Spelling mavo 3 bij Bruuttaal examencahier mavo
Spelling slim begrijpen
Lesduur is: 80 minOnderdelen in deze les
Spelling slim begrijpen
Open vanuit herkenning: leerlingen schrijven veel woorden goed op gevoel, maar bij twijfel helpen vaste spellingregels.
Les 1
Meervoudsvormen, verkleinwoorden & samenstellingen
Deze slide heeft geen instructies
Lesdoel
Ik kan spellingregels toepassen bij meervoudsvormen, verkleinwoorden en samenstellingen.
Deze slide heeft geen instructies
Aan welke spellingregel denk jij meteen?
Gebruik de opbrengst om voorkennis te activeren. Verwachte woorden: meervoud, verkleinwoord, samenstelling, de/het, hen/hun.
Meervoudsvormen
Veel zelfstandige naamwoorden krijgen in het meervoud -en of -s.
tafel → tafels
boek → boeken
appel → appels
koning → koningen
Benadruk dat leerlingen eerst het enkelvoud moeten herkennen. Daarna kijken ze welke meervoudsuitgang past.
Meervoud op -en of -s
Gebruik vaak -en bij gewone Nederlandse woorden.
Gebruik vaak -s bij:
woorden die eindigen op een klinker: auto → auto's
verkortingen: dvd → dvd's
woorden op onbeklemtoonde klinker: tante → tantes
sommige woorden uit andere talen: menu → menu's
Noem dat de apostrof bij auto's en dvd's helpt om het woord duidelijk leesbaar te houden.
Klinkers in het meervoud
De klank van het woord moet gelijk blijven.
man → mannen: korte klinker blijft kort, dus medeklinker verdubbelt
boom → bomen: lange klinker blijft lang, dus één klinker valt vaak weg
dak → daken
zon → zonnen
Leg uit dat spelling vaak de uitspraak bewaart. Dat helpt bij regels als man/mannen en boom/bomen.
Welk meervoud is goed geschreven?
auto's
autos
boeks
manningen
Toetst -s bij woorden op klinker en de apostrof. De andere opties spelen in op veelgemaakte fouten.
Vul de juiste woordvormen in
Bij een meervoud kijk je eerst naar het enkelvoud. Veel Nederlandse woorden krijgen -en of -s. De klank moet hetzelfde blijven, daarom schrijf je man als mannen en boom als bomen.
De blanks volgen precies de kern van de uitleg: eerst enkelvoud herkennen, daarna uitgang kiezen, daarna klankregel toepassen.
Verkleinwoorden
Een verkleinwoord eindigt op -je.
Veel vormen zijn:
-je: boekje
-tje: tafeltje
-etje: bonnetje
-pje: boompje
Laat zien dat het verkleinwoord niet alleen 'klein' betekent, maar ook vriendelijk of informeel kan klinken.
Hoe kies je het juiste verkleinwoord?
Je kijkt naar het einde van het grondwoord.
op -m vaak -pje: boom → boompje
op -ng vaak -kje: koning → koninkje
op -l, -n, -r vaak -tje of -etje: tafel → tafeltje, bon → bonnetje
in andere gevallen vaak -je: huis → huisje
Houd het praktisch. Niet alle patronen hoeven volledig taalkundig verklaard te worden; herkenning en toepassing zijn hier het doel.
Let op de spelling
Ook bij verkleinwoorden blijft de klank belangrijk.
man → mannetje
zon → zonnetje
ram → rammetje
boom → boompje
Soms verandert de schrijfwijze om de uitspraak goed te houden.
Benadruk weer het verband tussen uitspraak en spelling. Dat maakt de regels minder los en beter te onthouden.
Welk verkleinwoord is goed?
boomje
boompje
boomtje
boometje
Toetst de regel: woorden op -m krijgen vaak -pje.
Maak de verkleinwoorden compleet
Bij verkleinwoorden kijk je naar het einde van het grondwoord. Boom wordt boompje en tafel wordt tafeltje. Soms verandert de spelling om de klank goed te houden. Daarom schrijf je man als mannetje en zon als zonnetje.
Laat leerlingen letten op het verband tussen uitspraak en spelling.
Samenstellingen
Een samenstelling bestaat uit twee of meer woorden die samen één nieuw woord vormen.
fiets + bel = fietsbel
school + tas = schooltas
regen + jas = regenjas
Leg uit dat de betekenis van het nieuwe woord vaak specifieker is dan die van de losse delen.
Waarom schrijf je samenstellingen aan elkaar?
In het Nederlands schrijf je een samenstelling meestal aan elkaar.
groente + soep = groentesoep
huis + deur = huisdeur
tand + arts = tandarts
Zo laat je zien dat de woorden samen één begrip vormen.
