Arbeidsmarkt en werkloosheid (Economie havo), les 1: Uitleg

ARBEIDSMARKT · WERKLOOSHEID

Arbeidsmarkt en werkloosheid

Examenstof economie havo

1 / 22
volgende
Slide 1: Slide
newEditorEconomieMiddelbare schoolhavoLeerjaar 4,5

In deze les zitten 22 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Introductie

Uitleg van arbeidsaanbod en arbeidsvraag, werkloosheid berekenen, loon als prijs van arbeid, verschuivingen in vraag en aanbod, vakbond, cao en minimumloon, contracten en verklaringen van werkloosheid. Alle cijfers zijn verzonnen rekenvoorbeelden.

Onderdelen in deze les

ARBEIDSMARKT · WERKLOOSHEID

Arbeidsmarkt en werkloosheid

Examenstof economie havo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: D9 (9.1-9.4), H4 (4.1-4.2). Image credit: Rob Bogaerts / Anefo / Nationaal Archief, Wikimedia Commons, CC0

ARBEIDSMARKT · WERKLOOSHEID

Wat ga je kunnen?

Ik kan de arbeidsmarkt met vraag en aanbod analyseren, werkloosheid berekenen en verklaren en de invloed van cao, minimumloon en contracten uitleggen.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden horen bij werk zoeken en mensen aannemen?

Verwacht: baan, sollicitatie, vacature, loon, uitzendbureau, werkloos, uitkering, contract, cao. Groepeer in vraag (bedrijven nemen aan) en aanbod (mensen zoeken werk). Die twee kanten werken we in deze les door. Alle getallen in de les zijn verzonnen rekenvoorbeelden.

ARBEIDSMARKT · WERKLOOSHEID

Bouwvakker bij de renovatie van Amsterdam Centraal, 2012

De arbeidsmarkt

  • De arbeidsmarkt: werkgevers vragen arbeid, werknemers bieden arbeid aan. De prijs is het uurloon.

  • Het arbeidsaanbod is de beroepsbevolking: iedereen die werkt of werk zoekt.

  • De arbeidsvraag is de werkgelegenheid (bezette banen) plus de openstaande vacatures.

  • Een vacature is een baan waarvoor een werkgever nog iemand zoekt.

Syllabus 4.1 en 9.1: arbeidsaanbod (= beroepsbevolking), arbeidsvraag (werkgelegenheid + openstaande vacatures), prijs van arbeid (uurloon). Het arbeidsaanbod omvat ook de werkenden, niet alleen de werklozen. Veelgemaakte fout: de arbeidsvraag gelijkstellen aan de werkgelegenheid en de vacatures vergeten. Image credit: Fons Heijnsbroek / Wikimedia Commons, CC0

ARBEIDSMARKT · WERKLOOSHEID

Beroepsbevolking, werkenden en vacatures van een land (x 1.000)

Werkloosheid berekenen

  • Werkloosheid = beroepsbevolking min werkenden. Percentage = werklozen / beroepsbevolking x 100%.

  • Jaar 1: 8.000 - 7.600 = 400 werklozen, dus 400 / 8.000 x 100% = 5%.

  • Jaar 2: 8.000 - 7.680 = 320 werklozen, dus 4%: een daling van 1 procentpunt, procentueel 20%.

  • Arbeidsvraag in jaar 1: 7.600 werkenden + 100 vacatures = 7.700 (x 1.000).

Controle: 400/8.000 = 0,05 en 320/8.000 = 0,04. Procentpunt: 5% - 4% = 1. Procentueel: 1/5 x 100% = 20%. Jaar 2: arbeidsvraag 7.680 + 160 = 7.840. De cijfers zijn verzonnen. Veelgemaakte fout: het verschil tussen twee percentages als procent opschrijven, of delen door het aantal werkenden in plaats van de beroepsbevolking. Image credit: LessonUp Studio (eigen tabel), CC0

ARBEIDSMARKT · WERKLOOSHEID

V en A van een arbeidsmarkt: evenwicht bij 15 euro en 150 (x 1.000)

Loon: de prijs van arbeid

  • Stijgt het uurloon, dan daalt de arbeidsvraag: werkgevers nemen minder mensen aan (lijn V).

