Deel 2: Les 3: Zenuwstelsel: bouw en werking

Bouw en werking van het zenuwstelsel

1 / 52
volgende
Slide 1: Slide
newEditorAnatomieMBOStudiejaar 3

In deze les zitten 52 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 60 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Bouw en werking van het zenuwstelsel

Deze slide heeft geen instructies

Leerdoel

Ik kan de bouw, ligging en werking van zenuwcellen, hersenen, ruggenmerg en zenuwen uitleggen en de belangrijkste onderdelen en indelingen van het zenuwstelsel herkennen en benoemen.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden komen bij je op als je denkt aan het zenuwstelsel?

Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Vraag eventueel door op woorden als hersenen, reflex, prikkel, zenuw of ruggenmerg.

Zenuwweefsel: waaruit bestaat het?

  • Zenuwweefsel bestaat uit zenuwcellen en steuncellen

  • Zenuwcellen verwerken en geleiden informatie

  • Steuncellen beschermen, voeden en ondersteunen zenuwcellen

  • Samen vormen ze netwerken voor snelle communicatie in het lichaam

Benadruk structuur en functie: zenuwweefsel is gespecialiseerd in het ontvangen, verwerken en doorgeven van signalen.

Bouw van een neuron

  • Cellichaam: bevat de celkern

  • Dendrieten: ontvangen signalen

  • Axon: voert het signaal weg van de cel

  • Synaps: contactplaats met een volgende cel

  • Myelineschede: isolatielaag rond het axon

Gebruik de afbeelding om de richting van informatie zichtbaar te maken: dendriet → cellichaam → axon → synaps.

Zenuwcel

Deze slide heeft geen instructies

Prikkel overdracht tussen 2 zenuwcellen

Deze slide heeft geen instructies

Functie van de onderdelen

Dendrieten nemen prikkels op uit andere cellen of zintuigen. Het cellichaam verwerkt deze informatie. Via het axon wordt een impuls verder geleid. Aan het eind van het axon ligt de synaps, waar het signaal wordt doorgegeven aan een volgende zenuwcel, spiercel of kliercel.

Deze slide heeft geen instructies

Myelineschede en geleidingssnelheid

  • De myelineschede werkt als isolatie

  • Daardoor gaat impulsgeleiding sneller

  • Zenuwvezels met veel myeline vormen vaak witte stof

  • Gebieden met veel cellichamen vormen vaak grijze stof

Noem dat de witte kleur vooral komt door vetrijke myeline.

Meyelineschede met prikkel overdracht

Deze slide heeft geen instructies

Begrippen bij zenuwcellen

Prikkel - een verandering in of buiten het lichaam die een reactie kan veroorzaken

Impuls - elektrisch signaal in een zenuwcel

Impulsgeleiding - het voortgeleiden van een impuls door een zenuwcel

Neurotransmitters - signaalstoffen die een impuls overdragen in de synaps

Deze slide heeft geen instructies

Van prikkel naar impuls

Een prikkel wordt opgevangen door een receptor of zenuwcel. Als de prikkel sterk genoeg is, ontstaat een impuls. Die impuls gaat via het neuron naar een volgende cel, waar weer een nieuw signaal kan ontstaan.

Koppel aan alledaagse voorbeelden, zoals aanraken van iets warms of zien van licht.

Hoe werkt een zenuwcel?

Prikkel → impuls ontstaat → impuls loopt over dendriet/cellichaam/axon → synaps bereikt → neurotransmitters komen vrij → volgende cel wordt geactiveerd of geremd

Leg uit dat dit een vereenvoudigd schema is waarmee leerlingen de werking in eigen woorden kunnen beschrijven.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Welke structuur voert een impuls weg van het cellichaam?

A

Dendriet

B

Synaps

C

Axon

D

Celkern

Toetst onderscheid tussen ontvangen en afvoeren van signalen. Dendrieten ontvangen, axon voert weg.