Een veelgemaakte fout is woorden los schrijven onder invloed van het Engels. Benoem dat Nederlands hier andere afspraken heeft.
Lange samenstellingen
Ook lange samenstellingen schrijf je meestal aan elkaar.
basisschoolleerling
vakantiehuisdeur
sportclubkantine
Wordt een woord lastig leesbaar, dan kan soms een koppelteken helpen.
Noem eventueel voorbeelden als auto-ongeluk of sms-bericht om te laten zien wanneer leesbaarheid belangrijk wordt.
Aan elkaar of los
Niet alle woordgroepen zijn samenstellingen.
rode appel = bijvoeglijk naamwoord + zelfstandig naamwoord, dus los
appelmoes = één begrip, dus aan elkaar
grote stad = los
stadspark = aan elkaar
Het verschil draait om betekenis: beschrijf je iets, of noem je één nieuw begrip?
Eén begrip of losse woorden?
Vraag jezelf af: vormen de woorden samen één vaste naam?
zwarte piet als beschrijving: los
zwartepietendiscussie als begrip: aan elkaar
hoge hakken: los
hakkenkast: aan elkaar
Laat leerlingen letten op functie in de zin. Een beschrijving blijft los; een nieuw zelfstandig naamwoord wordt vaak een samenstelling.
Koppelteken
Soms gebruik je een koppelteken voor duidelijkheid.
bij klinkerbotsing: zee-egel
bij afkortingen of cijfers: tv-programma, 2-jarige
voor betere leesbaarheid: bureau-onderzoek
Maar zonder reden schrijf je samenstellingen gewoon aan elkaar.
Noem dat een koppelteken geen vervanging is voor onzekerheid: eerst kijk je of het één begrip is, daarna pas of een koppelteken nodig is.
Wanneer schrijf je woorden aan elkaar?
Bij een beschrijving
Bij één begrip
Na een lidwoord
Bij twee kleuren
De kern is betekenis: samen één nieuw begrip = aan elkaar.
Samenstelling of losse woorden?
In het Nederlands schrijf je een samenstelling meestal aan elkaar. Fiets en bel worden samen fietsbel. Maar bij een beschrijving schrijf je woorden los, zoals bij rode appel.
Alle voorbeelden komen uit de behandelde slides en dwingen het onderscheid tussen begrip en beschrijving.
Wanneer helpt een koppelteken?
Bespreek dat een koppelteken helpt bij klinkerbotsing, afkortingen, cijfers of leesbaarheid. Voorbeelden uit de les: zee-egel, tv-programma, 2-jarige, bureau-onderzoek.
Aan de slag!
Open je werkboek op pag. 10.
Bedenk tien nieuwe woorden door bestaande woorden aan elkaar te plakken.
Let daarbij op de spelling.
Wees creatief :-)
Verwerk ieder woord in een zin.
Je mag overleggen!
Klaar? Je kunt vast aan oefening 3 beginnen.
5
minute
00
second
Noem dat een koppelteken geen vervanging is voor onzekerheid: eerst kijk je of het één begrip is, daarna pas of een koppelteken nodig is.
Aan de slag!
Maak oefening 3 op pag. 11.
Schrijf de gegeven woorden aan elkaar, zodat ze juist in de zin staan.
Let daarbij op de spelling.
In zin 7 moet je het twee keer met dezelfde
woorden doen. Moet dat hetzelfde?
Je hebt straks alles opgeschreven in je werkboek.
Deze opdracht doe je alleen.
Klaar? Je mag nakijken.
10
minute
00
second
Noem dat een koppelteken geen vervanging is voor onzekerheid: eerst kijk je of het één begrip is, daarna pas of een koppelteken nodig is.
Lesdoel
Ik kan spellingregels toepassen bij samenstellingen met tussenklanken.
Deze slide heeft geen instructies
Tussenklanken in samenstellingen
Soms komt in een samenstelling een extra klank tussen de delen.
Vaak gaat het om:
-s-: dorpsplein
-e-: pannenkoek
-en-: paardenbloem
Maak duidelijk dat leerlingen deze woorden vaak niet op gehoor alleen goed kunnen schrijven; de regel helpt.
De tussenklank -en
Je schrijft vaak -en- als het eerste deel een zelfstandig naamwoord is met een meervoud op -en.
paard → paardenbloem
kip → kippensoep
klacht → klachtenbrief
De tussenklank verwijst vaak naar een oud meervoud.
Houd het eenvoudig: laat leerlingen vooral zien dat het meervoud van het eerste woord vaak een nuttige controle is.
De tussenklank -e of -s
Soms schrijf je geen -en-, maar -e- of -s-.
pannenkoek
rijstebrij
dorpsstraat
liefdesbrief
Deze vormen moet je vaak herkennen of opzoeken als je twijfelt.
