio Canova. De god Amor wekt de stervelinge Psyche, die was ingeslapen, met een kus. Het verhaal komt uit de Gouden Ezel van Apuleius.
Afbeelding: Antonio Canova - Psyche gewekt door Amors kus (1787-1793), Louvre (CC0)
Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Psych%C3%A9_ranim%C3%A9e_par_le_baiser_de_l%27Amour,_Louvre.jpg Image credit: Psyché ranimée par le baiser de l'Amour, Louvre.jpg - Antonio Canova (CC0), Wikimedia Commons
Edele eenvoud
Winckelmann (1755): Griekse kunst heeft edele eenvoud en stille grootheid.
Marmer: glad, wit en helder.
Idealisering: perfecte lichamen, geen gebreken.
Evenwicht: rust en harmonie, geen overdreven beweging.
Onderwerpen: goden, helden en mythen.
De Duitse kunsthistoricus Johann Joachim Winckelmann (1717-1768) schreef in 1755 dat de beste Griekse beelden uitblinken in edele eenvoud en stille grootheid. Zijn Geschiedenis van de kunst van de oudheid (1764) werd het standaardwerk. Daarmee werd hij een van de grondleggers van het Neoclassicisme.
Laat leerlingen de Apollo van Belvedere bekijken: de rustige houding, het idealiseren, geen enkele krul te veel. Het beeld staat in het Vaticaan en is een Romeinse kopie (ca. 2e eeuw na Chr.) van een Grieks bronzen origineel uit de 4e eeuw v.Chr. Winckelmann noemde dit beeld het toppunt van de antieke beeldhouwkunst.
Wist je dat? De oude beelden waren oorspronkelijk beschilderd. In de 18e eeuw dacht men dat ze altijd wit waren, en daarom werd wit marmer het ideaal.
Afbeelding: Apollo van Belvedere (Vaticaanse Musea, CC BY-SA 4.0)
Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Apollo_del_Belvedere.jpg Image credit: Bewerkt naar: Apollo del Belvedere.jpg - Livioandronico2013 (CC BY-SA 4.0), Wikimedia Commons
Waarom nu?
Verlichting
Rede en eenvoud zijn belangrijker dan pracht en praal.Rome
Dé kunsthoofdstad, waar je antieke beelden kunt tekenen en vinden.Opgravingen
Pompeii en Herculaneum tonen de oudheid opnieuw.Macht
Napoleon laat zich als Romeinse held uitbeelden.
Waarom grijpt men rond 1760-1830 zo sterk terug op de oudheid? Vier redenen: de Verlichting vraagt om rede en eenvoud; Rome is de plek waar kunstenaars uit heel Europa naartoe reizen; opgravingen in Herculaneum en Pompeii laten zien hoe de Romeinen leefden; en machthebbers zoals Napoleon gebruiken de Romeinse stijl om gezag uit te stralen.
Canova (1757-1822) komt uit de Venetiaanse Republiek en vestigt zich in 1780 in Rome. Hij wordt beschouwd als de grootste beeldhouwer van het Neoclassicisme.
Vraag: welke van deze vier redenen zie je ook terug in de schilderkunst en de bouwkunst van deze tijd?
Apollo van Belvedere
Perseus van Canova
Zoek de gelijkenissen
Visible thinking: Compare
Laat leerlingen beide beelden vergelijken en onder de juiste categorie zetten wat ze zien. Wat is hetzelfde? Wat is anders? Denk aan houding, mantel, armen en wat de figuur vasthoudt.
Links: Apollo van Belvedere (Romeinse kopie van een Grieks origineel). Rechts: Perseus met het hoofd van Medusa van Antonio Canova, ontstaan in het begin van de 19e eeuw.
Leerlingen kunnen bijvoorbeeld zien: "Allebei staan ze met één been stevig en met de andere los.", "Allebei hebben ze een mantel over de linkerarm.", "Perseus houdt het hoofd van Medusa vast, Apollo niets.", "Apollo is antiek, Perseus is nieuw."
Houding
Beide beelden staan in contrapost (Italiaans: contrapposto), het ene been als standbeen en het andere ontspannen. Het lichaam is in evenwicht.
Marmer en idealisering
Beide lichamen zijn glad en ideaal. Er zijn geen gebreken of rimpels.
Verhaal
Apollo is de god van licht en muziek. Perseus doodde Medusa. Canova gebruikte de houding van de Apollo van Belvedere als voorbeeld voor zijn Perseus (1801).
