Woordraadstrategieën gebruiken
minute
second
Woordraadstrategieën gebruiken
minute
second
Open bij een herkenbare situatie: je leest een tekst en één woord blokkeert je begrip. Deze les laat zien hoe je dan toch verder kunt lezen én hoe je zelf duidelijker kunt schrijven.
Lesdoel
Ik kan de vier woordraadstrategieën benoemen en toepassen om de betekenis van onbekende woorden in een tekst te ontdekken.
De gebruiker noemde meerdere leerdoelen. Voor deze les is dit het hoofddoel dat het best door de uitleg over de vier strategieën wordt gedragen. Het schrijven komt later terug als toepassing.
Welke woorden denk je bij onbekende woorden in een tekst?
Gebruik de antwoorden om voorkennis op te halen, zoals: context, gokken, woordenboek, uitleg, voorbeeld. Koppel daarna terug naar het lesdoel: betekenis vinden met hulp van de tekst.
De betekenis van onbekende woorden achterhalen
Tijdens het lezen kom je soms een woord tegen dat je niet kent.
Toch kun je de betekenis vaak uit de tekst eromheen halen.
Daarvoor gebruik je een woordraadstrategie.
Je let dan op aanwijzingen in dezelfde zin of in zinnen ervoor of erna.
Benadruk dat leerlingen niet meteen hoeven te stoppen of een woordenboek te pakken. Eerst kijken naar de context is de kern van woordraad.
Vier handige strategieën
synoniem
omschrijving
voorbeeld
tegenstelling
Met deze vier manieren zoek je in de tekst naar betekenis.
Noem deze vier termen al precies zoals ze later terugkomen. Houd de woordkeuze steeds hetzelfde voor herkenning.
Eerst de tekst, dan pas het woordenboek
Werk in deze volgorde:
Lees de zin met het onbekende woord.
Lees ook de zin ervoor en erna.
Zoek naar een synoniem, omschrijving, voorbeeld of tegenstelling.
Lukt het nog niet? Gebruik dan een woordenboek.
Dit geeft leerlingen een eenvoudige aanpak. Maak duidelijk dat een woordenboek pas de laatste stap is, niet de eerste.
Waarom werkt dit?
Schrijvers geven vaak zelf extra uitleg in hun tekst.
Dat doen ze met:
een ander woord
een korte uitleg
een voorbeeld
een tegenstelling
Als je die signalen ziet, begrijp je sneller wat een onbekend woord betekent.
Verbind lezen en schrijven hier al kort: schrijvers bouwen vaak bewust hulp in voor de lezer.
Wat doe je volgens de les als eerste bij een onbekend woord?
Woordenboek pakken
De tekst lezen
Het woord overslaan
Een voorbeeld zoeken
De juiste eerste stap is de zin en de context lezen. 'Een voorbeeld zoeken' komt pas later als mogelijke strategie binnen de tekst.
Vul de juiste woorden in
Bij een onbekend woord kijk je eerst naar de eromheen. Je zoekt dan naar een , omschrijving, voorbeeld of tegenstelling. Pas als dat niet helpt, gebruik je een .
Correcte woorden: tekst, synoniem, woordenboek. Dit sluit aan bij de vaste volgorde uit de eerste uitlegslides.
Synoniem
Een synoniem is een ander woord met dezelfde betekenis.
Soms staat dat woord:
in dezelfde zin
in de zin ervoor
in de zin erna
Zo kun je de betekenis van een onbekend woord afleiden.
Leg uit dat 'dezelfde betekenis' op dit niveau praktisch bedoeld is: dicht genoeg bij elkaar om het woord te begrijpen.
Synoniem herkennen
Let op twee woorden die bijna hetzelfde zeggen.
Het tweede woord helpt vaak het eerste woord verklaren.
Zoek vooral naar woorden vlak bij elkaar.
Je kunt mondeling een eenvoudig voorbeeld geven zoals: 'De jongen was blij, zelfs vrolijk.' Laat zien dat 'vrolijk' helpt bij 'blij' en andersom.
Omschrijving
Een omschrijving legt de betekenis van een woord uit met meer woorden.
Let goed op verduidelijkingen:
tussen haakjes
tussen komma's
in een stukje uitleg na het woord
Maak duidelijk dat een omschrijving vaak meer informatie geeft dan één los woord. Daardoor is deze strategie vaak heel sterk.
Omschrijving herkennen
Bij een omschrijving zegt de schrijver eigenlijk: dit betekent het.
Je ziet vaak:
extra uitleg direct na het woord
een uitleg tussen komma's
een uitleg tussen haakjes
Geef eventueel mondeling een voorbeeldzin met een lastig woord en een uitleg tussen haakjes. Houd het voorbeeld kort zodat de strategie centraal blijft staan.
Welke strategie gebruikt extra uitleg tussen haakjes of komma's?
Voorbeeld
Omschrijving
Synoniem
Tegenstelling
Toetst het verschil tussen synoniem en omschrijving. Leerlingen verwarren die twee vaak.
Wat doet een omschrijving?
Goed antwoord noemt dat een omschrijving de betekenis uitlegt met meer woorden of extra uitleg geeft, bijvoorbeeld tussen haakjes of komma's.
Voorbeeld
Een voorbeeld kan laten zien wat een onbekend woord betekent.
Je herkent dit vaak aan signaalwoorden zoals:
als
zoals
bijvoorbeeld
een voorbeeld van
Benadruk dat leerlingen niet alleen naar het onbekende woord moeten kijken, maar ook naar de woorden erna: daar staat vaak het voorbeeld.
