Bouw en werking van het zenuwstelsel
Bouw en werking van het zenuwstelsel
Deze slide heeft geen instructies
Leerdoel
Ik kan de bouw, ligging en werking van zenuwcellen, hersenen, ruggenmerg en zenuwen uitleggen en de belangrijkste onderdelen en indelingen van het zenuwstelsel herkennen en benoemen.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden komen bij je op als je denkt aan het zenuwstelsel?
Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Vraag eventueel door op woorden als hersenen, reflex, prikkel, zenuw of ruggenmerg.
Zenuwweefsel: waaruit bestaat het?
Zenuwweefsel bestaat uit zenuwcellen en steuncellen
Zenuwcellen verwerken en geleiden informatie
Steuncellen beschermen, voeden en ondersteunen zenuwcellen
Samen vormen ze netwerken voor snelle communicatie in het lichaam
Benadruk structuur en functie: zenuwweefsel is gespecialiseerd in het ontvangen, verwerken en doorgeven van signalen.
Bouw van een neuron
Cellichaam: bevat de celkern
Dendrieten: ontvangen signalen
Axon: voert het signaal weg van de cel
Synaps: contactplaats met een volgende cel
Myelineschede: isolatielaag rond het axon
Gebruik de afbeelding om de richting van informatie zichtbaar te maken: dendriet → cellichaam → axon → synaps.
Zenuwcel
Deze slide heeft geen instructies
Prikkel overdracht tussen 2 zenuwcellen
Deze slide heeft geen instructies
Functie van de onderdelen
Dendrieten nemen prikkels op uit andere cellen of zintuigen. Het cellichaam verwerkt deze informatie. Via het axon wordt een impuls verder geleid. Aan het eind van het axon ligt de synaps, waar het signaal wordt doorgegeven aan een volgende zenuwcel, spiercel of kliercel.
Deze slide heeft geen instructies
Myelineschede en geleidingssnelheid
De myelineschede werkt als isolatie
Daardoor gaat impulsgeleiding sneller
Zenuwvezels met veel myeline vormen vaak witte stof
Gebieden met veel cellichamen vormen vaak grijze stof
Noem dat de witte kleur vooral komt door vetrijke myeline.
Meyelineschede met prikkel overdracht
Deze slide heeft geen instructies
Begrippen bij zenuwcellen
Prikkel - een verandering in of buiten het lichaam die een reactie kan veroorzaken
Impuls - elektrisch signaal in een zenuwcel
Impulsgeleiding - het voortgeleiden van een impuls door een zenuwcel
Neurotransmitters - signaalstoffen die een impuls overdragen in de synaps
Deze slide heeft geen instructies
Van prikkel naar impuls
Een prikkel wordt opgevangen door een receptor of zenuwcel. Als de prikkel sterk genoeg is, ontstaat een impuls. Die impuls gaat via het neuron naar een volgende cel, waar weer een nieuw signaal kan ontstaan.
Koppel aan alledaagse voorbeelden, zoals aanraken van iets warms of zien van licht.
Hoe werkt een zenuwcel?
Prikkel → impuls ontstaat → impuls loopt over dendriet/cellichaam/axon → synaps bereikt → neurotransmitters komen vrij → volgende cel wordt geactiveerd of geremd
Leg uit dat dit een vereenvoudigd schema is waarmee leerlingen de werking in eigen woorden kunnen beschrijven.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Welke structuur voert een impuls weg van het cellichaam?
Dendriet
Synaps
Axon
Celkern
Toetst onderscheid tussen ontvangen en afvoeren van signalen. Dendrieten ontvangen, axon voert weg.
Van prikkel naar signaal
Een prikkel is een verandering in of buiten het lichaam. Als die sterk genoeg is, ontstaat een impuls in de zenuwcel. Aan de synaps geven neurotransmitters het signaal door aan een volgende cel. De isolerende myelineschede helpt om deze geleiding sneller te laten verlopen.
Laat leerlingen de keten van begrippen reconstrueren: prikkel → impuls → neurotransmitters → myelineschede.
Overzicht van de hersenen
De hersenen liggen in de schedel
Belangrijke delen: grote hersenen, tussenhersenen, hersenstam en kleine hersenen
Samen regelen ze waarneming, beweging, gedrag en inwendige processen
Deze slide heeft geen instructies
Grote hersenen
Grootste deel van de hersenen
Bestaan uit twee hersenhelften
Regelen bewust denken, taal, geheugen en willekeurige bewegingen
Buitenlaag met grijze stof, binnenin witte stof
Laat op de afbeelding de ligging en de twee hemisferen aanwijzen.