Afbeeldingen: Apollo van Belvedere (Livioandronico2013, CC BY-SA 4.0), Perseus (Canova, The Met, CC0)
Bronnen: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Apollo_del_Belvedere.jpg ; https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Perseus_with_the_Head_of_Medusa,_The_Met,_New_York.jpg Image credit: Apollo del Belvedere.jpg - Livioandronico2013 (CC BY-SA 4.0), Wikimedia Commons Image credit: Perseus with the Head of Medusa, The Met, New York.jpg - Antonio Canova (CC0), Wikimedia Commons
Canova:
Psyche en Amor
Marmer dat lijkt te leven.
Verhaal
Amor wekt Psyche met een kus.Compositie
De armen vormen een X, de lijnen komen samen bij de gezichten.Gladheid
De huid lijkt zacht en warm.
Antonio Canova kreeg in 1787 van kolonel John Campbell de opdracht voor dit beeld. De eerste versie werd in 1800 gekocht door Joachim Murat en kwam na zijn dood in 1824 in het Louvre. Een tweede versie staat in de Hermitage in Sint-Petersburg.
Het verhaal komt uit de Gouden Ezel van Apuleius. Psyche opende een doosje en viel in een diepe slaap. Amor wekt haar met een kus.
Wat is neoclassicistisch? Het marmer is glad en wit, de figuren zijn ideaal, het onderwerp komt uit de oudheid en de compositie is nauwkeurig opgebouwd (twee diagonalen vormen een X). Wat is nieuw? Het ontroerende moment: het beeld wordt ook gezien als een voorbode van de Romantiek.
Vraag: waar kijk je het eerst naar? (Meestal de gezichten, waar de lijnen samenkomen.)
Afbeelding: Antonio Canova - Psyche gewekt door Amors kus (Louvre, CC0)
Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Psych%C3%A9_ranim%C3%A9e_par_le_baiser_de_l%27Amour,_Louvre.jpg Image credit: Psyché ranimée par le baiser de l'Amour, Louvre.jpg - Antonio Canova (CC0), Wikimedia Commons
Vind de
hotspots
Laat leerlingen op de hotspots klikken en bespreek per hotspot wat het met je doet.
Vraag: hoe krijg je marmer zo zacht? Beeldhouwers werkten van grof naar fijn: eerst met de beitel, dan met raspen en tot slot met polijsten.
Afbeelding: Antonio Canova - Psyche gewekt door Amors kus (Louvre, CC0)
Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Psych%C3%A9_ranim%C3%A9e_par_le_baiser_de_l%27Amour,_Louvre.jpg Image credit: Psyché ranimée par le baiser de l'Amour, Louvre.jpg - Antonio Canova (CC0), Wikimedia Commons
Hoe maakte Canova een marmeren beeld?
Zet zijn proces in de juiste volgorde
Sorteeropdracht: hoe maakte Canova een marmeren beeld?
Laat leerlingen eerst gokken. Bespreek daarna: wat had je niet verwacht? (Meestal: dat de beroemde beeldhouwer niet zelf het hele blok uithakte.)
Dat Canova een groot atelier met assistenten had, verklaart ook waarom er van sommige beelden meerdere versies bestaan, zoals van Psyche (Louvre en Hermitage).
Verband met het examen: dit gaat over materiaal en techniek. Het verschil tussen ontwerp (de kunstenaar) en uitvoering (het atelier) komt ook terug bij latere stromingen.
Paolina Borghese
Napoleons zus als godin.
Rol
Venus, de godin van
de liefde.Houding
Ontspannen op een bank, met een appel.Marmer
Glad als huid, met zachte plooien in de stof.
Pauline Bonaparte was een zus van Napoleon en trouwde met de Romeinse prins Camillo Borghese. Canova beeldde haar uit als Venus Victrix, de overwinnende Venus, met de appel van Paris in haar hand. Het beeld (ca. 1805-1808) staat in de Galleria Borghese in Rome.
Haar status als zus van de keizer wordt zo versterkt met een goddelijke status. Dat is typisch neoclassicistisch: een portret van een echt persoon wordt gecombineerd met een idealisering uit de mythologie.
Vraag: waarom zou zij zich als godin laten uitbeelden? Wat zegt dat over haar en over de tijd? (Macht, status, schoonheid; de oudheid als ideaal.)
Afbeelding: Antonio Canova - Paolina Borghese als Venus Victrix (Galleria Borghese, CC BY-SA 4.0)
Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Paolina_Borghese_(Canova).jpg Image credit: Paolina Borghese (Canova).jpg - Antonio Canova (CC BY-SA 4.0), Wikimedia Commons
Napoleon als Mars
Beeld
Canova maakte tussen 1802 en 1806 een kolossaal naakt beeld van Napoleon als Romeinse god Mars.Formaat
3,45 meter hoog.Idee
De leider als vredestichter, in de gedaante van een god.
