Economie
periode 4
2025-2026
Montessori 3G en 3H
Economie
periode 4
2025-2026
Montessori 3G en 3H
Planner periode 4
Arbeidsmarkt (H2 par. 5 en H6 par. 4)
Inleiding H2 par. 5 -> wat is een markt?
-> wat is de vraag en hoe loopt een vraaglijn
-> wat is het aanbod en hoe loopt de aanbodlijn
-> Wie zijn de vragers op de arbeidsmarkt?
-> Wie zijn de aanbieders op de arbeidsmarkt?
Wanneer is er sprake van krappe of ruime arbeidsmarkt?
Wanneer is er sprake van werkloosheid?
H6 par. 4 -> Vraag en aanbod op de arbeidsmarkt
-> Aanbodoverschot en vraagoverschot op de arbeidsmarkt
-> Prijs van arbeid = lonen/salarissen
-> Wat is een CAO?
Vraag en aanbod van arbeid
Vraag 6 en 7 pagina 67
Aanbod van arbeid = aantal mensen wat wil/kan werken die zich aanbieden op de arbeidsmarkt (dus bieden zich aan voor bepaalde banen!)
Vraag naar arbeid = aantal bedrijven/overheid die vacatures hebben, (dus die mensen zoeken om voor hen te werken!)
Kun je dus in een grafiek zetten zoals vraag 6 en vraag 7
Wat gebeurt er als de aanbodlijn (aanbod arbeidskrachten) naar links verschuift?
Wat gebeurt er als de vraaglijn (vraag naar arbeidskrachten) naar rechts verschuift?
Aanbod en vraag naar arbeid (basisbegrippen)
Op de arbeidsmarkt gaat het om arbeid. Het aanbod van arbeid is het aantal mensen dat wil en kan werken en zich aanbiedt voor banen. De vraag naar arbeid is het aantal bedrijven en de overheid dat mensen zoekt, dus dat vacatures heeft. In een grafiek staat het loon op de verticale as en het aantal arbeidskrachten op de horizontale as.
Aanbodlijn verschuift naar links: wat gebeurt er?
Stel dat de aanbodlijn van arbeid naar links verschuift. Dat betekent dat er minder mensen beschikbaar zijn om te werken bij elk loon. Er ontstaat dan sneller schaarste aan arbeidskrachten. Bij gelijke vraag stijgt het evenwichtsloon meestal, omdat werkgevers meer moeten bieden. Het nieuwe evenwicht ligt bij een hoger loon en een lagere hoeveelheid arbeid (minder mensen aan het werk).
Vraaglijn verschuift naar rechts: wat gebeurt er?
Als de vraaglijn naar rechts verschuift, willen bedrijven en overheid bij elk loon meer arbeidskrachten aannemen. Dit kan komen door economische groei of extra overheidsbanen. De vraag naar arbeid neemt dus toe. Bij een gelijk aanbod ontstaat er eerder een tekort aan arbeidskrachten. Het evenwichtsloon wordt dan meestal hoger, en de evenwichtshoeveelheid arbeid wordt ook groter.
Hoofdstuk 6 paragraaf 6.4 arbeidsmarkt
Onderwerpen:
Vraag en aanbod zie ook par. 2.5
CAO = collectieve arbeidsovereenkomst
Aanbodoverschot op de arbeidsmarkt = meer mensen die zich aanbieden dan dat er banen zijn = werkloosheid
Vraagoverschot op de arbeidsmarkt = meer banen beschikbaar dan dat er mensen zijn die willen werken in die banen (bijv. lerarentekort)
Prijs van arbeid = loon -> wat gebeurt er met de lonen in tijden van werkloosheid of een tekort?
Minimumloon
Wat betekent een aanbodoverschot op de arbeidsmarkt?
Er zijn meer mensen die willen werken dan er banen zijn, dus er is werkloosheid.
Er zijn precies evenveel banen als mensen die willen werken.
Er zijn meer banen dan mensen die willen werken, dus er zijn vacatures over.
Werkgevers en werknemers maken afspraken over loon en werktijden in een contract.
Er zijn veel vacatures en te weinig mensen die het werk willen doen (bijvoorbeeld in het onderwijs). Hoe noem je dit?
Aanbodoverschot op de arbeidsmarkt
Minimumloon
Vraagoverschot op de arbeidsmarkt
CAO
Wat gebeurt er meestal met het loon (de prijs van arbeid) als er een tekort is aan werknemers?