Van prikkel naar signaal

Een prikkel is een verandering in of buiten het lichaam. Als die sterk genoeg is, ontstaat een impuls in de zenuwcel. Aan de synaps geven neurotransmitters het signaal door aan een volgende cel. De isolerende myelineschede helpt om deze geleiding sneller te laten verlopen.

prikkel
impuls
neurotransmitters
myelineschede
grijze stof
dendriet
plexus
liquor

Laat leerlingen de keten van begrippen reconstrueren: prikkel → impuls → neurotransmitters → myelineschede.

Overzicht van de hersenen

  • De hersenen liggen in de schedel

  • Belangrijke delen: grote hersenen, tussenhersenen, hersenstam en kleine hersenen

  • Samen regelen ze waarneming, beweging, gedrag en inwendige processen

Deze slide heeft geen instructies

Grote hersenen

  • Grootste deel van de hersenen

  • Bestaan uit twee hersenhelften

  • Regelen bewust denken, taal, geheugen en willekeurige bewegingen

  • Buitenlaag met grijze stof, binnenin witte stof

Laat op de afbeelding de ligging en de twee hemisferen aanwijzen.

Onderdelen van de grote hersenen

Nederlands

Latijn

Voorhoofdskwab - plannen, gedrag, beweging

Wandbeenkwab - gevoel en ruimtelijke verwerking

Slaapbeenkwab - gehoor en geheugen

Achterhoofdskwab - zien

Lobus frontalis - voorhoofdskwab

Lobus parietalis - wandbeenkwab

Lobus temporalis - slaapbeenkwab

Lobus occipitalis - achterhoofdskwab

Beperk tot de belangrijkste kwabben; doel is herkenning en koppeling van Nederlandse en Latijnse namen.

Onderdelen grote hersenen

Deze slide heeft geen instructies

Tussenhersenen

  • Liggen centraal onder de grote hersenen

  • Bestaan onder andere uit thalamus en hypothalamus

  • Spelen een rol bij schakelen van prikkels en regeling van het inwendig evenwicht

Noem de thalamus kort als schakelstation zonder verder uit te bouwen buiten de gegeven leerstof.

Hypothalamus en hypofyse

  • De hypothalamus regelt onder meer temperatuur, honger, dorst en dag-nachtritme

  • De hypofyse hangt onder de hypothalamus

  • De hypofyse maakt hormonen aan en stuurt andere hormoonklieren aan

Leg de koppeling tussen zenuwstelsel en hormoonstelsel uit: hypothalamus stuurt de hypofyse aan.

Onderdelen Tussen Hersenen

Deze slide heeft geen instructies

Hersenstam

  • Verbindt de hersenen met het ruggenmerg

  • Regelt vitale functies zoals ademhaling en hartslag

  • Speelt ook een rol bij automatische reflexen

Benadruk dat beschadiging van de hersenstam ernstige gevolgen heeft door de vitale functies.

Kleine hersenen

  • Liggen onder de achterzijde van de grote hersenen

  • Coördineren bewegingen

  • Zorgen voor evenwicht, houding en fijne afstemming van spieractiviteit

Deze slide heeft geen instructies

Welke hersenstructuur regelt vooral evenwicht en coördinatie?

A

Hersenstam

B

Hypofyse

C

Kleine hersenen

D

Thalamus

Plausibele verwarring is hersenstam, maar evenwicht en fijne afstemming horen bij de kleine hersenen.

Onderdelen van de hersenen

De grote hersenen regelen onder andere bewust denken en taal. De hypothalamus helpt bij temperatuur, honger en dorst. De hersenstam verbindt de hersenen met het ruggenmerg en regelt vitale functies. De hypofyse hangt onder de hypothalamus en maakt hormonen aan.

grote hersenen
hypothalamus
hersenstam
hypofyse
kleine hersenen
axon
dermatoom
liquor

Controleert of leerlingen ligging en functie van de belangrijkste hersendelen kunnen koppelen.

