Een zorgverlener en een klant in een verpleeghuis
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Mens en zorg
Examenstof zorg en welzijn vmbo · CSPE
Een zorgverlener en een klant in een verpleeghuis
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Mens en zorg
Examenstof zorg en welzijn vmbo · CSPE
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: P/ZW/4 (4.1 tot en met 4.5). Image credit: agilemktg1 / Wikimedia Commons, publiek domein
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Wat ga je kunnen?
Ik kan klanten ondersteunen bij verzorgen, bewegen, EHBO, ziekte en medicijnen en zorgtechnologie, en ik kies de handeling die veilig en passend is.
Deze slide heeft geen instructies
Welke hulp kan een zorgverlener geven aan een klant?
Verwachte woorden: wassen, aankleden, eten, medicijnen, pleister, rolstoel, rollator, tillen, dossier, huisarts. Groepeer ze in de vijf delen van de les: verzorgen, bewegen en verplaatsen, EHBO, ziekten en medicijnen, zorgtechnologie. Dit is de module Mens en zorg van het CSPE. BB, KB en GL doen deze les samen; KB-stof staat op een eigen dia of in de notes.
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Hulpbehoefte en soorten zorg
Hulpbehoefte: waar de klant hulp bij nodig heeft, bijvoorbeeld bij wassen of eten.
Mantelzorg en vrijwilligerszorg zijn onbetaald. Professionele zorg is betaald.
Eerstelijnszorg: huisarts en fysio. Tweedelijnszorg: ziekenhuis, op verwijzing.
Intramuraal: de klant woont in de instelling. Extramuraal: zorg thuis.
Syllabus P/ZW/4.1.1 en 4.1.2 (typen zorg: inventariseren). Mantelzorg komt uit de eigen kring (familie, buren). Vrijwilligerszorg loopt via een organisatie, bijvoorbeeld een maatje. Een consult is een gesprek of bezoek bij de huisarts of specialist. Ambulante zorg: de klant komt voor behandeling en gaat weer naar huis. Typen zorg inventariseren hoort bij BB (4.1.1.1) en bij KB en GL (4.1.2.1). Veelgemaakte fout: mantelzorg en vrijwilligerszorg door elkaar halen.
Een zorgverlener en een klant in een verpleeghuis
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Waarnemen en rapporteren
Objectief: wat je ziet of meet. Subjectief: wat je denkt of vindt.
Schrijf in het zorgdossier kort en precies wat je ziet.
Open vraag: "Hoe was het eten?" Gesloten vraag: ja of nee.
Syllabus P/ZW/4.1.1.3 en 4.1.1.4 (de waarneming vermelden, communicatie- en gesprekstechnieken; alleen BB), 4.1.2.4 (KB en GL). Voorbeeld objectief: "Mevrouw Visser at de helft van haar brood." Subjectief: "Ze had geen zin." Ook goed om te oefenen: non-verbaal (houding, gezicht) en verbaal (woorden, toon). Omgangsvormen: aanspreken met u of je volgens de afspraak in de instelling. Veelgemaakte fout: eigen mening als feit opschrijven. Image credit: agilemktg1 / Wikimedia Commons, publiek domein
Tanden poetsen en voordoen, zij aan zij
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Privacy en mondverzorging
Sluit de deur, dek de klant af en zeg wat je gaat doen.
Cariës zijn gaatjes. Kinderen: melkgebit. Volwassenen: blijvend gebit.
Een kunstgebit haal je uit de mond om te poetsen.
Syllabus P/ZW/4.1.4.1 en 4.1.4.2 (BB, KB en GL). Privacy bij persoonlijke verzorging, eten en drinken geven, flesvoeding, bovenkleding aan- en uitdoen en luier- of incontinentiemateriaal: alleen bloot wat nodig is, deur dicht, vertel steeds wat je gaat doen, praat niet over de klant waar anderen meeluisteren. Een klikgebit zit met drukknoppen vast op implantaten en haal je volgens de instructie los. Een kunstgebit poets je buiten de mond met een borstel; gebruik geen heet water. Veelgemaakte fout: de klant bloot laten zitten terwijl je iets pakt. Image credit: Bill Branson (NCI) / Wikimedia Commons, publiek domein
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Zelfredzaamheid en ADL
Zelfredzaamheid: de klant doet zo veel mogelijk zelf, ook als dat langzaam gaat.
