Gesteentepracticum
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
Gesteentepracticum
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
Leerdoel
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
Je kan omschrijven wat een gesteente is.
Je kan van een aantal gesteentes de ontstaanswijze omschrijven
komende lessen 12 in totaal.
Mineralen op je friet/patat
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
Mineralen en gesteentes in jouw apparatuur
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
Jouw brood klaarmaken op gesteente
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
Wat is een gesteente?
6
3 | Gesteentepracticum
Gesteente: bestaat meestal uit een mengsel van
verschillende mineralen of verschillende kleinere stenen.
*Mineralen: ontstaan als opgeloste deeltjes ‘neerslaan’.
*Klasten: kleine deeltjes bestaande uit sediment (klei, zand)
Gesteente Klasten Mineralen
Gesteentekringloop - schema
Gebergte sediment gebergte
Door botsing van de aardplaten worden de sedimentgesteenten geplooid en opgeheven tot een gebergte.
Exogene processen zorgen voor het uiteenvallen van gesteente.
IJs, wind en water transporteren die stukjes gesteente naar de zee.
Sedimentlagen worden dikker en dikker. Door het enorme gewicht gaan onderin de korrels aan elkaar plakken tot sedimentgesteente.
Daarna kunnen de exogene processen weer van voren af aan beginnen.
Gesteentesoorten
Sedimentgesteente
Metamorf gesteente
Stollingsgesteente
Marmer
Zandsteen
Graniet
Welke verschillen zie je tussen de gesteentesoorten?
Gesteentesoorten
Welke verschillen zie je tussen de gesteentesoorten?
gelaagd
vaak met fossielen
de oorspronkelijke sedimentdeeltjes kunnen zichtbaar zijn
geen gelaagdheid
geen fossielen
vaak zijn mineralen zichtbaar als aparte ‘vlekjes’
geen gelaagdheid
geen fossielen
vervormd door druk en temperatuur, maar niet gesmolten
Sedimentgesteente
Metamorf gesteente
Stollingsgesteente
Determineren van gesteente
3 | Gesteentepracticum
Er volgen de komende lessen 12 gesteentesoorten.
Wat komt per gesteente aan bod?
Eigenschappen
Hoofdgroep (sediment-, stollings-, metamorf gesteente)
Structuur
Hard of zacht
Ontstaanswijze (iedere keer 3 stappen)
Tijdens de toets komen vier van deze gesteentes terug. De eigenschappen en ontstaanswijze kun je dan benoemen en omschrijven.
Leerdoel
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
Je kan omschrijven wat een gesteente is.
Je kan van een aantal gesteentes de ontstaanswijze omschrijven
deze les 6 gesteentesoorten
volgende les de andere 6 soorten.
Schrift nodig!
Gesteentesoorten
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
Tijdens dit lesuur komen de volgende zes gesteenten aan bod:
Graniet – zandsteen – conglomeraat
Onderzoek met elkaar (in twee- of drietallen) de gesteentes.
- Je krijgt hiervoor ca. 15 minuten.
- Daarna presenteren jullie de uitkomsten aan de klas.
Werk per gesteente de volgende onderdelen uit:
- Omschrijf de structuur van het gesteente (glad, korrelig, enz.)
- Welke kleur/kleuren heeft het gesteente?
- Welke hardheid heeft het gesteente? (hard – gemiddeld – zacht)
- Bij welke gesteentesoort hoort het gesteente? (sediment, metamorf, stolling)
- Omschrijf in drie stappen hoe het gesteente ontstaan is.