Noem dat niet elke tussenklank logisch klinkt. Daarom is controle in woordenlijst of woordenboek soms nodig.
Welk woord heeft een tussenklank -en-?
dorpsstraat
rijstebrij
paardenbloem
liefdesbrief
De drie foute opties vertegenwoordigen juist -s- of -e-.
Kies de juiste tussenklanken
In samenstellingen komt soms een extra klank. Je schrijft vaak -en- als het eerste deel een meervoud op -en heeft, zoals in paardenbloem. Soms gebruik je -s- of -e-, zoals in dorpsstraat en pannenkoek.
Laat leerlingen bij -en- denken aan het meervoud van het eerste woord.
Aan de slag!
Maak oefening 4 op pag. 13.
Maak van de 10 woorden 5 samenstellingen. Elk woord gebruik je maar 1 keer.
Let daarbij op de spelling.
Je hebt straks alles opgeschreven in je werkboek.
Deze opdracht doe je alleen.
Klaar? Je mag nakijken.
5
minute
00
second
Noem dat een koppelteken geen vervanging is voor onzekerheid: eerst kijk je of het één begrip is, daarna pas of een koppelteken nodig is.
Lesdoel
Ik kan spellingregels toepassen bij lidwoorden en het gebruik van zij, hen en hun.
Deze slide heeft geen instructies
Lidwoorden en de gevolgen daarvan
Zelfstandige naamwoorden hebben een lidwoord: de of het.
Dat heeft gevolgen voor andere woorden in de zin:
de tafel
het boek
een tafel
een boek
Maak de overstap van spelling naar grammaticale gevolgen klein: het gaat hier om woordvormen die veranderen door het lidwoord.
Bijvoeglijk naamwoord: wel of geen -e
Voor een zelfstandig naamwoord krijgt het bijvoeglijk naamwoord vaak een
-e.
de grote tafel
het grote boek
een grote tafel
een groot boek
Bij het + een-woord ontbreekt de -e vaak.
Dit is een kernregel die veel leerlingen lastig vinden. Herhaal de vier voorbeeldpatronen hardop.
Aanwijzende voornaamwoorden
Ook aanwijzende voornaamwoorden hangen samen met het lidwoord.
de tafel → deze tafel / die tafel
het boek → dit boek / dat boek
Het lidwoord helpt dus bij de keuze van andere woorden.
Leg het verband met taalgevoel: wie het lidwoord van een woord kent, kiest makkelijker de juiste vorm in de zin.
In welke woordgroep ontbreekt de -e?
de grote tafel
het grote boek
een grote tafel
een groot boek
Toetst de kernregel bij lidwoorden en bijvoeglijke naamwoorden.
Vul de juiste vormen in
Het lidwoord helpt bij andere woorden in de zin. Je zegt het boek en daarom ook dit boek. Met een bijvoeglijk naamwoord krijg je vaak een -e, maar bij een groot boek ontbreekt die vaak. Je zegt wel de grote tafel.
Controleert twee gevolgen van het lidwoord: aanwijzend voornaamwoord en wel/geen -e.
Aan de slag!
Maak de eerste 2 opdrachten van oefening 5 op pag. 15.
Kies alle mogelijkheden die bij het onderstreepte verwijswoord passen. Antecedent = woord eerder in de zin waarnaar dit verwijswoord verwijst.
Je hebt straks alles opgeschreven in je werkboek.
Deze opdracht doe je alleen.
Klaar? Je kunt vast verder met oefening 6.
5
minute
00
second
Noem dat een koppelteken geen vervanging is voor onzekerheid: eerst kijk je of het één begrip is, daarna pas of een koppelteken nodig is.
Aan de slag!
Overleg met je buur over de vragen onder
Bespreek in kleine groepen__________________________________________________
Vergeet de vragen op pag. 16 niet! :-)
Antecedent = woord eerder in de zin waarnaar dit verwijswoord verwijst.
Je hebt straks alles opgeschreven in je werkboek.
Deze opdracht doe je met z'n tweeën of drieën.
Kijk ook op pag. 17 voor extra hulp.
Klaar? Je kunt vast verder met oefening 6.
5
minute
00
second
Noem dat een koppelteken geen vervanging is voor onzekerheid: eerst kijk je of het één begrip is, daarna pas of een koppelteken nodig is.
Aan de slag!
Maak oefening 6 op pag. 18.
Per nummer mag je niet dezelfde verwijswoorden gebruiken.
Antecedent = woord eerder in de zin waarnaar dit verwijswoord verwijst.
Je hebt straks alles opgeschreven in je werkboek.
Deze opdracht doe je alleen.
Kijk ook op pag. 19 voor extra hulp.