ADL zijn dagelijkse handelingen: wassen, aankleden, eten, naar het toilet.
ADL-hulpmiddelen helpen daarbij, zoals een knoopjeshulp of verhoogde toiletzitting.
Hulpmiddelen koop je in de thuiszorgwinkel. Moedig de klant aan ze te gebruiken.
Syllabus P/ZW/4.1.5.1 en 4.1.5.2 (BB, KB en GL). 4.1.5.3 ADL-toepassingsmogelijkheden uitleggen en de klant aanmoedigen: alleen KB en GL. ADL betekent algemene dagelijkse levensverrichtingen. Zelfzorg is zorgen voor jezelf. Veelgemaakte fout: te veel overnemen "omdat het sneller gaat"; dat maakt de klant afhankelijker. Voorstellen doen over hulpmiddelen (4.1.2.3) is alleen KB en GL.
Mevrouw Aydin woont thuis. Haar dochter helpt haar elke dag. Welke zorg is dit?
Mantelzorg
Professionele zorg
Tweedelijnszorg
Intramurale zorg
Syllabus P/ZW/4.1.1.1. Goed: mantelzorg, onbetaalde hulp uit de eigen kring. De dochter is geen professional en geen instelling. Fout: tweedelijnszorg met ziekenhuiszorg verwarren.
Een klant loopt met een looprek in een kamer
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Wat kan de klant zelf?
Kijk wat de klant zelf kan bij lopen, opstaan en zitten.
Schrijf het op in het zorgdossier. Een fysiotherapeut traint het bewegen.
Een ergotherapeut helpt bij dagelijkse handelingen, ook met hulpmiddelen.
Syllabus P/ZW/4.2.1.1 (alleen BB: wat kan de klant, welke hulp en hulpmiddelen), 4.2.2.1 en 4.2.2.2 (KB en GL: achterhalen en voorstellen doen). Respect: vraag de klant wat de klant wil en kan. 4.2.3 empathie, zorg op maat, vraaggericht werken: ga uit van de wens van de klant, niet van wat jij handig vindt. Image credit: rawpixel.com / Wikimedia Commons, CC0
Een rollator met handremmen en een zitje
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Loophulpmiddelen
Loopondersteuning: een stok, looprek of rollator.
Een rollator heeft wielen, remmen en een zitje.
Zet bij een rolstoel altijd de remmen vast voor in- en uitstappen.
Syllabus P/ZW/4.2.4.1 (BB, KB en GL): loopondersteuning, rollator, rolstoel herkennen en gebruiken. Een looprek heeft geen wielen en je tilt het bij elke stap op; een rollator rolt. Laat de klant zelf aangeven wat prettig voelt. Veelgemaakte fout: vergeten de remmen vast te zetten. Image credit: DirkvdM / Wikimedia Commons, CC BY 3.0
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Veilig tillen en verplaatsen
Ergonomisch werken: rug recht, knieën buigen, dicht bij de klant staan.
Zeg wat je gaat doen. Laat de klant zo veel mogelijk zelf meedoen.
Draaischijf: draaien zonder tillen. Papegaai: beugel boven het bed om aan te trekken.
Alleen herkennen: de tillift en de douchetafel.
Syllabus P/ZW/4.2.4.1 (BB, KB en GL): ergonomisch werken, in en uit stoel of (hoog/laag) bed, draaischijf, papegaai. Tillift en douchetafel: alleen herkennen (sterretje in de syllabus). Bed op werkhoogte bij verzorgen, laag bij opstaan. Volg altijd de werkinstructie van de instelling. Veelgemaakte fout: met een kromme rug tillen of de rug draaien terwijl je tilt.
Je wilt een klant laten draaien zonder te tillen. Wat gebruik je?
Een papegaai
Een looprek
Een draaischijf
Een douchetafel
Syllabus P/ZW/4.2.4.1. Een draaischijf draait de klant zonder tillen. Een papegaai is een beugel om aan te trekken; een douchetafel is alleen herkennen. Verwachte fout: papegaai.
Een verbandschaar uit een verbanddoos
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
De eerstehulpverlener
Kijk of het veilig is, schat het letsel in en stel de klant gerust.