Napoleon als Mars de Vredestichter is een kolossaal naakt marmeren beeld van Napoleon als de Romeinse god Mars. In zijn hand houdt hij een vergulde Nike (Victoria) op een bol. Het werd gemaakt tussen 1802 en 1806 en is 3,45 meter hoog. Het stond in het Louvre en werd in 1816 gekocht door de Britse regering, die het schonk aan de hertog van Wellington. Het staat nu in Apsley House in Londen, in het trappenhuis.
Het naakte lichaam is geïdealiseerd: zo toont Napoleon zich als vrede brengende held, niet als een gewone man.
Vraag: wat wil Napoleon met zo'n beeld laten zien? Waarom geen uniform? (Het uniform is tijdgebonden. Een naakt beeld in antieke stijl lijkt tijdloos.)
Afbeelding: Antonio Canova - Napoleon als Mars de Vredestichter (Apsley House, publiek domein)
Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Napoleon_as_Mars_the_Peacemaker,_by_Antonio_Canova,_1806,_marble_-_Apsley_House_-_London,_UK_-_DSC06622.jpg Image credit: Napoleon as Mars the Peacemaker, by Antonio Canova, 1806, marble - Apsley House - London, UK - DSC06622.jpg - Daderot (Public domain), Wikimedia Commons
Thorvaldsen
Een Deen in Rome, de grote concurrent van Canova.
Jason
Een heroïsche jongeman met het Gulden Vlies.Christus
Een sobere, wit marmeren Christus in de Vor Frue Kirke in Kopenhagen.
De Deense beeldhouwer Bertel Thorvaldsen (1770-1844) woonde van 1797 tot 1838 in Rome en werkte in een heroïsche neoclassicistische stijl. Hij werd gezien als de opvolger van Canova. Bij terugkeer in 1838 werd hij in Denemarken als nationale held ontvangen en het Thorvaldsen Museum in Kopenhagen werd voor zijn werk gebouwd.
Jason met het Gulden Vlies (ontworpen in 1803) maakte hem beroemd. De held staat ontspannen, met helm en speer, en het vlies over zijn arm. Je ziet duidelijk de invloed van antieke beelden: het hoofd is klein, het lichaam ideaal.
De Christus in de Vor Frue Kirke in Kopenhagen is een voorbeeld van hoe de neoclassicistische stijl ook voor religieuze beelden werd gebruikt: eenvoudig, rustig en met open armen. Het staat in een nis tussen zuilen.
Vraag: wat is het verschil tussen Thorvaldsens rustige stijl en Canova's zachtheid? (Thorvaldsen is strenger en ernstiger.)
Afbeeldingen: Jason (Daderot, CC0), Christus (Ib Rasmussen, publiek domein)
Bronnen: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jason_with_the_Golden_Fleece_-_Thorvaldsens_Museum_-_DSC08681.JPG ; https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vor_Frue_Kirke_Copenhagen_altar.jpg Image credit: Jason with the Golden Fleece - Thorvaldsens Museum - DSC08681.JPG - Daderot (CC0), Wikimedia Commons Image credit: Vor Frue Kirke Copenhagen altar.jpg - Ib Rasmussen (Public domain), Wikimedia Commons
Houdon: Voltaire
Geen god, maar een denker.
Onderwerp
De filosoof Voltaire, zittend in een stoel.Kleding
Een antieke mantel,
maar een echt gezicht.Kenmerk
Een scherpe blik en rimpels in plaats van een ideaal gezicht.
Jean-Antoine Houdon (1741-1828) was een Franse neoclassicistische beeldhouwer, beroemd om zijn portretbustes en standbeelden van figuren uit de Verlichting: Diderot, Rousseau, Voltaire, Benjamin Franklin, George Washington, Napoleon en anderen.
Bij Houdon is het gezicht geen ideaal, maar een portret: je ziet de rimpels, de scherpe wangen en de pientere blik van de oude Voltaire. Zijn lichaam is gehuld in een antiek gewaad. Zo combineert hij een antieke vorm met een echte persoon. Dit maakt het Neoclassicisme dubbel: ideaal en echt.
Vraag: waarom kiest Houdon voor een Romeinse mantel bij een filosoof uit de 18e eeuw? (Een denker uit de Verlichting wordt vergeleken met de wijzen van de oudheid.)