Het loon stijgt, omdat werkgevers mensen willen aantrekken.
Het loon daalt, omdat er meer aanbod van werknemers is.
Het loon blijft altijd hetzelfde door het minimumloon.
Het loon wordt alleen bepaald door een CAO en nooit door vraag en aanbod.
Vragen maken:
H2 par. 5 -> 1 t/m 7
H6 par. 4 -> 1 t/m 16
Vandaag: paragraaf 6.6
Antwoorden op Magister Learn van par. 2.5 en 6.4
TIP voor de toets: 2 of 3 vragen over arbeid, arbeidsmarkt, vraag en aanbod!
Enkele vragen van par. 6.4 even met elkaar bespreken
paragraaf 6.6: belastingen!!!!
De Belastingdienst:
“LEUKER KUNNEN WE HET NIET MAKEN…. WEL MAKKELIJKER”
Hoofdstuk 6 par. 6 Belastingen
Boxenstelsel Box 1: inkomen uit werk en woning (Inkomstenbelasting)
Box 2: inkomen uit aanmerkelijk belang (Inkomstenbelasting) slaan we verder over
Box 3: inkomen uit vermogen/bezit (Inkomstenbelasting)
Tel alle boxen bij elkaar en dan krijg je nog heffingskortingen, daarna blijft de te betalen belasting over.
Hoe werkt het?
Schijventarief -> principe van progressieve belastingen, hoe hoger het inkomen, hoe hoger het tarief
-> draagkrachtprincipe = de sterkste schouders dragen de zwaarste last
Box 1: belasting over inkomen uit werk en woning
Bruto inkomen
Belastbaar inkomen
Wat is het verschil? Aftrekposten en bijtellingen
1 x per jaar aangifte doen over je belastbaar inkomen
Werkgever houdt maandelijks al belasting in over je bruto inkomen
Is er genoeg betaald, dan geen naheffing. Te weinig afgedragen door je werkgever? Dan bijbetalen
Te veel afgedragen door je werkgever? Dan krijg je belasting terug
Aangifte doen vanaf 1 maart elk jaar over je inkomen van het vorig jaar (vraag maar eens aan je ouders!)
LET OP: Aftrekposten en heffingskorting
Aftrekposten mag je afhalen van je inkomen en zo kom je (samen met bijtellingen) op je belastbaar inkomen. Hierover moet je de belasting betalen (volgens de schijven!)
Als je de belasting hebt berekend (box 1 en box 3 bijelkaar) dan mag je hiervan nog de heffingskortingen afhalen!
DUS: eerst de aftrekposten dan pas aan het eind de heffingskorting afhalen van je te betalen belasting!!!!
Opgave uit je boek……….
Opgave 2 ZOE
Bruto loon …………25 564……….
Aftrekposten ………………918…. -
Belastbaar inkomen = 24.646
Belastingschijven 36,97% tarief belasting = 9.112
Heffingskortingen (algemeen en arbeidskorting) ………8.538……………….. –
Te betalen belasting = …………574……………………..
Box 3: belasting over het inkomen uit sparen en beleggen (en overig vermogen)
Vermogen = bezit – schulden
Vermogen = spaargeld, beleggingen (aandelen, obligaties, etc.), tweede woning, antiek, kunst etc. etc.
Heffingsvrij vermogen = hierover hoef je geen belasting te betalen
Voorbeeld pagina 203 boek
Vandaag: belastingen par. 6.6 afmaken!!!
Lees de paragraaf
Belangrijk: Box 1 -> hoe kom je tot het belastbaar inkomen?
-> pas het schijventarief toe (hoeveel belasting je over het belastbaar inkomen moet betalen)
Box 3 -> bepalen hoeveel vermogen iemand heeft (spaargeld, belegginen bijelkaar)
-> hiervan haal je het heffingsvrij vermogen af! (hierover hoef je geen belasting te betalen)
-> dan bereken je het fictief rendement (% wordt gegeven!)