Twijfel: huisarts. Ernstig: 112. Vraag omstanders om te helpen.
In de verbanddoos: pleisters, gaas, windsels, schaar, coldpack.
Syllabus P/ZW/4.3.1.1 (BB, KB en GL): rol van de eerstehulpverlener, geruststellen, professionele hulp inschakelen, omstanders. 4.3.2.3: verbanddoos, desinfectiemiddelen, coldpack. Bel 112 bij bewusteloosheid, niet normaal ademen, zware bloeding of verslikken waar het niet mee lukt. Draag wegwerphandschoenen bij bloed. Bron EHBO: Het Oranje Kruis en Rode Kruis, Nederlandse Eerste Hulp Richtlijnen (nagekeken nov 2026). Image credit: ABORISADEADETONA / Wikimedia Commons, CC0
Een pleister op een kleine wond
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Wonden, splinter en teek
Bloedende wond: druk erop met gaas en leg een drukverband aan.
Schaafwond: spoel schoon en dek af met een pleister.
Splinter: pincet. Tekenbeet: tekenpincet. Daarna desinfecteren.
Syllabus P/ZW/4.3.2.1 en 4.3.2.2: (bloedende) wonden, verbandtechnieken en verbandmiddelen, insectensteek, tekenbeet. Bij een tekenbeet gebruik je een tekenpincet of tekenkaart en pak je de teek dicht bij de huid; schrijf de datum op en let op een rode kring of klachten (huisarts). Bij een insectensteek: zit de angel er nog in, schraap hem weg en koel de plek. Zit een splinter diep of kun je hem niet pakken, laat hem zitten en ga naar de huisarts. Op de teek doe je niets (geen alcohol, olie of zeep). Bron EHBO: Het Oranje Kruis en Rode Kruis, Nederlandse Eerste Hulp Richtlijnen (nagekeken nov 2026). Image credit: Friedrich Haag / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Brandwond, bloedneus, kneuzing
Brandwond: koel minstens 10 minuten met lauw stromend water. Geen ijs.
Bloedneus: voorover leunen en 10 minuten de zachte neus dichtknijpen.
Kneuzing, verstuiking: rust en koel met een coldpack in een doek.
Breuk: laat het lichaamsdeel stil liggen en haal hulp.
Syllabus P/ZW/4.3.2.1 (brandwonden, kneuzing, verstuiking/ontwrichting, breuk) en 4.3.2.2. Brandwond: koelen met lauw stromend water, minstens 10 minuten, geen ijs of zalf; bij een grote of diepe brandwond hulp halen. Bloedneus (Rode Kruis, EHBO-tip bloedneus): iets voorover buigen, het zachte deel van de neus ongeveer 10 minuten dichtknijpen; eerst laten snuiten, behalve bij een vermoeden van een gebroken neus of hoofdletsel; blijft het bloeden of kwam het door een klap: huisarts of huisartsenpost. Kneuzing is een blauwe plek door een klap; verstuiking is een gewricht dat te ver is uitgerekt. Een coldpack ligt nooit direct op de huid: koel hoogstens 20 minuten en stop als de pijn erger wordt (Rode Kruis, EHBO-tip kneuzing). Pijn die niet afneemt of steeds meer zwelling: arts. Bij een breuk: stil laten, ondersteunen, hulp halen. Bron EHBO: Het Oranje Kruis en Rode Kruis, Nederlandse Eerste Hulp Richtlijnen (nagekeken nov 2026).
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Verslikken en bewusteloos
Verslikken: laat de klant hoesten zolang dat lukt.
Lukt hoesten niet: 5 rugslagen tussen de schouderbladen, dan 5 buikstoten.
Wissel af tot het voorwerp eruit is. Bel 112 of laat iemand bellen.
Bewusteloos maar ademt normaal: stabiele zijligging en bel 112.
Syllabus P/ZW/4.3.2.1 (verslikken en stikken, ademhalingsproblemen, (verminderd) bewustzijn) en 4.3.2.2 (buikstoot, stabiele zijligging, veilig verplaatsen). Volgens de Nederlandse eerste hulp richtlijnen: eerst aanmoedigen te hoesten, dan afwisselend 5 rugslagen en 5 buikstoten; wordt de klant bewusteloos, dan reanimeren en 112. Stabiele zijligging: bewusteloos, wel normale ademhaling; blijf de ademhaling controleren. Verplaats een klant alleen als dat veiliger is. Bron EHBO: Het Oranje Kruis en Rode Kruis, Nederlandse Eerste Hulp Richtlijnen (nagekeken nov 2026).