Klaar? Je kunt vast verder met oefening 7.
10
minute
00
second
Noem dat een koppelteken geen vervanging is voor onzekerheid: eerst kijk je of het één begrip is, daarna pas of een koppelteken nodig is.
Aan de slag!
Maak oefening 7 op pag. 19.
Dit zijn echte teksten geweest met foutjes. Verbeter ze :-)
Kijk ook bovenaan pag. 19 voor extra hulp.
Klaar? Je kunt nakijken.
10
minute
00
second
Noem dat een koppelteken geen vervanging is voor onzekerheid: eerst kijk je of het één begrip is, daarna pas of een koppelteken nodig is.
Zij, hen of hun
Deze woorden lijken op elkaar, maar hebben een andere functie.
zij: onderwerp
hen: lijdend voorwerp of na een voorzetsel
hun: meewerkend voorwerp zonder voorzetsel
Noem dat veel mensen in spreektaal afwijken, maar dat in schrijftaal de functies belangrijk zijn.
Wanneer gebruik je zij?
Zij gebruik je als onderwerp van de zin.
Zij lopen naar school.
Morgen komen zij op bezoek.
Zij hebben het boek gelezen.
Je kunt vaak vragen: wie doet iets?
Verbind dit met de bekende zinsontleding: het onderwerp voert de handeling uit of staat centraal in de zin.
Wanneer gebruik je hen?
Hen gebruik je als lijdend voorwerp of na een voorzetsel.
Ik zie hen op het plein.
De docent helpt hen.
Ik ga met hen naar de stad.
Het cadeau is voor hen.
Benadruk de veilige regel: na een voorzetsel gebruik je hen, niet hun.
Wanneer gebruik je hun?
Hun gebruik je als meewerkend voorwerp zonder voorzetsel.
Ik geef hun een boek.
Wij sturen hun een bericht.
De docent legt hun de regel uit.
Vaak kun je er aan hen van maken.
De omzettingstest helpt: als 'aan hen' goed past, is 'hun' vaak juist.
Deze slide heeft geen instructies
Aan de slag!
Maak oefening 8 op pag. 21
OF
Maak oefening 9 op pag. 22 (extra uitdaging!)
Vervang het onderstreepte zinsdeel met zij, hen of hun. Op gevoel of je kijkt welk zinsdeel het is.
"Ze" mag je alleen gebruiken als je geen zij, hen of hun kúnt gebruiken.
Je hebt straks alles opgeschreven in je werkboek.
Deze opdracht doe je alleen.
10
minute
00
second
Noem dat een koppelteken geen vervanging is voor onzekerheid: eerst kijk je of het één begrip is, daarna pas of een koppelteken nodig is.
Welke zin is goed?
Ik geef hen een boek.
Zij help ik morgen.
Ik ga met hun naar school.
De docent legt hun de regel uit.
Correct is 'hun' als meewerkend voorwerp zonder voorzetsel. Na een voorzetsel is het 'hen'. Als onderwerp is het 'zij'.
Kies: zij, hen of hun
Morgen komen zij op bezoek. Ik zie hen al bij de deur staan. Daarna geef ik hun de boeken, en later ga ik met hen naar huis.
Volgorde is afgedwongen door de zinsfunctie: onderwerp, lijdend voorwerp, meewerkend voorwerp, na voorzetsel.
Welke spellingregel onthoud jij het best?
Deze slide heeft geen instructies
Wat vond jij het lastigste onderdeel?
Deze slide heeft geen instructies
Wat hielp jou vandaag het meest?
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
meervoud - vorm van een woord als het om meer dan één persoon, dier of ding gaat
verkleinwoord - woord dat meestal eindigt op -je en vaak iets kleins of vriendelijks uitdrukt
samenstelling - nieuw woord dat ontstaat uit twee of meer woorden
koppelteken - streepje dat soms helpt om een woord duidelijker te schrijven
tussenklank - extra klank in een samenstelling, zoals -e-, -en- of -s-
lidwoord - woord als de, het of een dat bij een zelfstandig naamwoord hoort
onderwerp - het deel van de zin dat aangeeft wie of wat iets doet
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
lijdend voorwerp - het deel van de zin dat direct de handeling ondergaat
meewerkend voorwerp - het deel van de zin dat iets ontvangt of voor wie iets gebeurt
voorzetsel - woord als met, voor, aan, in of op
bijvoeglijk naamwoord - woord dat iets zegt over een zelfstandig naamwoord
aanwijzend voornaamwoord - woord als deze, die, dit of dat
hen - voornaamwoord bij een lijdend voorwerp of na een voorzetsel
hun - voornaamwoord bij een meewerkend voorwerp zonder voorzetsel
Deze slide heeft geen instructies