Afbeelding: Jean-Antoine Houdon - Voltaire zittend (Hermitage, Yair Haklai, CC BY-SA 3.0)
Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jean_Antoine_houdon-Voltaire_Seated_in_an_armchair-Hermitage.jpg Image credit: Jean Antoine houdon-Voltaire Seated in an armchair-Hermitage.jpg - Yair Haklai (CC BY-SA 3.0), Wikimedia Commons
Stap in het beeld: wat ziet, weet en voelt Napoleon als Mars?
Stap in het beeld
Deze werkvorm is gebaseerd op de Visible Thinking-routine Step Inside. Leerlingen verplaatsen zich in het beeld zelf en schrijven in de ik-vorm:
Wat zie ik vanaf mijn plek? (Het beeld staat sinds 1817 in het trappenhuis van Apsley House in Londen, het huis van de hertog van Wellington, de man die Napoleon bij Waterloo versloeg.)
Wat weet ik? (Dat ik een god ben, dat ik een overwinningsgodin in mijn hand houd, dat de keizer mij niet mooi vond.)
Wat voel of wil ik? (Bewondering afdwingen, tijdloos lijken, de vrede brengen.)
Laat een paar leerlingen hun tekst voorlezen. Bespreek daarna de achterliggende vraag: waarom laat een keizer zich als god uitbeelden? Goede antwoorden noemen een reden én bewijs in het beeld:
Macht en gezag: een god is boven kritiek verheven.
Tijdloos: een naakt, antiek lichaam veroudert niet en past in geen enkele mode.
Vrede en overwinning: Napoleon houdt de Victoria op een bol vast, het teken van zijn overwinningen.
Verbinding met Rome: hij wil net als een Romeinse keizer gezien worden.
Ironie: Napoleon vond het beeld te atletisch en liet het in het Louvre achter een gordijn zetten. Na zijn val kocht de Britse regering het en schonk het aan Wellington.
Afbeelding: Antonio Canova - Napoleon als Mars de Vredestichter (Apsley House, publiek domein)
Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Napoleon_as_Mars_the_Peacemaker,_by_Antonio_Canova,_1806,_marble_-_Apsley_House_-_London,_UK_-_DSC06622.jpg Image credit: Napoleon as Mars the Peacemaker, by Antonio Canova, 1806, marble - Apsley House - London, UK - DSC06622.jpg - Daderot (Public domain), Wikimedia Commons
Bedenk een krantenkop voor wat je hebt geleerd tijdens deze les
Krantenkop
Deze werkvorm is gebaseerd op de Visible Thinking-routine Headlines. Leerlingen vatten de kern van wat ze geleerd hebben samen in één pakkende kop, alsof ze verslaggever zijn op een tentoonstelling rond 1800.
Opdracht: bedenk een krantenkop over de nieuwe beelden van Canova en zijn tijdgenoten. De kop moet laten zien wat er bijzonder aan is. Een korte ondertitel mag.
Voorbeelden:
Laat de klas de kop kiezen die de kern het best treft, en vraag waarom. Zo komen de kenmerken (wit marmer, idealisering, rust, onderwerpen uit de oudheid) nog één keer langs, zonder dat het een overhoring wordt.
Samenvatting
Beeldhouwers namen rond 1800 de Griekse en Romeinse oudheid als voorbeeld. Rust, orde en schoonheid stonden centraal.
Winckelmann prees edele eenvoud en stille grootheid.
Canova maakte gladde, witte marmeren beelden, zoals Psyche, Paolina Borghese en Napoleon als Mars.
Thorvaldsen werkte strenger en ernstiger, zoals bij Jason.
Houdon maakte portretten met een echt gezicht, zoals Voltaire.
Image credit: Perseus with the Head of Medusa, The Met, New York.jpg - Antonio Canova (CC0), Wikimedia Commons
Woordenlijst
Neoclassicisme: stroming (ca. 1760-1830) die de oudheid als voorbeeld neemt.
Antiek: uit de Griekse of Romeinse oudheid.
Mythologie: verhalen over goden en helden.
Barok: stijl uit de 17e eeuw met veel beweging en drama.
Idealisering: iets mooier en volmaakter maken dan het in werkelijkheid is.
Contrapost: houding met één standbeen en één ontspannen been.
Stofuitdrukking: het weergeven van hoe een materiaal (huid, stof, haar) eruitziet en voelt.
Vrijstaand beeld: beeld waar je omheen kunt lopen (anders dan een reliëf).
Punteren: met meetpunten een gipsmodel overbrengen op marmer.
Edele eenvoud en stille grootheid: Winckelmanns ideaal van de Griekse kunst.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