Wat ligt bij de grote hersenen aan de buitenkant?

A

Witte stof

B

Grijze stof

C

Liquor

D

Plexus

Sluit aan op de slide over grote hersenen: buitenlaag grijze stof, binnenin witte stof.

Ruggenmerg: ligging en bouw

  • Het ruggenmerg ligt in het wervelkanaal

  • Het is een voortzetting van de hersenstam

  • Binnenin ligt vooral grijze stof, daaromheen witte stof

  • Vanuit het ruggenmerg treden zenuwen uit

Vergelijk de ligging met een beschermde kabel in de wervelkolom.

Ruggemerg ligging, bouw en doorsnede

Deze slide heeft geen instructies

Ruggemerg en de zenuw uiteinden

Deze slide heeft geen instructies

Functie van het ruggenmerg

  • Geleidt impulsen tussen hersenen en lichaam

  • Verwerkt een deel van de reflexen zelfstandig

  • Werkt als belangrijke schakel tussen centraal en perifeer zenuwstelsel

Deze slide heeft geen instructies

Hersenvliezen, hersenholtes en liquor

  • Hersenvliezen beschermen hersenen en ruggenmerg

  • Hersenholtes zijn met vocht gevulde ruimtes in de hersenen

  • Liquor is hersenvocht

  • Liquor dempt schokken en helpt bij bescherming en transport

Gebruik de termen consequent: hersenholtes = ventrikels; liquor = cerebrospinaal vocht.

Liquor in de ruggemerg

Liquor in de hersen

Deze slide heeft geen instructies

Ruggemergszenuwen en hersenzenuwen

  • Ruggemergszenuwen treden uit het ruggenmerg

  • Hersenzenuwen ontspringen direct uit de hersenen of hersenstam

  • Ze vervoeren sensorische en motorische impulsen van en naar het lichaam

Noem dat hersenzenuwen vooral hoofd en hals verzorgen, maar houd het kort.

Wat is een dermatoom?

Een dermatoom is een huidgebied dat gevoelsinformatie doorgeeft via één ruggenmergszenuw. Zo kun je aan een gevoelsstoornis soms afleiden welke zenuw of welk ruggenmergniveau betrokken is.

Koppel dit eventueel aan uitstralende pijn of gevoelsverlies volgens een vast huidpatroon.

Dermatomen

Deze slide heeft geen instructies

Wat is een plexus?

  • Een plexus is een zenuwvlecht

  • Zenuwvezels van verschillende ruggenmergszenuwen komen hier samen

  • Vanuit zo'n netwerk ontstaan perifere zenuwen

Benadruk dat een plexus geen enkelvoudige zenuw is, maar een netwerk.

Voorbeelden Plexus Brachialis en Plexus Lumbosacralis

Deze slide heeft geen instructies

Reflex en reflexboog

Reflex - een snelle, automatische reactie op een prikkel

Reflexboog - het zenuwpad waarlangs de reflex verloopt: receptor, sensorische zenuw, schakel in CZS, motorische zenuw, effector

Leg uit dat een reflex zonder bewuste tussenkomst verloopt, al kun je je later wel bewust worden van de prikkel.

Ruggenmergreflexen en hersenstamreflexen

  • Ruggenmergreflexen worden verwerkt in het ruggenmerg

  • Voorbeeld: terugtrekken van een hand bij pijn

  • Hersenstamreflexen worden verwerkt in de hersenstam

  • Voorbeeld: pupilreflex of slikreflex

Maak duidelijk dat beide reflexen automatisch zijn, maar op een ander niveau van het centrale zenuwstelsel worden geregeld.