Kalksteen
15
3 | Gesteentepracticum
EIGENSCHAPPEN VAN GESTEENTE
- korrelig
- neemt veel water op
- erosiegevoelig
- kleine fossielen
AFZETTINGSMILIEU
- ondiepe zee, rif
HOOFDGROEP
Sedimentgesteente
1
STRUCTUURBEELD
HARDHEID
zacht
Ontstaanswijze kalksteen
Kalkhoudende organisme stapelen zich op (vaak in de oceaan)
Dikke lagen sediment worden afgezet bovenop deze resten
Door de hoge druk en temperatuur ontstaat een gesteente, kalksteen
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
Foto: Bjorn Vije
Lavasteen
18
3 | Gesteentepracticum
EIGENSCHAPPEN VAN GESTEENTE
- Zeer poreus
- Bevat veel mineralen
AFZETTINGSMILIEU
- Vulkanen
HOOFDGROEP
Stollingsgesteente
2
STRUCTUURBEELD
HARDHEID
Gemiddeld
Ontstaanswijze Lavasteen
Magma hoopt zich op in de magmakamer
Bij een vulkaanuitbarsting, komt het magma uit de krater en wordt het lava ( dieptegesteente en uitvloeiingsgesteente)
Het lava wordt afgezet rond de vulkaan en stolt (koelt af)
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
Obsidiaan
21
3 | Gesteentepracticum
EIGENSCHAPPEN VAN GESTEENTE
- glasachtig, scherpe (!) randen
- geen lagen
- vulkanisch glas
AFZETTINGSMILIEU
Vulkaan
HOOFDGROEP
Stollingsgesteente (snel gestold)
3
STRUCTUURBEELD
HARDHEID
Gemiddeld
Ontstaanswijze Obsidiaan
Magma hoopt zich op in de magmakamer
Bij een vulkaanuitbarsting, komt het magma uit de krater en wordt het lava.
Het lava wordt afgezet rond de vulkaan en stolt in hele korte tijd af (bijvoorbeeld mogelijk in de zee/poolklimaten)
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
Graniet
24
3 | Gesteentepracticum
EIGENSCHAPPEN VAN GESTEENTE
- verschillende mineralen (wit/grijs overheersen)
- continentale korst
AFZETTINGSMILIEU
in kraterpijp van vulkaan
HOOFDGROEP
Stollingsgesteente
4
STRUCTUURBEELD
HARDHEID
Hard
Ontstaanswijze Graniet
Magma stroomt vanuit de magmapijp via zij-aders uit de pijp de omringende aarde in.
Het magma koelt langzaam in de diepte van de aarde af (dieptegesteente) hierdoor kunnen er grote kristallen vormen.
Door het langzame stollen zien we grote mineralen in Graniet
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
Zandsteen
27
3 | Gesteentepracticum
EIGENSCHAPPEN VAN GESTEENTE
- korrelig, goed gesorteerd
- neemt veel water op
- rood/geel van kleur
- zit voor een deel het Nederlandse
gas in (reservoirgesteente)
AFZETTINGSMILIEU
Vlaktes in de zee waar rivieren uitmonden
HOOFDGROEP
Sedimentgesteente
5
STRUCTUURBEELD
HARDHEID
zacht
Ontstaanswijze Zandsteen
Zand sedimenteerd
Dikke lagen sediment worden afgezet bovenop elkaar.
Door druk ontstaat een gesteente, zandsteen.
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
Foto: Bjorn Vije
Conglomeraat
30
3 | Gesteentepracticum
GESTEENTEEIGENSCHAPPEN
- Aan elkaar ‘geplakt’ sediment
- zeer grote mineralen
AFZETTINGSMILIEU
IJstijden, gletsjers, smeltrivieren.
HOOFDGROEP
sedimentair gesteente
6
STRUCTUURBEELD
HARDHEID
gemiddeld
Ontstaanswijze Conglomeraat
Grind en grof materiaal wordt afgezet door smeltrivieren.
Gletsjers/sedimentpaketten drukken dit gesteente samen.
Door de hoge druk ontstaat er verkitting en een sortering van grote gesteentes.