Een klant verslikt zich. Zet de stappen op volgorde.
Syllabus P/ZW/4.3.2. Volgorde volgens Rode Kruis en Oranje Kruis: hoesten, 5 rugslagen, 5 buikstoten, afwisselen. Bel 112 zodra het kan of laat een omstander bellen. Verwachte fout: buikstoten voor rugslagen.
Een collega verbrandt haar hand aan hete thee. Wat doe je eerst?
Er ijs op leggen
Er zalf op smeren
Koelen met lauw stromend water
Er een droge doek omheen doen
Syllabus P/ZW/4.3.2.1. Koelen met lauw stromend water, minstens 10 minuten. Verwachte fout: ijs, omdat dat "extra koud" lijkt.
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Ziekte: de begrippen
Symptomen zijn de verschijnselen. De arts stelt de diagnose.
Een infectie komt door ziektekiemen, zoals virussen en bacteriën.
Acuut is plotseling en kort. Chronisch is langdurig.
Immuniteit: je lichaam is beschermd tegen een ziekte, door je afweersysteem.
Syllabus P/ZW/4.4.2.1 (BB, KB en GL): diagnose, besmetting, infectie, symptomen, incubatie, immuniteit, ziektekiemen, acuut, chronisch, aangeboren, verworven, weerstand/afweersysteem, virus, bacterie. Besmetting: ziektekiemen komen bij je binnen. Incubatietijd: tijd tussen besmetting en de eerste verschijnselen. Aangeboren: je hebt het vanaf je geboorte; verworven: je krijgt het later. Veelgemaakte fout: symptoom en diagnose verwisselen.
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Vaak voorkomende ziekten
Griep: koorts en spierpijn. Rust en veel drinken helpen.
Diabetes: te veel suiker in het bloed. Eten, bewegen en medicijnen helpen.
Decubitus is een doorligwond. Voorkom het: verander vaak van houding.
CVA (beroerte): bloeding of prop in de hersenen. Bel meteen 112.
Syllabus P/ZW/4.4.1 en 4.4.2.2: ziekteverschijnselen en behandeling in grote lijnen. Kinderziekten (bijvoorbeeld via het rijksvaccinatieprogramma), welvaartsziekten (diabetes, hart- en vaatziekten) en ouderdomsziekten (artrose = slijtage van gewrichten, reuma = pijnlijke ontstoken gewrichten). Afasie: problemen met spreken of begrijpen na hersenletsel, vaak na een CVA. Decorumverlies: de klant let niet meer op wat gepast is, bijvoorbeeld bij dementie. Voedselvergiftiging: misselijk, braken, diarree; veel drinken en huisarts bij ernstige klachten. Hoge of lage bloeddruk en kanker: noem verschijnselen en dat de arts de behandeling bepaalt. Informatie zoek je bij betrouwbare bronnen: GGD, folders, huisarts, digitale bronnen; de griepprik is er jaarlijks voor ouderen en mensen met een risico.
Een weekdoos met tabletten en capsules
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Medicijnen zonder recept
Zonder recept: pijnstillers en middelen tegen verkoudheid.
Toedieningsvorm: tablet, drankje, zalf of zetpil. Lees de bijsluiter.
ADH: aanbevolen dagelijkse hoeveelheid vitamines en mineralen.
Syllabus P/ZW/4.4.3.1 en 4.4.4.2 (BB, KB en GL): vrij verkrijgbare medicijnen en supplementen, toedieningsvormen, vitamines en mineralen, ADH, bijsluiter (bewaren, bijwerkingen, dosering). Toezien op juist gebruik: de juiste klant, het juiste medicijn, de juiste hoeveelheid, op het juiste moment, op de juiste manier, en noteer het. Veelgemaakte fout: meer slikken "voor de zekerheid". Image credit: Stevepb / Wikimedia Commons, CC0
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Etiket en bijsluiter
Op het etiket staat de dosering: hoeveel en hoe vaak je het gebruikt.