  • Stijgt het uurloon, dan stijgt het arbeidsaanbod: werken wordt aantrekkelijker (lijn A).

  • Evenwicht bij 15 euro per uur: 150 (x 1.000) werknemers aan het werk.

  • De loonontwikkeling is de procentuele verandering van het uurloon: van 15 naar 15,75 euro is +5%.

Vraag: Qv = 300 - 10w en aanbod: Qa = 10w. Evenwicht: 300 - 10w = 10w, dus w = 15 en Q = 150. Controle loonontwikkeling: 0,75 / 15 = 0,05. In het model is de werkgelegenheid gelijk aan de gevraagde hoeveelheid arbeid. Veelgemaakte fout: de assen omdraaien (het uurloon staat verticaal). Image credit: LessonUp Studio (eigen grafiek), CC0

6.000 werkenden en 300 vacatures (x 1.000). De arbeidsvraag is:

A

5.700 (x 1.000)

B

6.000 (x 1.000)

C

300 (x 1.000)

D

6.300 (x 1.000)

Arbeidsvraag = werkgelegenheid + openstaande vacatures = 6.000 + 300 = 6.300. Verwachte fouten: aftrekken (5.700) of alleen de werkenden (6.000).

Zet het werkloosheidspercentage op volgorde

1

Lees beroepsbevolking en werkenden af

2

Trek de werkenden af: dat zijn de werklozen

3

Deel de werklozen door de beroepsbevolking

4

Vermenigvuldig met 100% voor het percentage

Eerst aflezen, dan werklozen, dan delen, dan x 100%. Verwachte fout: delen voor aftrekken.

ARBEIDSMARKT · WERKLOOSHEID

Het aanbod stijgt: A1 schuift naar A2

Als vraag of aanbod verandert

  • Stijgt het arbeidsaanbod (A1 naar A2), dan daalt het uurloon van 15 naar 13 euro.

  • De werkgelegenheid stijgt van 150 naar 170 (x 1.000): bij een lager loon nemen werkgevers meer mensen aan.

  • Stijgt de arbeidsvraag (V naar rechts), dan stijgen het uurloon en de werkgelegenheid.

  • Dalen aanbod of vraag, dan schuift de lijn naar links en gebeurt het omgekeerde.

A2: Qa = 10w + 40. Evenwicht: 300 - 10w = 10w + 40, dus w = 13 en Q = 170. Voorbeeld vraagstijging: Qv = 340 - 10w geeft w = 17 en Q = 170. Oorzaak van een aanbodstijging: meer mensen gaan werken. Oorzaak van een vraagstijging: meer vraag naar producten. Veelgemaakte fout: een beweging langs een lijn verwarren met een verschuiving. Image credit: LessonUp Studio (eigen grafiek), CC0

ARBEIDSMARKT · WERKLOOSHEID

Grote FNV-demonstratie in Amsterdam, 1988

Vakbond, werkgevers en cao

  • Een vakbond komt op voor werknemers, een werkgeversorganisatie voor werkgevers.

  • Samen sluiten ze een cao af: afspraken over loon, werktijden en andere voorwaarden.

  • Ligt het cao-loon boven het evenwichtsloon, dan vragen bedrijven minder arbeid.

  • Het aanbod is dan groter dan de vraag: werkloosheid, maar wie werk houdt verdient meer.

