thema 13 - transport en afweer (p4,5,6,7)

• newEditor
• Biologie
• Middelbare school
• vmbo t
• Leerjaar 4

Thema 13 – transport en afweer

Transport en afweer

Overzicht van de thema

Paragraaf 5 (weefselvloeistof en lymfe): leerdoelen

1. Je kunt de kenmerken en functies van weefselvloeistof en lymfe noemen

Het lymfevatenstelsel

• lymfevatenstelsel: zorgt voor afvoer van afvalstoffen uit orgnanen , en zuiveren van ziekteverwekkers (in de lymfeknopen)

• bestaat uit: lymfevaten en lymfeknopen

Het lymfevatenstelsel | Samenvatting - YouTube

Waaruit bestaat het lymfevatenstelsel?

A

Slagaders en aders

B

Lymfevaten en lymfeknopen

C

Haarvaten en longen

D

Zenuwen en spieren

Wat is een belangrijk functie van het lymfevatenstelsel?

A

Zuurstof maken

B

Hormonen produceren

C

Botten sterker maken

D

Afvalstoffen afvoeren uit organen

Hoe heet het vocht dat tussen de cellen van organen zit?

A

Bloedplasma

B

Lymfe

C

Weefselvloeistof

D

Zweet

Hoe ontstaat weefselvloeistof?

A

Door verdamping van bloed

B

Door spierbeweging

C

Door bloeddruk die vocht uit haarvaten perst

D

Door zuurstofopname

Welke stoffen nemen cellen op uit de weefselvloeistof?

A

Zuurstof en voedingsstoffen

B

Koolstofdioxide en afvalstoffen

C

Alleen water

D

Alleen hormonen

Hoe heet de vloeistof die in de lymfevaten zit?

A

Weefselvocht

B

Bloedplasma

C

Lymfe

D

Serum

Wat zit er onder andere in lymfe?

A

Rode bloedcellen

B

Botweefsel

C

Witte bloedcellen en antistoffen

D

Alleen water

Wat is de functie van kleppen in lymfevaten?

A

Ze maken lymfe aan

B

Ze zorgen dat lymfe maar één kant op stroomt

C

Ze filteren afvalstoffen

D

Ze maken bloed dikker

Waar komt de lymfe uiteindelijk terecht?

A

Longen

B

Maag

C

Aders onder de sleutelbeenderen

D

Naast de lever

Wat is de functie van lymfeknopen?

A

Ze maken botten steviger

B

Ze zuiveren lymfe en helpen bij afweer

C

Ze pompen lymfe rond

D

Ze maken hormonen

Maakwerk

opdracht 1

opdracht 2

opdracht 4

opdracht 5

10

minute

00

second

add30s

Paragraaf 6: afweer (leerdoelen)

1. Je kunt beschrijven hoe antistoffen bescherming bieden tegen infecties en op welke manieren immuniteit kan ontstaan

2. Je kunt omschrijven hoe stoffen een allergische reactie kunnen veroorzaken

Stel: je raakt besmet met een virus/bacterie. Wat gebeurt er met je lichaam denk je?

Afweer

• lichaamsvreemde stoffen -> infectie

• bacterien, virus, schimmels etc.. (ook wel ziekteverwekkers genoemd)

• start afweer op moment van ziekteverwekkers in je lichaam

Algemene afweer

• voorkomen dat ziekteverwekkers je lichaam in komen, door o.a.:

• laagje huid

• slijmvlies in de wand van de luchtwegen -> geen doorgang

• maagsap -> zoutzuur -> dood bacterien

• witte bloedcellen maakt ze dood

• soms toch niet voldoende -> dan ben je ziek -> koorts, pijn, rillingen (reacties van je lichaam)

Antistoffen en antigenen

• antigenen = eiwitten op de oppervlakte van de ziekteverwekker

• antistoffen = witte bloedcellen produceren antistoffen en binden aan de ziekteverwekker -> onschadelijk

• antistoffen werken specifiek

Immuniteit

• natuurlijke immuniteit = dat je lichaam zelf de antistoffen heeft gemaakt -> je bent dan immuun voor de specifieke ziekteverwekker (bijv. corona)

• kunstmatige immuniteit = immuniteit door een vaccinatie (2 voorbeelden)

• actieve immuniteit = ziekteverwekkers wordt in je lichaam gespoten (kleine hoeveelheid, lichaam maakt antistoffen)

• passieve immuniteit = d.m.v. serum wordt antistoffen je lichaam in gespoten

Allergie

• allergie = heftige reactie van je afweersysteem op een bepaalde stof (garnalen, huisstofmijt, pindakaas, eieren, )

• pollen -> hooikoorts -> brandende ogen, jeukend gevoel in neus, keel en ogen

Wat is een antigeen?

A

Een witte bloedcel

B

Lichaamsvreemd eiwit op een ziekteverwekker

C

Een antistof in het bloed

D

Een hormoon

Waarom wordt je bij een eerste infectie vaak eerst ziek?

A

Omdat antistoffen te snel werken

B

Omdat antigenen verdwijnen

C

Omdat het tijd kost om voldoende antistoffen te maken

D

Omdat witte bloedcellen afsterven

Wat betekend het dat een antistof specifiek is?

A

Hij werkt tegen alle ziekteverwekkers

B

Hij werkt alleen bij kinderen

C

Hij kan zich maar aan 1 type antigeen binden

D

Hij werkt alleen in de maag

Wanneer ben je immuun voor een ziekte?

A

Als je koorts krijgt

B

Als je witte bloedcellen verliest

C

Als je lichaam antigenen maakt

D

Als antistoffen snel opnieuw gemaakt kunnen worden

Wat is het verschil tussen natuurlijke en kunstmatige immuniteit?

