les 14: Tekstdoelen
Tekstdoelen herkennen en begrijpen
15
minute
00
second
Onderdelen in deze les
Tekstdoelen herkennen en begrijpen
15
minute
00
second
Open vanuit herkenning: leerlingen kennen al allerlei teksten uit appjes, reclames, handleidingen en verhalen. De centrale vraag van de les is hoe je kunt zien wat een schrijver met een tekst wil bereiken.
Lesdoel
Ik kan uitleggen welk tekstdoel een tekst heeft en waaraan ik dat herken.
Deze slide heeft geen instructies
Welk tekstdoel ken jij al?
Gebruik deze woordwolk om voorkennis op te halen. Verwachte woorden: informeren, instructie geven, overtuigen, overhalen, vermaken, maar ook voorbeelden als reclame, handleiding of verhaal.
Wat is een tekstdoel?
Een tekstdoel is wat de schrijver met een tekst wil bereiken.
De schrijver wil bijvoorbeeld:
informatie geven
uitleggen wat je moet doen
jouw mening beïnvloeden
jou iets laten doen
jou laten genieten van het lezen
Benadruk dat leerlingen niet alleen naar het onderwerp kijken, maar vooral naar het effect dat de schrijver wil hebben op de lezer.
Vijf veelvoorkomende tekstdoelen
In deze les gaat het om vijf tekstdoelen:
informeren
instructie geven
overtuigen
overhalen
vermaken
Deze doelen lijken soms op elkaar, maar ze zijn niet hetzelfde.
Maak alvast het belangrijke onderscheid duidelijk tussen overtuigen (iemand laten denken) en overhalen (iemand laten doen).
Kennis ophalen uit de onderbouw
Uit de onderbouw ken je vaak al deze vragen:
Waarover gaat de tekst (onderwerp)?
Voor wie is de tekst bedoeld (publiek)?
Waarom is de tekst geschreven?
Vooral die laatste vraag helpt bij het herkennen van het tekstdoel.
Koppel aan voorkennis: onderwerp, publiek en bedoeling. Dat helpt leerlingen om niet te gokken op basis van één opvallend woord.
Informeren
Bij informeren geeft de schrijver vooral feiten of uitleg over een onderwerp.
Kenmerken:
de tekst wil kennis geven
er staan vaak feiten en voorbeelden in
de schrijver vraagt meestal niet om actie
de toon is vaak neutraal
Noem voorbeelden zoals een nieuwsbericht, schooltekst of informatieve website.
Informeren herkennen
Let op signalen als:
uitleg over een onderwerp
feitelijke informatie
antwoorden op vragen als wie, wat, waar en wanneer
weinig mening van de schrijver
Geef aan dat een informerende tekst soms ook een mening kan bevatten, maar dat informeren dan niet het hoofddoel is.
Instructie geven
Bij instructie geven legt de schrijver uit hoe je iets moet doen.
Kenmerken:
een stappenplan
woorden als eerst, daarna, ten slotte
vaak bevelen of doe-woorden
het doel is dat de lezer iets correct uitvoert
Voorbeelden: recept, handleiding, montagekaart, uitleg bij een opdracht.
Instructie herkennen
Je ziet vaak:
genummerde stappen
korte en duidelijke zinnen
materiaal of benodigdheden
waarschuwingen of tips
De tekst helpt de lezer om iets te doen.
Leg het verschil met informeren uit: een informerende tekst vertelt over een onderwerp, een instructieve tekst stuurt handelingen.
Overtuigen
Bij overtuigen wil de schrijver dat jij zijn mening goed of logisch vindt.
Kenmerken:
een duidelijke mening of standpunt
argumenten als onderbouwing
soms voorbeelden of cijfers
de schrijver wil vooral jouw denken beïnvloeden
Gebruik eenvoudige formulering: overtuigen gaat over wat je moet vinden.
Overhalen
Bij overhalen wil de schrijver dat jij iets gaat doen.
Kenmerken:
een oproep tot actie
woorden als koop, kom, probeer, meld je aan
voordelen voor de lezer
de schrijver wil gedrag beïnvloeden
Gebruik eenvoudige formulering: overhalen gaat over wat je moet doen.
Overtuigen of overhalen?
Het verschil is klein, maar belangrijk:
overtuigen → de schrijver wil dat jij een mening overneemt
overhalen → de schrijver wil dat jij in actie komt
Een reclame kan beide hebben, maar meestal is één doel het belangrijkst.
Handig voorbeeld: 'Fietsen is gezond' past bij overtuigen. 'Koop deze fiets vandaag nog' past bij overhalen.
Vermaken
Bij vermaken wil de schrijver dat de lezer geniet van de tekst.
Kenmerken:
een spannend, grappig of ontroerend verhaal
aandacht voor sfeer en personages
minder gericht op feiten of uitleg
de lezer leest vooral voor plezier
Voorbeelden: verhalen, strips, columns, delen van jeugdboeken.
Handige aanpak bij tekstdoelen
Gebruik deze aanpak:
lees titel en inleiding
kijk naar opvallende woorden
let op feiten, meningen of opdrachten
vraag jezelf af: wat wil de schrijver met mij als lezer?
kies daarna het best passende tekstdoel
Maak duidelijk dat leerlingen eerst bewijzen in de tekst zoeken en daarna pas het tekstdoel noemen.