Onderdelen van de grote hersenen
Nederlands
Latijn
Voorhoofdskwab - plannen, gedrag, beweging
Wandbeenkwab - gevoel en ruimtelijke verwerking
Slaapbeenkwab - gehoor en geheugen
Achterhoofdskwab - zien
Lobus frontalis - voorhoofdskwab
Lobus parietalis - wandbeenkwab
Lobus temporalis - slaapbeenkwab
Lobus occipitalis - achterhoofdskwab
Beperk tot de belangrijkste kwabben; doel is herkenning en koppeling van Nederlandse en Latijnse namen.
Onderdelen grote hersenen
Deze slide heeft geen instructies
Tussenhersenen
Liggen centraal onder de grote hersenen
Bestaan onder andere uit thalamus en hypothalamus
Spelen een rol bij schakelen van prikkels en regeling van het inwendig evenwicht
Noem de thalamus kort als schakelstation zonder verder uit te bouwen buiten de gegeven leerstof.
Hypothalamus en hypofyse
De hypothalamus regelt onder meer temperatuur, honger, dorst en dag-nachtritme
De hypofyse hangt onder de hypothalamus
De hypofyse maakt hormonen aan en stuurt andere hormoonklieren aan
Leg de koppeling tussen zenuwstelsel en hormoonstelsel uit: hypothalamus stuurt de hypofyse aan.
Onderdelen Tussen Hersenen
Deze slide heeft geen instructies
Hersenstam
Verbindt de hersenen met het ruggenmerg
Regelt vitale functies zoals ademhaling en hartslag
Speelt ook een rol bij automatische reflexen
Benadruk dat beschadiging van de hersenstam ernstige gevolgen heeft door de vitale functies.
Kleine hersenen
Liggen onder de achterzijde van de grote hersenen
Coördineren bewegingen
Zorgen voor evenwicht, houding en fijne afstemming van spieractiviteit
Deze slide heeft geen instructies
Welke hersenstructuur regelt vooral evenwicht en coördinatie?
Hersenstam
Hypofyse
Kleine hersenen
Thalamus
Plausibele verwarring is hersenstam, maar evenwicht en fijne afstemming horen bij de kleine hersenen.
Onderdelen van de hersenen
De grote hersenen regelen onder andere bewust denken en taal. De hypothalamus helpt bij temperatuur, honger en dorst. De hersenstam verbindt de hersenen met het ruggenmerg en regelt vitale functies. De hypofyse hangt onder de hypothalamus en maakt hormonen aan.
Controleert of leerlingen ligging en functie van de belangrijkste hersendelen kunnen koppelen.
Wat ligt bij de grote hersenen aan de buitenkant?
Witte stof
Grijze stof
Liquor
Plexus
Sluit aan op de slide over grote hersenen: buitenlaag grijze stof, binnenin witte stof.
Ruggenmerg: ligging en bouw
Het ruggenmerg ligt in het wervelkanaal
Het is een voortzetting van de hersenstam
Binnenin ligt vooral grijze stof, daaromheen witte stof
Vanuit het ruggenmerg treden zenuwen uit
Vergelijk de ligging met een beschermde kabel in de wervelkolom.
Ruggemerg ligging, bouw en doorsnede
Deze slide heeft geen instructies
Ruggemerg en de zenuw uiteinden
Deze slide heeft geen instructies
Functie van het ruggenmerg
Geleidt impulsen tussen hersenen en lichaam
Verwerkt een deel van de reflexen zelfstandig
Werkt als belangrijke schakel tussen centraal en perifeer zenuwstelsel
Deze slide heeft geen instructies
Hersenvliezen, hersenholtes en liquor
Hersenvliezen beschermen hersenen en ruggenmerg
Hersenholtes zijn met vocht gevulde ruimtes in de hersenen
Liquor is hersenvocht
Liquor dempt schokken en helpt bij bescherming en transport
Gebruik de termen consequent: hersenholtes = ventrikels; liquor = cerebrospinaal vocht.
Liquor in de ruggemerg
Liquor in de hersen
Deze slide heeft geen instructies
Ruggemergszenuwen en hersenzenuwen
Ruggemergszenuwen treden uit het ruggenmerg
Hersenzenuwen ontspringen direct uit de hersenen of hersenstam
Ze vervoeren sensorische en motorische impulsen van en naar het lichaam
Noem dat hersenzenuwen vooral hoofd en hals verzorgen, maar houd het kort.
Wat is een dermatoom?
Een dermatoom is een huidgebied dat gevoelsinformatie doorgeeft via één ruggenmergszenuw. Zo kun je aan een gevoelsstoornis soms afleiden welke zenuw of welk ruggenmergniveau betrokken is.
Koppel dit eventueel aan uitstralende pijn of gevoelsverlies volgens een vast huidpatroon.
Dermatomen
Deze slide heeft geen instructies
Wat is een plexus?
Een plexus is een zenuwvlecht
Zenuwvezels van verschillende ruggenmergszenuwen komen hier samen
Vanuit zo'n netwerk ontstaan perifere zenuwen
Benadruk dat een plexus geen enkelvoudige zenuw is, maar een netwerk.