-> over het fictieve rendement moet je een % belasting betalen
TEL BOX 1 en BOX 3 bijelkaar – heffingskortingen = definitieve belasting die je moet betalen
LET OP: Als je werkgever al voor jou belasting heeft betaald dan dit vergelijken met je definitieve belasting ->
Je krijgt geld terug als je werkgever teveel voor je heeft ingehouden
Je moet bij betalen als je werkgever te weinig voor je heeft ingehouden
Oefenen met belastingen
Opdrachten 1 t/m 6
Extra oefenen pagina 204 t/m 206 opgaven 1 t/m 8
Vandaag: Oefenen belastingen
Belangrijk:
Berekenen belastbaar inkomen! Loon – aftrekposten + bijtellingen = belastbaar loon
Berekenen hoogte belasting in Box 1 Belastbaar loon x belastingtarief = belasting
LET OP: boven 75.000 moet je twee tarieven toepassen!!!!
Berekenen belasting in Box 3 Bereken het vermogen (spaargeld + beleggingen)
Vermogen – Heffingsvrij vermogen = belastbaar vermogen
Belastbaar vermogen x fictief rendement (= gegeven)
Over het fictief rendement x belastingtarief (= gegeven)
Tel de belasting in Box 1 en Box 3 bij elkaar op – Heffingskortingen = te betalen belasting!!!
Vraag 6 oefenen uit boek!!! + extra oefening vandaag
OEFENOPGAVE BELASTINGEN
Hoe pak je het aan?
Box 1 bepalen belastbaar inkomen (loon – aftrekposten + bijtellingen)
Box 1 bepalen belasting in Box 1 (tarieven gebruiken en berekenen volgens de schijven)
Box 3 bepalen belastbaar vermogen (spaargeld + beleggingen – heffingsvrij vermogen)
Box 3 bepalen belasting in Box 3 (gebruik de tabel/tarieven)
Box 1 en Box 3 bijelkaar tellen
Heffingskortingen er afhalen
Te betalen belasting definitief
Uitwerking (zie magister LEARN)
Planning: vandaag en vrijdag
Paragraaf 9.1 en 9.3 uitleg
Vragen van paragraaf 9.1: 1, 4, 5, 8, 10 en 12!
Zelfstudie is paragraaf 9.3!!! Begrippen goed leren (vraag 1 t/m 7)
VRIJDAG:
Paragraaf 9.2 uitleg inkomensverschillen in een grafiek = Lorenzcurve
Samen vraag 1 maken pagina 285!!! Maak vraag 2 t/m 5 zelf
VOLGENDE WEEK:
Volgende week paragraaf 9.6 Consumentenprijsindex Vraag 1 t/m 5!!!!
H9 Paragraaf 9.1 Een inkomen verdienen
Productiefactoren: KANO -> Kapitaal, Arbeid, Natuur en Ondernemerschap
Toegevoegde waarde -> verkoopprijs van het product – de ingekochte goederen en diensten die nodig waren om het product te produceren
Voorbeeld: bakker pagina 278!
Bruto Binnenlands Product = BBP = alle primaire inkomens verdient met de productiefactoren KANO in een land
Welvaart en BBP -> bbp per hoofd van de bevolking
-> welvaart = de mate waarin je in je behoefte kunt voorzien (door middelen/geld)
Economische groei -> stijging van het aantal geproduceerde goederen en diensten; er wordt meer gemaakt in een land, meer verdiend en meer besteed/geconsumeerd.
Hoe zit dat met ontwikkelingslanden????
Productiefactoren: KANO
Kapitaal = machines, gebouw, wagenpark etc. Huur, rente
Arbeid = mensen die werken in je bedrijf > Loon
Natuur = grondstoffen of het land wat je bewerkt Pacht
Ondernemerschap = ondernemer die het bedrijf runt Winst
---------------
Toegevoegde waarde
Alle inkomens in een land bij elkaar = Bruto Binnenlands Product
Hoeveel wordt er verdient in een land?
Welvaart = mate waarin je in je behoefte kan voorzien -> hoe meer middelen/BBP hoe meer welvaart
Vragen 1 t/m 13 staan in de planner maar belangrijk zijn vragen: 1, 4, 5, 8, 10 en12,
Productiefactoren en toegevoegde waarde
Paragraaf 9.3 Hoog- en laagconjuctuur
Leer de begrippen uit deze paragraaf! = Zelfstudie
Consumentenvertrouwen
Laagconjuctuur
Hoogconjuctuur
Recessie
Depressie
Werkgelegenheid
Bedenk: hoe kan de overheid invloed uitoefenen op de economie?????
Conjunctuur
Paragraaf 9.2 Verdeling van het inkomen
Verdient iedereen evenveel?
Inkomensverschillen -> Grote verschillen of kleine verschillen in Nederland?
