Hoofdstuk 9 – Schakelingen Weerstanden, Sensoren, Relais en Transistoren
Hoofdstuk 9 – Schakelingen Weerstanden, Sensoren, Relais en Transistoren
Deze slide heeft geen instructies
Lesdoel
Ik kan uitleggen hoe weerstanden, sensoren, relais, transistoren en condensatoren in een schakeling werken.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden koppel jij aan schakelingen?
Gebruik de opbrengst om voorkennis op te halen rond weerstand, sensor, relais, transistor en condensator.
Werken met weerstanden
Verbindingssnoeren hebben een zeer kleine weerstand
Die weerstand mag je meestal verwaarlozen
Andere onderdelen in een schakeling bepalen de stroom veel sterker
Benadruk dat 'verwaarlozen' niet betekent dat de weerstand exact nul is, maar dat hij in eenvoudige schoolschakelingen zo klein is dat hij nauwelijks invloed heeft.
Onderdelen met merkbare weerstand
Lampjes, motoren en zoemers bieden wel weerstand
Daardoor wordt de stroomsterkte in de schakeling beïnvloed
Deze onderdelen gebruiken elektrische energie voor licht, beweging of geluid
Deze slide heeft geen instructies
Weerstand als beveiliging
Een weerstand in serie zorgt voor een grotere totale weerstand. Daardoor wordt de stroomsterkte kleiner. Zo voorkom je dat gevoelige onderdelen, zoals een lampje of sensor, doorbranden.
Leg het verband met bescherming van componenten: te grote stroomsterkte kan onderdelen beschadigen door warmteontwikkeling.
Wet van Ohm
R = U / I
U in volt (V)
I in ampère (A)
R in ohm (Ω)
Met deze formule bereken je hoe spanning, stroomsterkte en weerstand samenhangen.
Deze slide heeft geen instructies
Spanning en stroomsterkte
Bij een constante weerstand zijn spanning en stroomsterkte recht evenredig.
Meer spanning → meer stroomsterkte
Minder spanning → minder stroomsterkte
Noem dat dit in een U-I-diagram zichtbaar is als een rechte lijn door de oorsprong.
Kleurcodes op weerstanden
Elektronicaweerstanden hebben gekleurde ringen
Die ringen geven de weerstandswaarde aan
Ring T geeft de tolerantie in procenten aan
De echte waarde mag dus iets afwijken
Als er tijd is, wijs erop dat tolerantie aangeeft hoeveel procent de werkelijke weerstand van de aangegeven waarde mag verschillen.
Waarom zet je een weerstand in serie met een lampje?
Voor minder stroom
Voor meer spanning
Voor dikkere draden
Voor meer licht
Toetst het beveiligingsidee uit slides 2-4: een serieweerstand vergroot de totale weerstand, waardoor de stroomsterkte kleiner wordt en doorbranden wordt voorkomen.
Maak de samenvatting compleet
Bij een constante weerstand zijn spanning en stroomsterkte . In een schakeling hebben lampjes, motoren en zoemers een merkbare . Op elektronicaweerstanden geven gekleurde ringen de aan en ring T de tolerantie.
Juiste invulling: recht evenredig, weerstand, weerstandswaarde.
Sensoren in een schakeling
Een automatische schakeling is opgebouwd als:
Sensor → schakelaar → actuator
De sensor merkt een verandering op. De schakelaar reageert daarop. De actuator voert daarna een actie uit.
Voorbeelden van actuatoren zijn een lamp, motor of zoemer.
LDR: lichtsensor
Een LDR reageert op licht
Meer licht op de sensor → kleinere weerstand
Minder licht → grotere weerstand
Deze slide heeft geen instructies
NTC: temperatuursensor
Een NTC reageert op temperatuur
Hogere temperatuur → kleinere weerstand
Lagere temperatuur → grotere weerstand
Deze slide heeft geen instructies
NTC veilig gebruiken
Schakel altijd een vaste weerstand in serie met een NTC. Als de temperatuur stijgt, daalt de weerstand van de NTC. Zonder extra weerstand kan de stroomsterkte te groot worden en kan de sensor doorbranden.
Hier ligt de nadruk op beveiliging in de schakeling, niet op het volledig uitrekenen van de stroom.
Serieschakeling
Bij weerstanden in serie tel je de weerstanden op:
Rv = R1 + R2 + ...
De vervangingsweerstand Rv is dus groter dan elke losse weerstand apart.
Deze slide heeft geen instructies
Schuifweerstand
Een schuifweerstand is regelbaar
Met een schuifcontact verander je de gebruikte lengte van de weerstandsdraad
Zo stel je de weerstand handmatig in
Deze slide heeft geen instructies
Potentiometer
Een potentiometer is een draaiweerstand
Je kunt daarmee spanning of stroomsterkte traploos regelen
Veel gebruikt wanneer een instelling precies moet kunnen veranderen
Houd het onderscheid eenvoudig: schuifweerstand schuiven, potentiometer draaien.
Wat gebeurt er met een LDR bij meer licht?
Weerstand daalt
Weerstand stijgt
Spanning stopt
Temperatuur daalt
Plausibele verwarring is met de NTC of met andere grootheden. Hier gaat het alleen om de weerstand van de LDR.
Vul de kernwoorden in
Een automatische schakeling bestaat uit → schakelaar → actuator. Bij een NTC wordt de weerstand kleiner als de stijgt. In een serieschakeling is de vervangingsweerstand van de losse weerstanden. Een potentiometer is een weerstand.