Indeling: centraal en perifeer

  • Centraal zenuwstelsel (CZS): hersenen en ruggenmerg

  • Perifeer zenuwstelsel (PZS): alle zenuwen buiten CZS

  • Het CZS verwerkt informatie, het PZS vervoert signalen

Deze slide heeft geen instructies

Indeling: sensorisch en motorisch

  • Voert informatie naar het CZS

  • Komt van zintuigen en receptoren

  • Gaat over voelen, zien, horen en andere prikkels

  • Voert signalen vanuit het CZS

  • Gaat naar spieren of klieren

  • Zorgt voor reactie of beweging

Motorisch

Sensorisch

Gebruik consequent de termen aanvoerend en afvoerend alleen mondeling als ondersteuning, niet als extra leerterm.

Indeling: willekeurig en onwillekeurig

Willekeurig

  • Bewuste aansturing

  • Vooral van skeletspieren

  • Bijvoorbeeld lopen of schrijven

  • Automatische regeling

  • Vooral van organen, klieren en glad spierweefsel

  • Bijvoorbeeld hartslag en spijsvertering

Onwillekeurig

Deze slide heeft geen instructies

Indeling: sympathisch en parasympathisch

  • Maakt het lichaam klaar voor actie

  • Verhoogt onder andere hartslag en alertheid

  • Past bij inspanning of stress

Sympathisch

Parasympathisch

  • Bevordert rust en herstel

  • Ondersteunt vertering en energiebesparing

  • Past bij ontspanning

Benadruk dat beide delen samenwerken om het evenwicht in het lichaam te bewaren.

Samenhang in het zenuwstelsel

Prikkel uit omgeving of lichaam → sensorische zenuwen → centraal zenuwstelsel → verwerking → motorische reactie of automatische regeling via het autonome zenuwstelsel

Deze slide verbindt neuron, zenuwen, CZS en PZS tot één overzicht.

Waar wordt een terugtrekreflex bij pijn vooral verwerkt?

A

Hypofyse

B

Ruggenmerg

C

Grote hersenen

D

Kleine hersenen

Toetst verschil tussen ruggenmergreflexen en bewuste verwerking in de hersenen.

Zenuwen en reflexen

Het ruggenmerg geleidt impulsen tussen hersenen en lichaam. Hersenvliezen beschermen hersenen en ruggenmerg. Een dermatoom is een huidgebied van één ruggenmergszenuw. In een reflexboog loopt het signaal via receptor, sensorische zenuw en motorische zenuw.

ruggenmerg
Hersenvliezen
dermatoom
reflexboog
hypothalamus
neurotransmitters
voorhoofdskwab
parasympathisch

Begrippen uit het blok rond ruggenmerg, bescherming en reflexen worden in samenhang bevraagd.

Begrippenlijst

Neuron - zenuwcel die informatie ontvangt, verwerkt en doorgeeft

Dendriet - uitloper die signalen ontvangt

Axon - uitloper die een impuls van de cel af voert

Synaps - overgang tussen zenuwcel en volgende cel

Myelineschede - isolerende laag rond een axon

Prikkel - verandering die een reactie kan veroorzaken

Impuls - elektrisch signaal in een zenuwcel

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

Witte stof - gebied met veel myelinehoudende zenuwvezels

Grijze stof - gebied met veel cellichamen van zenuwcellen

Impulsgeleiding - voortgeleiding van een impuls door een zenuwcel

Neurotransmitters - stoffen die signalen overdragen in de synaps

Dermatoom - huidgebied van één ruggenmergszenuw

Plexus - zenuwvlecht

Reflex - snelle, automatische reactie op een prikkel

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

Reflexboog - zenuwpad waarlangs een reflex verloopt

Ruggenmergreflex - reflex die in het ruggenmerg wordt verwerkt

Hersenstamreflex - reflex die in de hersenstam wordt verwerkt

Liquor - hersenvocht rond en in hersenen en ruggenmerg

Ruggemergszenuwen - zenuwen die uit het ruggenmerg treden

Hersenzenuwen - zenuwen die uit de hersenen of hersenstam komen

CZS/PZS - centraal en perifeer zenuwstelsel

Deze slide heeft geen instructies