Voorbeelden Plexus Brachialis en Plexus Lumbosacralis
Deze slide heeft geen instructies
Reflex en reflexboog
Reflex - een snelle, automatische reactie op een prikkel
Reflexboog - het zenuwpad waarlangs de reflex verloopt: receptor, sensorische zenuw, schakel in CZS, motorische zenuw, effector
Leg uit dat een reflex zonder bewuste tussenkomst verloopt, al kun je je later wel bewust worden van de prikkel.
Ruggenmergreflexen en hersenstamreflexen
Ruggenmergreflexen worden verwerkt in het ruggenmerg
Voorbeeld: terugtrekken van een hand bij pijn
Hersenstamreflexen worden verwerkt in de hersenstam
Voorbeeld: pupilreflex of slikreflex
Maak duidelijk dat beide reflexen automatisch zijn, maar op een ander niveau van het centrale zenuwstelsel worden geregeld.
Indeling: centraal en perifeer
Centraal zenuwstelsel (CZS): hersenen en ruggenmerg
Perifeer zenuwstelsel (PZS): alle zenuwen buiten CZS
Het CZS verwerkt informatie, het PZS vervoert signalen
Deze slide heeft geen instructies
Indeling: sensorisch en motorisch
Voert informatie naar het CZS
Komt van zintuigen en receptoren
Gaat over voelen, zien, horen en andere prikkels
Voert signalen vanuit het CZS
Gaat naar spieren of klieren
Zorgt voor reactie of beweging
Motorisch
Sensorisch
Gebruik consequent de termen aanvoerend en afvoerend alleen mondeling als ondersteuning, niet als extra leerterm.
Indeling: willekeurig en onwillekeurig
Willekeurig
Bewuste aansturing
Vooral van skeletspieren
Bijvoorbeeld lopen of schrijven
Automatische regeling
Vooral van organen, klieren en glad spierweefsel
Bijvoorbeeld hartslag en spijsvertering
Onwillekeurig
Deze slide heeft geen instructies
Indeling: sympathisch en parasympathisch
Maakt het lichaam klaar voor actie
Verhoogt onder andere hartslag en alertheid
Past bij inspanning of stress
Sympathisch
Parasympathisch
Bevordert rust en herstel
Ondersteunt vertering en energiebesparing
Past bij ontspanning
Benadruk dat beide delen samenwerken om het evenwicht in het lichaam te bewaren.
Samenhang in het zenuwstelsel
Prikkel uit omgeving of lichaam → sensorische zenuwen → centraal zenuwstelsel → verwerking → motorische reactie of automatische regeling via het autonome zenuwstelsel
Deze slide verbindt neuron, zenuwen, CZS en PZS tot één overzicht.
Waar wordt een terugtrekreflex bij pijn vooral verwerkt?
Hypofyse
Ruggenmerg
Grote hersenen
Kleine hersenen
Toetst verschil tussen ruggenmergreflexen en bewuste verwerking in de hersenen.
Zenuwen en reflexen
Het ruggenmerg geleidt impulsen tussen hersenen en lichaam. Hersenvliezen beschermen hersenen en ruggenmerg. Een dermatoom is een huidgebied van één ruggenmergszenuw. In een reflexboog loopt het signaal via receptor, sensorische zenuw en motorische zenuw.
Begrippen uit het blok rond ruggenmerg, bescherming en reflexen worden in samenhang bevraagd.
Begrippenlijst
Neuron - zenuwcel die informatie ontvangt, verwerkt en doorgeeft
Dendriet - uitloper die signalen ontvangt
Axon - uitloper die een impuls van de cel af voert
Synaps - overgang tussen zenuwcel en volgende cel
Myelineschede - isolerende laag rond een axon
Prikkel - verandering die een reactie kan veroorzaken
Impuls - elektrisch signaal in een zenuwcel
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
Witte stof - gebied met veel myelinehoudende zenuwvezels
Grijze stof - gebied met veel cellichamen van zenuwcellen
Impulsgeleiding - voortgeleiding van een impuls door een zenuwcel
Neurotransmitters - stoffen die signalen overdragen in de synaps
Dermatoom - huidgebied van één ruggenmergszenuw
Plexus - zenuwvlecht
Reflex - snelle, automatische reactie op een prikkel
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
Reflexboog - zenuwpad waarlangs een reflex verloopt
Ruggenmergreflex - reflex die in het ruggenmerg wordt verwerkt
Hersenstamreflex - reflex die in de hersenstam wordt verwerkt
Liquor - hersenvocht rond en in hersenen en ruggenmerg
Ruggemergszenuwen - zenuwen die uit het ruggenmerg treden
Hersenzenuwen - zenuwen die uit de hersenen of hersenstam komen
CZS/PZS - centraal en perifeer zenuwstelsel
Deze slide heeft geen instructies