A

Natuurlijk = via vaccin, kunstmatig = via ziekte

B

Natuurlijk = ziekte doormaken, kunstmatig = vaccinatie

C

Natuurlijk = serum, kunstmatig = koorts

D

Natuurlijk = antibiotica, kunstmatig = rust

Wat gebeurt er bij actieve immunisatie?

A

Je maakt zelf antistoffen na een vaccin

B

Je krijgt kant en klare antistoffen ingespoten

C

Je krijgt alleen witte bloedcellen

D

Je wordt expres ziek gemaakt

Wanneer wordt passieve immunisatie toegepast?

A

Bij hooikoorts

B

Bij een vaccinatie tegen mazelen

C

Bij een slangenbeet of hondsdolheid

D

Bij spierpijn

Waarom wordt je meestal niet ziek van een vaccin?

A

Omdat het alleen water bevat

B

Omdat er geen antigenen inzitten

C

Omdat het een dode/verzwakte ziekteverwekker bevat

D

Omdat het direct antistoffen maakt

Wat is een allergische reactie?

A

Een zwakke reactie van het immuunsysteem

B

Een sterke reactie op een onschuldige stof

C

Een infectie door bacteriën

D

Een tekort aan witte bloedcellen

Wat veroorzaakt meestal een huisstofallergie?

A

Stuifmeel

B

Kattenhaar

C

Uitwerpselen van de huisstofmijt

D

schimmelsporen

Paragraaf 7: transplantaties en bloedtransfusies (leerdoelen)

1. Je kunt de problemen beschrijven die het afweersysteem veroorzaakt bij transplantaties en auto-immuunziekten

2. Je kunt de rol van bloedfactoren bij bloedtransfusies en de rol van de resusfactor bij zwangerschap beschrijven

Transplantaties van organen

• Orgaan wordt gedoneerd door een donor

• Dat noem je een transplantatie

• Het werkt niet altijd goed: afstotingsreactie

• eiwitten op de cellen van het gedoneerde orgaan worden herkend als lichaamsvreemd

• auto-immuunziekte -> lichaam maakt antistoffen tegen lichaamseigen eiwit

Wat is jouw bloedgroep?

Bloedgroepen

• Bij bloedtransfusie of orgaantransplantatie is het bloedgroep belangrijk

• vier bloedgroepen: A / B / AB / 0

• op elk bloedgroep zit de bloedfactor: bloedgroep A heeft bloedfactor A

• in elke bloedgroep zit er antistoffen

Bloed doneren

• Bloedgroep A mag van A, 0

• Bloedgroep B mag van B, 0

• Bloedgroep AB mag van iedereen

• Bloedgroep 0 mag alleen van 0

Resusfactor

• Naast de bloedgroep: factor op het membraan van cellen: postief (Rh+) / negatief (Rh-)

• ontvanger zonder resusfactor wordt antiresus gemaakt --> kan gevaarlijk zijn

• resuspositief kan wel ontvangen en geven

• resusnegatief kan niet ontvangen en ook niet geven

Resusfactor bij zwangerschap

• Bij bevalling/miskraam komt bloed in contact met moeder

• eerste zwangerschap niet gevaarlijk -> antistoffen wordt nog ontwikkeld -> duur even

• tweede zwangerschap -> antistof al aangemaakt-> valt baby aan -> klachten: bloedarmoede bij baby, geelzucht, een ziekte voor of na de geboorte

• rond 30e week: D-prik (voorkomt aanmaak antistoffen_

Waarom kan een getransplanteerd orgaan worden afgestoten?

A

Omdat het te groot is

B

Omdat het te weinig bloed krijgt

C

Omdat het afweersysteem eiwitten als lichaamsvreemd herkent

D

Omdat er te weinig witte bloedcellen zijn

Wat gebeurt er bij een auto-immuunziekte?

A

het lichaam maakt geen antistoffen

B

het afweersysteem valt lichaamseigen stoffen aan

C

het lichaam herkent bacterien niet

D

het bloed stolt te snel

Wat zijn bloedfactoren?

A

hormonen in het bloed

B

antistoffen in het plasma

C

witte bloedcellen

D

stoffen (antigenen) op rode bloedcellen

Welke antistoffen zitten in het bloedplasma van iemand met bloedgroep A?

A

Anti-A

B

Anti-B

C

Geen antistoffen

D

Anti-resus

Waarom is bloedgroep AB een goede ontvanger bij een transfusie?

A

Omdat AB geen rode bloedcellen heeft

B

Omdat AB geen anti-A en Anti-B bezit

C

Omdat AB altijd resusnegatief is

D

Omdat AB alleen plasma ontvangt

Wat gebeurt er als een persoon met bloedgroep 0 bloed van groep A krijgt?

A

Het bloed wordt dunner

B

Er gebeurt niets

C

Rode bloedcellen worden groter

D

Het gaat klonteren

Wanneer kan een resusnegatief persoon antiresus maken?

A

Bij elke infectie

B

Bij contact met resusnegatief bloed

C

Bij contact met resuspositief bloed

D

Alleen bij vaccinatie

Waarom heeft het eerste resuspositieve kind meestal geen problemen?

A

Omdat het kind nog geen bloed heeft

B

Omdat de moeder nog geen antiresus heeft gevormd

C

Omdat de placenta alles tegenhoudt

D

Omdat een kind altijd Rh- is

Waarmee kan een bloedgroep worden bepaald in een laboratorium?

A

Alleen anti-A serum

B

Alleen anti-B serum

C

Anti-A, anti-B en antiresus serum

D

antistoffen en antigenen