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
Basalt
33
3 | Gesteentepracticum
EIGENSCHAPPEN VAN GESTEENTE
- donker gesteente
- zwaar
- neemt geen water op
- oceanische korst
AFZETTINGSMILIEU
Vulkanen
HOOFDGROEP
stollingsgesteente
7
STRUCTUURBEELD
HARDHEID
Hard
Ontstaanswijze Basalt
Magma stroomt uit op de oceaanbodem
Het magma stolt snel waardoor de dichtheid zeer hoog is
Door het snelle stollen en hoge dichtheid is dit gesteente hard en zwaar. De meeste oceanische korst bestaat uit dit gesteente
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
Zoutsteen
36
3 | Gesteentepracticum
GESTEENTEEIGENSCHAPPEN
- wit
- kleine kristallen
- neemt geen water op
AFZETTINGSMILIEU
- dode zee, ondiepe zoutvlakte
HOOFDGROEP
chemisch sediment gesteente
8
STRUCTUURBEELD
HARDHEID
zacht
Ontstaanswijze Zoutsteen
Een zee verdampt
Overgebleven mineralen blijven op de bodem achter, zoals zout (verzilting)
Door sedimentaire afzetting erop (zand, klei, grind) wordt de druk hoog en ontstaat er een zoutsteen.
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
Leisteen
39
3 | Gesteentepracticum
EIGENSCHAPPEN VAN GESTEENTE
- zwart / donker
- fijne kleine laagjes
- neemt geen water op
AFZETTINGSMILIEU
metamorfose in de aarde(druk)
HOOFDGROEP
metamorf gesteente
9
STRUCTUURBEELD
HARDHEID
gemiddeld
Ontstaanswijze Leisteen
Lagen kleihoudend gesteente worden afgezet
Dikke lagen sedimenten komen bovenop deze lagen waardoor het klei samen geperst wordt.
Door de druk van de bovenliggende lagen in combinatie met hitte, veranderd klei van schist schalie leisteen
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
Schalie
42
3 | Gesteentepracticum
EIGENSCHAPPEN VAN GESTEENTE
- bruin/zwart gekleurd
- gelaagd
- ontstaat uit klei
AFZETTINGSMILIEU
stilstaand water (klei)
HOOFDGROEP
metamorf gesteente
10
STRUCTUURBEELD
HARDHEID:
Zacht
Ontstaanswijze schalie
Lagen kleihoudend gesteente worden afgezet
Dikke lagen sedimenten komen bovenop deze lagen waardoor het klei samen geperst wordt.
Door de druk van de bovenliggende lagen in combinatie met hitte, veranderd klei van schist schalie
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
Steenkool
45
3 | Gesteentepracticum
EIGENSCHAPPEN VAN GESTEENTE
- zwart gekleurd
- inkolingsproces
AFZETTINGSMILIEU
Onder oude veenpakketten
HOOFDGROEP
Sediment gesteente metamorfose
11
STRUCTUURBEELD
HARDHEID:
Gemiddeld
Ontstaanswijze Steenkool
Lagen plantenresten sterven af in een moeras
Dikke lagen sedimenten komen bovenop het moeras te liggen.
Door de druk van de bovenliggende lagen in combinatie met hitte, metamorfoseert het moeras van veen bruinkool steenkool
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
Kwartsiet
48
3 | Gesteentepracticum
GESTEENTEEIGENSCHAPPEN
- Bevat veel mineralen
- Ontstaan uit zandsteen
AFZETTINGSMILIEU
In de aardlagen
HOOFDGROEP
Metamorf gesteente
12
STRUCTUURBEELD
HARDHEID:
Hard
Ontstaanswijze Kwartsiet
Zand sedimenteerd vanuit rivieren naar de bodem van de zee
Dikke lagen sediment worden afgezet bovenop elkaar &
door de hoge druk en temperatuur ontstaat een gesteente, zandsteen.
3. Deze druk zet door op het zandsteen, waardoor het gesteente nog steviger wordt en de kwartskristallen naar buiten komen
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
Friday, June 13, 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3
vrijdag 13 juni 2025
Aardrijkskunde leerjaar 3