-> Grote of kleine inkomensverschillen in VS, of in Zuid-Afrika, Midden Oosten?
“Lorenzcurve”
Laat zien wat de inkomensverschillen zijn
45 graden lijn = gelijke inkomens, iedereen verdient evenveel
Maar….. Is dat in werkelijkheid ook zo???
Samen vraag 1 bekijken!!!! Maak vraag 2 t/m 5 zelf!
Vervolg par. 9.2
De overheid bemoeit zich met inkomensverdeling in Nederland:
Denk aan: uitkeringen en belastingvoordelen voor lagere inkomens
Het dichter bij elkaar brengen van inkomens = nivellering (gelijk maken)
Het groter maken van inkomensverschillen = denivellering
Primaire en Secundaire inkomens
Primair = wat er wordt verdient door arbeid, ondernemerschap = loon en winst
Secundair = inkomens door uitkeringen (overheid), zoals bijstand, kinderbijslag, toeslagen, overige uitkeringen
Lorenzcurve
Vraag 1 pagina 285
500 mensen in een dorp = totaal = 100% % opgeteld opgeteld
20% verdient 8.000 = 7,8 % 20% 7,8%
20% verdient 12.000 = 11,8% 40% 19,6%
20% verdient 16.000 = 15,7% 60% 35,3%
20% verdient 30.000 = 29,4% 80% 64,7%
20% verdient 60.000 = 35,3% 100% 100%
Totaal = 100% verdienen 102.000 = 100%
Hoeveel % van het totaal verdient groep 1? Deel/geheel x 100% = 8.000 / 102.000 x 100 = 7,8%
groep 2? 12.000/ 102.000 x 100 = 11,8%
groep 3? ……..15,7%
groep 4? ………29,4%
groep 5? ………35,3%
Vervolg vraag 1
De rest van Nederland: groep 1 7%
groep 2 13%
groep 3 18%
groep 4 24%
groep 5 38%
Lorenzcurve
Paragraaf 9.6 Consumentenprijsindex
Inflatie = prijzen stijgen
Nominale inkomen en reële inkomen -> inkomen stijgt, maar prijzen stijgen harder = reële inkomen daalt!
Stijging van de prijzen; Hoe kan dat gemeten worden in Nederland?
Er wordt gekeken naar de prijzen van alle consumentengoederen (verdeeld in categorieën)
Dan wordt er gekeken naar het belang van die categorieën (dus wat vinden consumenten het belangrijkst om geld aan uit te geven) = wegingsfactor
Hoe belangrijker de categorie, hoe meer deze meetelt in het vaststellen van de inflatie in Nederland
Wat zegt de inflatie voor de economie? Wat gebeurt er al prijzen stijgen? Zie vorige paragraaf…..
Hoe zat het ook alweer met indexcijfers?
Waarde nieuw jaar : waarde basisjaar x 100
Berekenen consumentenprijsindexcijfer
Kijk naar de categorieën, bijvoorbeeld voeding, huisvesting, uitgaan, kleding etc.
Kijk naar de weging van deze categorieën, wat vinden mensen belangrijk = hoge weging
Totale prijsstijging/indexcijfer uitrekenen
Indexcijfer categorie x wegingsfactor van allemaal uitrekenen en dit totaal delen door totaal wegingsfactoren = CPI
CPI is dus een indexcijfer!
Hoe kun je dan bepalen hoeveel de inflatie/prijsstijging is? Het CPI – 100 = prijsstijging!
Kijk naar bron 2 in je boek + uitleg
Belangrijkste vragen om te oefenen: vraag 4, 5 en 6 als extra oefening
Consumentenprijsindex cijfer (CPI)
Extra oefenen met CPI
Bereken het CPI en geef aan met hoeveel % de prijzen zijn gestegen of gedaald t.o.v. het basisjaar (100)
Toets in toetsweek
Par. 2.5 en 6.4 Arbeidsmarkt (2/3 vragen)
Par 6.6 Belastingen (2 vragen)
Par 9.1 t/m 9.3 Productiefactoren, BBP, welvaart, inkomensverschillen, hoog- en laagconjuctuur, recessie en depressie ( 4/5 vragen)
Par 9.6 Consumentenprijsindexcijfer berekenen (3/4 vragen)
VWO 3 extra vragen
Tijd = 100 minuten! NEEM EEN BOEK MEE als je eerder klaar bent!
Weging = 3 x (geen herkansing mogelijk!)