Tekstsoort, tekstdoel en onderwerp
1.2 tekstsoort, tekstdoel en onderwerp
Lesduur is: 60 minOnderdelen in deze les
1.2 tekstsoort, tekstdoel en onderwerp
Open met herkenbare voorbeelden: appje, nieuwsbericht, recensie, verhaal. De centrale vraag van de les is hoe je snel kunt herkennen wat voor tekst je leest en waar die tekst eigenlijk over gaat.
Lesdoel
Ik kan van een tekst de tekstsoort, het tekstdoel, het onderwerp, de hoofdgedachte en de deelonderwerpen herkennen.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden passen volgens jou bij tekstsoort of tekstdoel?
Gebruik de antwoorden om voorkennis te activeren. Haal termen op als verhaal, nieuws, mening, uitleg, recensie, onderwerp.
Waarom kijk je zo naar een tekst?
Je begrijpt sneller wat je leest
Je weet waar je op moet letten
Je kunt gerichter antwoorden geven
Je ziet beter wat de schrijver wil
Dit is de start van de eerste subtopic: eerst nut en herkenning, daarna de begrippen zelf. Houd het concreet: bij een verhaal lees je anders dan bij een nieuwsbericht of recensie.
Drie dingen die je meteen kunt zoeken
Tekstsoort: wat voor soort tekst is dit?
Tekstdoel: wat wil de schrijver bereiken?
Onderwerp: waar gaat de tekst over?
Benadruk dat leerlingen deze drie eerst uit elkaar moeten houden. Tekstsoort gaat over de vorm, tekstdoel over de bedoeling, onderwerp over de inhoud.
Je ziet vaak al veel aan de buitenkant
Titel en tussenkopjes geven richting
Afbeeldingen zeggen iets over het onderwerp
Bron en opmaak helpen bij herkennen
Woorden als ik vind of er gebeurde geven aanwijzingen
Laat leerlingen begrijpen dat ze niet meteen alles hoeven te lezen. Eerst scannen: titel, plaatjes, bron, opvallende woorden.
Van tekst naar betekenis
Als je eerst de tekstsoort en het tekstdoel herkent, snap je daarna makkelijker het onderwerp en de hoofdgedachte. Zo lees je niet alleen woorden, maar ook de bedoeling van de schrijver.
Dit is de brug naar de inhoudelijke begrippen van de volgende subtopics.
Waar gaat 'tekstdoel' over?
de bedoeling
het onderwerp
de opmaak
de titel
Controleert het onderscheid tussen tekstdoel, onderwerp en uiterlijke kenmerken van een tekst.
Vul de begrippen in
Je hoeft een tekst niet meteen helemaal te lezen. Kijk eerst naar de titel en de afbeeldingen. Zo herken je sneller de tekstsoort en het tekstdoel van de schrijver.
Sluit aan bij de slides over scannen: titel, afbeeldingen, tekstsoort en tekstdoel.
Verhalende tekst
Vertelt een gebeurtenis of een verhaal
Heeft vaak personen, tijd en plaats
Je leest wat er gebeurt
Voorbeelden: verhaal, dagboek, fragment uit een boek
Laat zien dat een verhalende tekst meestal een gebeurtenis centraal zet. Niet het uitleggen of beoordelen staat voorop, maar het vertellen.
Informerende tekst
Geeft feiten en uitleg
Helpt de lezer iets te weten te komen
Is vaak duidelijk en zakelijk geschreven
Voorbeelden: nieuwsbericht, schooltekst, uitlegartikel
Benadruk dat informeren niet hetzelfde is als overtuigen. De schrijver wil vooral uitleg geven of kennis delen.
Waarderende tekst
Geeft een mening of oordeel
Laat zien wat goed, slecht, mooi of zwak is
Bevat vaak waarderende woorden
Voorbeelden: recensie, beoordeling, review
Noem signaalwoorden zoals: mooi, saai, sterk, teleurstellend, geweldig. Zo herkennen leerlingen sneller een waarderende tekst.
Zo houd je de tekstsoorten uit elkaar
Verhalend: wat gebeurt er?