Syllabus 9.3: invloed op gevraagde en aangeboden hoeveelheid, werkloosheid en de prijs van arbeid. Cao = collectieve arbeidsovereenkomst. Een cao boven het evenwichtsloon geeft een overschot aan arbeid, net als een minimumloon. Veelgemaakte fout: denken dat een hoger loon altijd goed is voor alle werknemers. Image credit: Rob Bogaerts / Anefo / Nationaal Archief, Wikimedia Commons, CC0

ARBEIDSMARKT · WERKLOOSHEID

Minimumloon van 18 euro boven het evenwichtsloon

Het minimumloon

  • Het wettelijke minimumloon is het laagste uurloon dat een werkgever mag betalen.

  • Ligt het minimumloon onder het evenwichtsloon, dan verandert er niets.

  • Ligt het erboven, bijvoorbeeld op 18 euro: arbeidsvraag 120, arbeidsaanbod 180 (x 1.000).

  • Aanbodoverschot: werkloosheid = 180 - 120 = 60 (x 1.000), dus 60.000 werklozen.

Controle: Qv = 300 - 180 = 120 en Qa = 10 x 18 = 180. Bij een minimumloon van 12 (onder het evenwicht van 15) is er geen effect. In het model is de werkgelegenheid gelijk aan de gevraagde hoeveelheid arbeid (120). Veelgemaakte fout: de werkloosheid aflezen als de aangeboden hoeveelheid in plaats van het verschil. Image credit: LessonUp Studio (eigen grafiek), CC0

Vul in

Een vakbond komt op voor werknemers; samen met een werkgeversorganisatie sluit ze een cao af.

vakbond
werkgeversorganisatie
cao
minimumloon
uitkering

Vakbond en werkgeversorganisatie sluiten samen een cao. Het minimumloon wordt wettelijk vastgesteld.

Meer ouderen blijven werken: het aanbod stijgt. Gevolg in het model?

A

Het uurloon stijgt en de werkgelegenheid daalt

B

Het uurloon daalt en de werkgelegenheid stijgt

C

Het uurloon stijgt en de werkgelegenheid stijgt

D

Het uurloon daalt en de werkgelegenheid daalt

A schuift naar rechts: nieuw evenwicht bij een lager loon en een hogere hoeveelheid. Verwachte fout: denken dat meer aanbod het loon laat stijgen.

ARBEIDSMARKT · WERKLOOSHEID

Uitzendbureau ASB in Nijmegen, 1988

Vaste en flexibele contracten

  • Een vast contract heeft geen einddatum: zekerheid voor de werknemer, vaak meer opleiding.

  • Een flexibel contract is tijdelijk, via een uitzendbureau of op oproep.

  • Werkgever: flexibele krachten passen bij wisselende drukte, een vast contract maakt ontslag duurder.

  • Werknemer: vast geeft inkomenszekerheid, flexibel geeft onzekerheid en minder opleiding.

Syllabus 9.4: contractvormen beinvloeden de relatie tussen werkgever en werknemer en kunnen de welvaart van beiden positief of negatief beinvloeden. Positief: zekerheid en vertrouwen (vast), wendbaarheid van het bedrijf (flexibel). Negatief: onzekerheid en weinig binding (flexibel), minder wendbaarheid (vast). Veelgemaakte fout: flexibel alleen als nadeel zien. Image credit: Anton van Roekel / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

ARBEIDSMARKT · WERKLOOSHEID

Werkloosheid verklaren (1)

  • Fricties: het kost tijd om een baan te vinden, bijvoorbeeld tussen twee banen. Dat is frictiewerkloosheid.

  • Mismatch: werklozen en vacatures sluiten niet op elkaar aan qua opleiding, kwaliteiten of regio.

  • Te weinig vraag naar producten: de binnenlandse vraag of de exportvraag daalt, dus bedrijven nemen minder mensen aan.

  • Te hoge loonkosten: een cao of minimumloon boven het evenwichtsloon maakt arbeid duur, dus de arbeidsvraag daalt.

  • Bij fricties en mismatch bestaan vacatures en werkloosheid tegelijk.