Voorbeeld herkennen
Voorbeelden staan soms na een dubbele punt.
Ze kunnen ook tussen haakjes staan.
Het voorbeeld maakt een lastig begrip concreet.
Je kunt hier mondeling laten zien dat een voorbeeld geen volledige definitie hoeft te zijn, maar wel genoeg informatie kan geven om de tekst te begrijpen.
Tegenstelling
Een tegenstelling helpt je door naar het tegenovergestelde te kijken.
Als je het ene deel van de zin begrijpt, kun je vaak de andere kant raden.
Let op signaalwoorden die een verschil aangeven.
Sommige leerlingen vinden deze strategie lastig. Leg rustig uit dat je via het bekende deel van de tegenstelling het onbekende woord beter kunt plaatsen.
Tegenstelling herkennen
Signaalwoorden bij een tegenstelling zijn vaak:
maar
echter
toch
daarentegen
Deze woorden laten zien dat twee delen van de zin tegenover elkaar staan.
Laat leerlingen zien dat signaalwoorden een sterke aanwijzing zijn. De tegenstelling zit vaak precies aan weerszijden van zo'n woord.
Welk signaalwoord past het best bij een voorbeeld?
echter
zoals
maar
toch
De andere opties horen bij tegenstelling. Dit checkt of leerlingen signaalwoorden kunnen onderscheiden.
Maak de uitleg compleet
Een maakt een lastig begrip concreet. Een helpt juist door naar het tegenovergestelde te kijken. Daarbij let je vaak op signaalwoorden zoals of echter.
Correcte woorden: voorbeeld, tegenstelling, maar. De laatste blank is geforceerd doordat 'of echter' een signaalwoord uit de tegenstellingsslides aanvult.
Zelf begrijpelijke teksten schrijven
Dezelfde strategieën helpen niet alleen bij lezen.
Je kunt ze ook gebruiken als je zelf schrijft.
Dan help je je lezer moeilijke woorden sneller te begrijpen.
Hier maakt de les de overstap van begrijpen naar produceren, zonder van onderwerp te wisselen: het blijft woordenschat in teksten.
Schrijf duidelijker
voeg een synoniem toe
geef een omschrijving
noem een voorbeeld
gebruik een tegenstelling
Benadruk dat de schrijver moet nadenken over het publiek: welke woorden kent de lezer misschien nog niet?
Synoniem in je eigen tekst
Gebruik een moeilijk woord en zet er een bekender woord bij.
Zo begrijpt de lezer sneller wat je bedoelt.
Een synoniem maakt je tekst vaak direct duidelijker.
Noem eventueel dat dit vooral handig is bij schooltaal of formele woorden die niet iedere lezer kent.
Omschrijving in je eigen tekst
Leg een onbekend woord kort uit.
Dat kan:
tussen haakjes
tussen komma's
in een korte uitleg erachter
Zo hoeft de lezer niet te gokken.
Leg uit dat een omschrijving vooral goed werkt als één synoniem niet genoeg is.
Voorbeeld of tegenstelling toevoegen
Een voorbeeld maakt een begrip concreet.
Een tegenstelling maakt het verschil scherp.
Beide helpen de lezer om jouw bedoeling sneller te begrijpen.
Maak het onderscheid helder: een voorbeeld laat zien wat het is; een tegenstelling laat zien wat het niet is of waar het tegenover staat.
Hoe maak je je eigen tekst duidelijker?
Moeilijke woorden weglaten
Meer zinnen schrappen
Extra uitleg toevoegen
Kortere titel kiezen
De kern van dit blok is dat je moeilijke woorden niet per se hoeft te vermijden, maar wel moet verduidelijken.
Vul de schrijfhulp in
Als je zelf schrijft, kun je een moeilijk woord duidelijker maken met een of een omschrijving. Je kunt ook een geven om het begrip concreet te maken. Een laat juist het verschil scherp zien.
Correcte woorden: synoniem, voorbeeld, tegenstelling. Dit herhaalt de vier technieken in de schrijfcontext.
Welke strategie ga jij zelf gebruiken bij schrijven?
Bespreek antwoorden waarin leerlingen één bruikbare strategie noemen en kort aangeven hoe die helpt, bijvoorbeeld met extra uitleg, een voorbeeld of een tegenstelling.
Wat heb je vandaag geleerd?
Laat leerlingen kort benoemen wat ze echt meenemen, bijvoorbeeld de vier strategieën of de volgorde: eerst context, dan pas woordenboek.
Wat hielp jou het meest in deze les?
Mogelijke antwoorden: voorbeelden, signaalwoorden, haakjes/komma's, het verschil tussen voorbeeld en tegenstelling, of samen oefenen.
Wat vond je nog moeilijk?
Gebruik dit om zicht te krijgen op lastige onderdelen, zoals het herkennen van tegenstelling of het verschil tussen synoniem en omschrijving.
Begrippenlijst
woordraadstrategie - manier om de betekenis van een onbekend woord te vinden met hulp van de tekst
synoniem - een ander woord met dezelfde betekenis
omschrijving - uitleg in meer woorden over wat een woord betekent
voorbeeld - iets dat laat zien wat een woord of begrip betekent
tegenstelling - een woord of zin die het tegenovergestelde laat zien
signaalwoord - woord dat een verband in een tekst aangeeft, zoals bijvoorbeeld of maar
woordenboek - hulpmiddel om de betekenis van een woord op te zoeken
Deze slide heeft geen instructies