Informerend: wat kom ik te weten?
Waarderend: wat vindt de schrijver ervan?
Let vooral op het soort zinnen en woorden dat wordt gebruikt.
Dit onderscheid moet scherp blijven, omdat het later helpt bij tekstdoel en hoofdgedachte.
Welke tekstsoort geeft vooral een oordeel?
verhalende tekst
informatieve tekst
waarderende tekst
spannende tekst
'Spannende tekst' is een plausibele afleider, maar geen tekstsoort uit deze les.
Welk kenmerk helpt jou het meest om tekstsoort te herkennen?
woorden
titel
plaatjes
bron
Deze slide heeft geen instructies
Herken de drie tekstsoorten
Een verhalende tekst vertelt wat er gebeurt. Een informerende tekst geeft feiten en uitleg. Een waarderende tekst laat een mening of beoordeling zien.
Laat leerlingen de kernkenmerken van de drie tekstsoorten actief ophalen.
Tekstdoel: waarom is de tekst geschreven?
Een schrijver heeft een bedoeling. Die bedoeling noem je het tekstdoel. Bij deze les horen drie belangrijke doelen: amuseren, informeren en waarderen.
Gebruik dezelfde woorden steeds opnieuw. Geen extra tekstdoelen toevoegen, omdat de lesinhoud zich richt op deze drie.
Tekstdoel: amuseren
De lezer vermaken
Past vaak bij een verhalende tekst
De gebeurtenis of spanning staat centraal
Maak het onderscheid duidelijk: een verhalende tekst heeft vaak als doel amuseren, maar leerlingen moeten weten dat tekstsoort en tekstdoel niet precies hetzelfde zijn.
Tekstdoel: informeren
De lezer iets uitleggen of vertellen
Past vaak bij een informerende tekst
Feiten en uitleg zijn belangrijk
Deze slide heeft geen instructies
Tekstdoel: waarderen
Een oordeel geven
Past vaak bij een waarderende tekst
Mening en beoordeling staan centraal
Laat zien dat waarderen niet alleen positief is. Ook een negatieve beoordeling blijft een waarderende tekst.
Tekstsoort en tekstdoel samen
Verhalende tekst → vaak amuseren
Informerende tekst → vaak informeren
Waarderende tekst → vaak waarderen
De tekstsoort en het tekstdoel horen vaak bij elkaar, maar je kijkt steeds naar wat het duidelijkst naar voren komt.
Formuleer voorzichtig met 'vaak', zodat leerlingen niet denken dat het altijd één-op-één vastligt.
Welk tekstdoel past het best bij een recensie?
amuseren
waarderen
informeren
vertellen
'Vertellen' is bewust als afleider gekozen: leerlingen verwarren tekstdoel soms met tekstsoort.
Tekstsoort en tekstdoel
Een verhalende tekst heeft vaak als doel amuseren. Een informerende tekst wil vooral informeren. Een waarderende tekst draait vaak om waarderen.
Benadruk bij het nabespreken het woord 'vaak': tekstsoort en tekstdoel horen vaak samen, maar niet altijd één-op-één.
Waarom zijn tekstsoort en tekstdoel niet hetzelfde?
Goede antwoorden noemen dat tekstsoort de vorm van de tekst is en tekstdoel de bedoeling van de schrijver. Een voorbeeld kan helpen, zoals recensie/waarderen of nieuwsbericht/informeren.
Onderwerp
Het onderwerp is waar de tekst over gaat
Meestal kun je het in een paar woorden noemen
Vaak vind je het terug in de titel of eerste alinea
Zeg erbij dat een onderwerp kort blijft: bijvoorbeeld 'schooluniformen' of 'social media'. Geen hele zin nodig.
Hoofdgedachte
De hoofdgedachte is het belangrijkste wat de schrijver over het onderwerp zegt. Die formuleer je meestal in één zin.
Veel leerlingen halen onderwerp en hoofdgedachte door elkaar. Herhaal: onderwerp = kort woordgroepje, hoofdgedachte = volledige kernzin.
Onderwerp of hoofdgedachte?