Syllabus 4.2. Voorbeeld mismatch: veel vacatures in de zorg en veel werkloze administratief medewerkers. Een mismatch regio: vacatures in de Randstad, werklozen in een krimpgebied. Veelgemaakte fout: fricties en mismatch door elkaar halen: fricties zijn tijdelijk door zoektijd, mismatch blijft bestaan zolang opleiding of regio niet aansluit.

ARBEIDSMARKT · WERKLOOSHEID

Zelfscankassa's in een supermarkt in het Verenigd Koninkrijk, 2008

Werkloosheid verklaren (2)

  • Uitkeringen: bij hoge uitkeringen met weinig voorwaarden zoeken werklozen minder snel werk.

  • Vrijhandel: goedkopere import maakt dat Nederlandse bedrijven klanten en banen verliezen.

  • Nieuwe technologie: machines nemen werk over, zoals zelfscankassa's in de supermarkt.

  • Outsourcing: werk uitbesteden aan een ander bedrijf, vaak in het buitenland met lagere lonen.

Syllabus 4.2: hoogte en voorwaarden van sociale uitkeringen, vrijhandel, nieuwe technologie en outsourcing. Nieuwe technologie en vrijhandel kunnen banen laten verdwijnen, maar scheppen ook nieuwe banen. Veelgemaakte fout: outsourcing en vrijhandel door elkaar halen: outsourcing is een keuze van een bedrijf, vrijhandel is overheidsbeleid. Image credit: pin add / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

Wat is een voordeel van een vast contract voor de werknemer?

A

Meer zekerheid over inkomen en baan

B

Het personeel past makkelijk bij de drukte

C

De werkgever betaalt minder bij ontslag

D

De werknemer krijgt altijd een hoger uurloon

Zekerheid is het voordeel voor de werknemer. De eerste twee opties gaan over de werkgever bij een flexibel contract; een hoger uurloon volgt niet automatisch.

Vul in

Bij frictiewerkloosheid zoekt iemand tussen twee banen een nieuwe baan; bij een mismatch past de opleiding of regio van werklozen niet bij de vacatures.

frictiewerkloosheid
mismatch
outsourcing
vrijhandel

Frictie is tijdelijk door zoektijd; mismatch is een structureel verschil tussen vraag en aanbod.

Wat vond je het lastigst in deze les?

1

Werkloosheid en vacatures berekenen

2

De grafiek: loon en werkgelegenheid

3

Cao en minimumloon

4

Verklaringen van werkloosheid

Gebruik de uitkomst om de examentraining te sturen.

Hoe kan een cao werkloosheid veroorzaken?

Goed antwoord: een cao-loon boven het evenwichtsloon maakt arbeid duur, de arbeidsvraag daalt en het aanbod stijgt, dus er ontstaat een overschot aan arbeid. Verwachte fout: alleen zeggen dat lonen hoger zijn.

ARBEIDSMARKT · WERKLOOSHEID

Begrippen (1/2)

  • arbeidsaanbod (beroepsbevolking): Iedereen die werkt of werk zoekt.

  • arbeidsvraag: Werkgelegenheid plus openstaande vacatures.

  • werkloosheid: Beroepsbevolking min werkenden; percentage = werklozen / beroepsbevolking x 100%.

  • uurloon (prijs van arbeid): De prijs op de arbeidsmarkt: loon per uur.

  • loonontwikkeling: De procentuele verandering van het uurloon.

Deze slide heeft geen instructies

ARBEIDSMARKT · WERKLOOSHEID

Begrippen (2/2)

  • vast en flexibel contract: Zonder einddatum, of tijdelijk, uitzend of op oproep.

  • cao: Afspraken van vakbond en werkgeversorganisatie over loon en voorwaarden.

  • minimumloon: Wettelijk laagste uurloon.

  • fricties en mismatch: Zoektijd tussen banen; vraag en aanbod sluiten niet aan.

  • outsourcing: Werk uitbesteden aan een ander bedrijf, vaak in het buitenland.

Deze slide heeft geen instructies