Antibiotica werken tegen bacteriën. Gebruik ze zo lang als de arts zegt.
Let op de houdbaarheid: gebruik geen medicijn na de datum op de verpakking.
Een medicijnrol of medicijndispenser geeft de medicijnen op het juiste tijdstip.
Syllabus P/ZW/4.4.4.1 en 4.4.4.2 (BB, KB en GL): etiket lezen, antibiotica, houdbaarheid, bewaren, toedieningswijze, dosering, medicijnrol/baxterrol, medicijndispenser. Een medicijnrol (baxterrol) is een rol zakjes die de apotheek per tijdstip klaarmaakt. Antibiotica werken niet tegen virussen en je maakt de kuur af, ook als je je beter voelt. Bewaar medicijnen zoals op het etiket staat en buiten bereik van kinderen. Een verlopen medicijn lever je in bij de apotheek.
Vul in
Begint een ziekte plotseling, dan is die acuut. Duurt ze lang, dan is ze chronisch, zoals diabetes.
Syllabus P/ZW/4.4.2.1. Verwachte fout: acuut en chronisch omdraaien.
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Zorgtechnologie
Zorgtechnologie: technologie die zorg makkelijker of veiliger maakt.
Domotica: slimme techniek in huis, zoals licht en deuren op afstand bedienen.
eHealth: zorg op afstand via ICT, zoals een consult via beeldscherm of een app.
Een elektronisch zorgdossier is privé: log in met je eigen code en deel niets.
Syllabus P/ZW/4.5.1.1 tot en met 4.5.1.3 (BB, KB en GL): zorgtechnologie en domotica uitleggen, voorbeelden noemen, eenvoudige systemen volgens instructie gebruiken (smartphone, elektronisch dossier, beeldschermapplicaties). Je werkt alleen in dossiers van klanten die jij verzorgt. Veelgemaakte fout: domotica en eHealth verwarren; domotica is techniek in het huis, eHealth is zorg op afstand.
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Technologie kiezen (KB, GL)
Alleen KB en GL: je adviseert welke technologie bij de klant past.
Zorgrobotica: een robot helpt bij een taak. Sociale robot: gezelschap.
Leefstijlmonitoring: sensoren of een horloge volgen slaap en beweging.
Voordeel: de klant woont langer thuis. Nadeel: minder persoonlijk contact.
Syllabus P/ZW/4.5.2.1 en 4.5.2.2 (alleen KB en GL): functie en gevolgen van technologische ontwikkelingen aangeven en voorstellen doen voor gebruik. Kijk bij een advies: kan de klant het bedienen, wil de klant het, is het veilig en privé? Elektronische dossiers, zorgrobotica, eHealth, domotica en beeldschermzorg zijn de genoemde voorbeelden.
Meneer Smit zet zijn licht aan met een app. Hoe heet deze techniek?
Domotica
Zorgrobotica
Een elektronisch dossier
Een consult via beeldscherm
Syllabus P/ZW/4.5.1.1. Verwachte fout: eHealth of consult via beeldscherm kiezen omdat er een app in zit.
Welk deel vond je het lastigst?
Verzorgen en bewegen
EHBO
Ziekten en medicijnen
Zorgtechnologie
Gebruik de uitkomst om te kiezen welk deel je nog een keer oefent met de examentraining.
Wat ga jij nog herhalen voor het examen?
Verwacht: een onderdeel plus een reden. Vraag door naar hoe de leerling dat gaat doen.
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Begrippen (1/2)
Hulpbehoefte: Waar de klant hulp bij nodig heeft.
Objectief: Wat je ziet of meet, zonder eigen mening.
Zelfredzaamheid: De klant doet zo veel mogelijk zelf.
Ergonomisch werken: Met een rechte rug en gebogen knieën werken om je lichaam te sparen.
Stabiele zijligging: Houding voor een bewusteloze klant die normaal ademt.
Deze slide heeft geen instructies
MENS EN ZORG · 4.1-4.5
Begrippen (2/2)
Symptomen: De verschijnselen van een ziekte.
Chronisch: Een ziekte die lang duurt.
Dosering: Hoeveel en hoe vaak je een medicijn gebruikt.
Domotica: Slimme techniek in huis.
eHealth: Zorg op afstand via ICT.
Deze slide heeft geen instructies