Onderwerp: mobiele telefoons op school
Hoofdgedachte: Mobiele telefoons kunnen in de les voor afleiding zorgen.
Het onderwerp noemt alleen het thema. De hoofdgedachte zegt er iets belangrijks over.
Gebruik dit contrast rustig en expliciet. Dit is een kernmoment van de les.
Deelonderwerpen
Grote teksten hebben vaak meerdere delen
Elk deel gaat over een stukje van het onderwerp
Die stukjes noem je deelonderwerpen
Koppel dit aan tussenkopjes: vaak verraadt elk tussenkopje een deelonderwerp.
Van deelonderwerpen naar hoofdgedachte
Je kunt een tekst beter begrijpen door eerst de deelonderwerpen te herkennen. Samen helpen die je om de hoofdgedachte van de hele tekst te vinden.
Laat zien dat dit een leesstrategie is: eerst opdelen, dan samenvatten.
Zo pak je een tekst aan
Lees de titel
Bekijk plaatjes en bron
Let op tussenkopjes
Zoek opvallende woorden
Daarna bepalen
Wat is de tekstsoort?
Wat is het tekstdoel?
Wat is het onderwerp?
Wat is de hoofdgedachte?
Eerst kijken
Deze slide vat de werkwijze samen die leerlingen straks in de zelfwerktijd nodig hebben.
Kern van de les
Bij het lezen stel je steeds vijf dingen vast: tekstsoort, tekstdoel, onderwerp, hoofdgedachte en deelonderwerpen. Zo lees je niet alleen nauwkeuriger, maar snap je ook sneller wat een tekst wil overbrengen.
Gebruik deze slide als afrondende inhoud vóór leerlingen zelfstandig gaan oefenen.
Wat is een hoofdgedachte?
het thema in woorden
een tussenkopje
de belangrijkste zin
een losse mening
Toetst het verschil tussen onderwerp en hoofdgedachte.
Onderwerp, hoofdgedachte, deelonderwerpen
Het onderwerp noem je meestal in een paar woorden. De hoofdgedachte formuleer je in één zin. Grote teksten hebben vaak deelonderwerpen die samen helpen om de tekst te begrijpen.
Sluit direct aan op de kernuitleg van slides 15 tot en met 21.
Wat is hier het onderwerp: 'Mobiele telefoons kunnen afleiden'?
mobiele telefoons
kunnen afleiden
de schrijver vindt
telefoons zijn slecht
Gebaseerd op het voorbeeld uit de les. Bespreek dat het onderwerp kort blijft.
Wat heb jij vandaag geleerd over teksten lezen?
Laat leerlingen kort terugkijken op hun leerwinst. Verwachte antwoorden: tekstsoort herkennen, tekstdoel bepalen, onderwerp en hoofdgedachte uit elkaar houden, deelonderwerpen gebruiken.
Welk begrip wil jij zeker onthouden?
Verwachte woorden: tekstsoort, tekstdoel, onderwerp, hoofdgedachte, deelonderwerpen, amuseren, informeren, waarderen.
Wat vond jij het lastigste onderdeel van deze les?
Gebruik dit als korte evaluatie van de lesaanpak. Mogelijke antwoorden: plaatjes, voorbeelden, controlevragen, verschil tussen onderwerp en hoofdgedachte.
Begrippenlijst
tekstsoort - het soort tekst dat je leest
tekstdoel - wat de schrijver met de tekst wil bereiken
verhalende tekst - tekst die een verhaal of gebeurtenis vertelt
informerende tekst - tekst die feiten en uitleg geeft
waarderende tekst - tekst waarin een mening of oordeel centraal staat
onderwerp - waar de tekst over gaat
hoofdgedachte - het belangrijkste wat over het onderwerp wordt gezegd
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
deelonderwerpen - kleinere onderdelen van het onderwerp
titel - naam van de tekst, vaak een eerste aanwijzing voor het onderwerp
tussenkopje - kopje boven een deel van de tekst
amuseren - de lezer vermaken
informeren - de lezer iets uitleggen of laten weten
waarderen - een oordeel of mening geven
Deze slide heeft geen instructies