Welk tekstdoel past het best bij feiten en uitleg?
overhalen
informeren
vermaken
overtuigen
Controleert de basis uit de eerste theorieblokken en haalt voorkennis uit de onderbouw op: kijk naar de bedoeling van de schrijver.
Maak de zinnen compleet
Een tekstdoel is wat de schrijver met een tekst wil bereiken. Bij informeren geeft de schrijver vooral feiten en uitleg. De toon is vaak neutraal en de schrijver vraagt meestal niet om actie.
De kernwoorden sluiten aan bij slides 2 t/m 6: bedoeling van de schrijver, informeren, neutrale toon en geen oproep tot handelen.
Welk tekstdoel past het best bij feiten en uitleg?
overhalen
informeren
vermaken
overtuigen
Controleert de basis uit de eerste theorieblokken en haalt voorkennis uit de onderbouw op: kijk naar de bedoeling van de schrijver.
Maak de zinnen compleet
Een tekstdoel is wat de schrijver met een tekst wil bereiken. Bij informeren geeft de schrijver vooral feiten en uitleg. De toon is vaak neutraal en de schrijver vraagt meestal niet om actie.
De kernwoorden sluiten aan bij slides 2 t/m 6: bedoeling van de schrijver, informeren, neutrale toon en geen oproep tot handelen.
Welk tekstdoel past bij spanning en personages?
informeren
vermaken
overhalen
instructie geven
Sluit aan bij het blok over vermaken en de voorbeelden op de volgende slides.
Waar let jij eerst op bij een onbekende tekst?
titel
feiten
mening
opdrachten
sfeer
Deze slide heeft geen instructies
Toepassen: waar let je op?
Bij toepassingsvragen helpt het om te zoeken naar tekstsignalen:
feiten en uitleg → informeren
stappen en opdrachten → instructie geven
mening en argumenten → overtuigen
oproep en actie → overhalen
spanning of humor → vermaken
Dit is de brug van theorie naar toepassing. Laat zien dat leerlingen hun keuze altijd moeten kunnen uitleggen met tekstkenmerken.
Korte voorbeelden
'Vul eerst de beker, voeg daarna limonade toe.'
Dit past bij instructie geven door de stappen en doe-woorden.
Voorbeeld 1
'Drink genoeg water tijdens warm weer.'
Dit past vaak bij informeren als de tekst vooral uitleg en feiten geeft.
Voorbeeld 2
Lees de voorbeelden hardop voor en model hardop hoe je tot het tekstdoel komt.
Korte voorbeelden
'Schrijf je vandaag nog in voor het schoolfeest!'
Dit past bij overhalen door de duidelijke oproep tot actie.
Voorbeeld 4
Voorbeeld 3
'Schooluniformen zorgen voor minder groepsdruk.'
Dit past bij overtuigen door het standpunt en het argument.
Benadruk opnieuw het verschil tussen mening overnemen en iets gaan doen.
Korte voorbeelden
'Mila durfde de donkere zolder niet op, maar hoorde ineens voetstappen.'
Dit past bij vermaken. De zin wil vooral spanning oproepen en de lezer nieuwsgierig maken.
Laat zien dat bij vermaken sfeer en effect op de lezer belangrijker zijn dan informatie of instructie.
Welk tekstdoel past bij: 'Schrijf je vandaag nog in!'?
overtuigen
vermaken
overhalen
informeren
Toepassingsvraag op basis van de korte voorbeelden: de oproep tot actie is beslissend.
Herken de tekstsignalen
Bij toepassingsvragen let je op signalen. feiten en uitleg passen vaak bij informeren. stappen en opdrachten passen bij instructie geven. Een mening met argumenten past bij overtuigen. Een oproep tot actie past bij overhalen.
Bundelt de brug van theorie naar toepassing uit slides 14 t/m 17.
Welk tekstsignaal helpt jou het meest?
Verwachte elementen: leerlingen noemen een tekstsignaal én koppelen dat aan een tekstdoel, bijvoorbeeld feiten bij informeren of oproep tot actie bij overhalen.
Samenvatting
Een tekstdoel herken je door te kijken naar de bedoeling van de schrijver.
informeren = kennis geven
instructie geven = uitleggen hoe iets moet
overtuigen = een mening laten overnemen
overhalen = iemand iets laten doen
vermaken = laten genieten van de tekst
Sluit de inhoud af door de centrale vraag te beantwoorden: je herkent tekstdoelen aan wat de schrijver met de lezer wil bereiken én aan tekstsignalen.
Begrippen
tekstdoel - de bedoeling van de schrijver met een tekst
informeren - feiten of uitleg geven over een onderwerp
instructie geven - uitleggen welke stappen je moet uitvoeren
overtuigen - de lezer een mening laten overnemen
overhalen - de lezer aanzetten tot actie
vermaken - de lezer laten genieten van een tekst
argument - een reden die een mening ondersteunt
Deze slide heeft geen instructies
Aan het werk!
Maak les 14 op blz. 32
Verwerk weer je vraag in het antwoord. Voorbeeld:
Vraag 1: welk doel heeft de schrijver met zijn tekst?
De schrijver heeft als doel ...
Maak het serieus en geconcentreerd en als
je iets niet begrijpt, vraag het aan mij of je buurman, want dit is allemaal toetsstof!
Deze slide heeft geen instructies
Exit poll: welke tekstdoelen ken je?
Reflectievraag zonder goed of fout. Laat leerlingen kort benoemen wat ze meenemen uit de les.