Juiste invulling: sensor, temperatuur, som, draai. Echoot slides 8-14.
Waarom moet een NTC een vaste serieweerstand hebben?
Bespreek dat zonder vaste weerstand de NTC bij hogere temperatuur een kleinere weerstand krijgt, waardoor de stroom te groot kan worden en de sensor kan doorbranden.
Elektromagneet
Een elektromagneet is een spoel van geïsoleerde koperdraad om een ijzeren kern. Zodra er stroom door de spoel loopt, wordt de kern magnetisch.
Deze slide heeft geen instructies
Wat is een relais?
Een relais is een automatische elektromagnetische schakelaar. Het relais gebruikt een kleine stuurstroom om ergens anders in de schakeling een andere stroomkring te schakelen.
Deze slide heeft geen instructies
Twee gescheiden stroomkringen
Stroomkring 1
Kleine stroom
Schakelt de elektromagneet in
Stroomkring 2
Voor de actuator
Kan een grotere stroom voeren
Werkstroomkring
Stuurstroomkring
Benadruk dat de twee stroomkringen elektrisch gescheiden zijn, maar via het relais toch invloed op elkaar hebben.
Maakcontact
Aangegeven met M
Sluit de werkstroomkring bij bekrachtiging
Voorbeeld: een startmotor
Deze slide heeft geen instructies
Breekcontact
Aangegeven met B
Verbreekt bij bekrachtiging
Sluit weer zodra de sturing wegvalt
Voorbeeld: een inbraakalarm
Deze slide heeft geen instructies
Reedcontact
Een reedcontact is een schakelaar die sluit zodra er een magneet dichtbij komt. Het wordt vaak gebruikt wanneer contactloos schakelen handig is.
Deze slide heeft geen instructies
Welke stroomkring van een relais voert meestal de grote stroom?
Stroomkring 1
Stroomkring 2
De basiskring
De sensorkring
Toetst onderscheid tussen stuurstroomkring en werkstroomkring. 'Basiskring' is een bewuste afleider uit het transistorblok.
Relais en contacten
Een relais is een automatische schakelaar met twee gescheiden stroomkringen. Een contact sluit de werkstroomkring bij bekrachtiging. Een reedcontact sluit als er een dichtbij komt.
Juiste invulling: elektromagnetische, maak, magneet.
De transistor
Een transistor schakelt volledig elektronisch
Hij werkt geluidloos
Er zijn geen bewegende onderdelen
Maak eventueel het contrast met een relais: een transistor schakelt zonder mechanische beweging.
Drie aansluitingen
Basis (B)
Collector (C)
Emitter (E)
Houd de namen exact gelijk aan de notatie die later in de werking terugkomt.
Hoe schakelt een transistor?
Kleine stroom door B → E → transistor schakelt
Grote stroom van C → E → actuator kan werken
Een kleine stuurstroom regelt dus een grotere stroom.
Deze slide heeft geen instructies
De condensator
Een condensator slaat tijdelijk elektrische energie op. Daarna kan hij die energie weer snel ontladen.
Deze slide heeft geen instructies
Capaciteit
De capaciteit geef je aan in farad (F)
In schakelingen zie je vaak microfarad (μF)
De capaciteit zegt iets over hoeveel elektrische energie tijdelijk kan worden opgeslagen
Deze slide heeft geen instructies
Uitschakelvertraging
Een condensator kan zorgen voor een uitschakelvertraging. Een apparaat blijft dan nog even werken nadat de schakelaar is uitgezet, bijvoorbeeld een toiletventilator die nog nadraait.
Deze slide heeft geen instructies
Welke stroom schakelt een transistor in?
Van B naar C
Van E naar B
Van C naar E
Van C naar B
De kleine stuurstroom loopt van basis naar emitter; daardoor wordt de grotere stroom van collector naar emitter ingeschakeld.
Transistor en condensator
Een transistor schakelt volledig en heeft geen bewegende onderdelen. Een kleine stroom door B naar schakelt een grotere stroom van C naar E in. Een condensator slaat tijdelijk elektrische energie op en kan zorgen voor een .
Juiste invulling: elektronisch, E, uitschakelvertraging.
Wat uit deze les ga jij het best onthouden?
Deze slide heeft geen instructies
Welk onderdeel vond jij het lastigst om te begrijpen?
Deze slide heeft geen instructies
Wat hielp jou vandaag het meest bij het begrijpen?
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
weerstand - onderdeel dat de stroomsterkte in een schakeling tegenwerkt
Wet van Ohm - formule die spanning, stroomsterkte en weerstand verbindt
LDR - lichtsensor waarvan de weerstand kleiner wordt bij meer licht
NTC - temperatuursensor waarvan de weerstand kleiner wordt bij hogere temperatuur
vervangingsweerstand - totale weerstand van meerdere weerstanden samen
schuifweerstand - regelbare weerstand met een schuifcontact
potentiometer - draaiweerstand waarmee je traploos kunt regelen
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
elektromagneet - spoel met ijzeren kern die magnetisch wordt bij stroom
relais - elektromagnetische schakelaar met twee gescheiden stroomkringen
maakcontact - contact dat sluit bij bekrachtiging
breekcontact - contact dat verbreekt bij bekrachtiging
reedcontact - schakelaar die sluit als een magneet dichtbij komt
transistor - elektronische schakelaar zonder bewegende onderdelen
condensator - onderdeel dat tijdelijk elektrische energie opslaat
Deze slide heeft geen instructies