Het zenuwstelsel en zenuwcellen
Het zenuwstelsel en zenuwcellen
Deze slide heeft geen instructies
Start van de les
Pak je spullen:
laptop of schrift
pen en boek
Les begint over 2:00 minuten
Planning
5 minuten lezen
Uitleg/ aantekeningen
Opdrachten
minute
second
De gebruiker vraagt om één opstartslide met planning en een timer van 2 minuten, in kleuren passend bij het schoollogo. Op basis van de attachment is gekozen voor een rustige blauw-witte stijl die aansluit bij een schoolhuisstijl. Een echte aftellende timer kan niet als statisch slide-inhoudselement worden gemaakt; toon daarom '2:00' op de slide en gebruik eventueel in de presentatie-software een aparte timer.
Leerdoelen
10.1
Je kunt de delen en functies van het zenuwstelsel volledig beschrijven.
10.2
Je kunt in een afbeelding van een zenuwcel de onderdelen benoemen.
Je kunt de drie typen zenuwcellen noemen en hun functies en kenmerken uitleggen.
Je kunt omschrijven wat een zenuw is en de drie typen zenuwen met hun kenmerken beschrijven.
De gebruiker vroeg om volledig uitgeschreven leerdoelen. Daarom staan hier alle relevante leerdoelen uit 10.1 en 10.2 samen uitgeschreven, ook al stuurt de les inhoudelijk naar één samenhangend begrip van opbouw en werking.
Het zenuwstelsel als regelsysteem
Je zenuwstelsel verwerkt informatie uit je omgeving
Het regelt reacties van spieren en klieren
Signalen worden doorgegeven als impulsen
Zo kun je snel waarnemen en reageren
Deze slide heeft geen instructies
Delen van het zenuwstelsel
Het zenuwstelsel bestaat uit twee hoofdonderdelen:
het centrale zenuwstelsel
de zenuwen
Het centrale zenuwstelsel omvat:
grote hersenen
kleine hersenen
hersenstam
ruggenmerg
Benadruk dat zenuwen niet tot het centrale zenuwstelsel horen, maar het centrale zenuwstelsel verbinden met de rest van het lichaam.
Van prikkel naar reactie
Prikkel → zintuigcellen vangen informatie op → impulsen ontstaan → impulsen gaan via zenuwen naar de hersenen → hersenen verwerken de informatie → nieuwe impulsen gaan naar spieren of klieren → reactie
Voorbeelden van prikkels zijn licht en geur.
Gebruik het voorbeeld van iets lekkers zien of ruiken: bewustwording in de hersenen, daarna speekselproductie of een beweging van de arm.
Functies van het zenuwstelsel
Het zenuwstelsel heeft twee hoofdrollen:
impulsen van zintuigen verwerken
de werking van spieren en klieren regelen
Daardoor kun je waarnemen, nadenken en reageren.
Deze slide heeft geen instructies
Zenuwcellen geven impulsen door
Impulsen verplaatsen zich via zenuwcellen
Het zenuwstelsel bevat miljoenen zenuwcellen
Signalen kunnen heel snel gaan, vaak meer dan 200 km/uur
Noem dat de hoge snelheid helpt om snel te reageren, bijvoorbeeld bij bewegen of bij het waarnemen van gevaar.
Bouw van een zenuwcel
Elke zenuwcel heeft:
een cellichaam
daarin een celkern
een of meer uitlopers
De impulsen verplaatsen zich langs de uitlopers. Uitlopers kunnen meer dan één meter lang zijn.
Deze slide heeft geen instructies
Onderdelen herkennen
In een afbeelding van een zenuwcel kun je meestal deze delen aanwijzen:
cellichaam
celkern
uitloper of uitlopers
Deze onderdelen zijn belangrijk voor het ontvangen en doorgeven van impulsen.
Houd de terminologie consequent: gebruik steeds 'cellichaam', 'celkern' en 'uitloper'.
Drie typen zenuwcellen
Er zijn drie typen zenuwcellen:
gevoelszenuwcellen
bewegingszenuwcellen
schakelcellen
Ze verschillen in richting van impulsgeleiding, plaats in het lichaam en functie.
Deze slide heeft geen instructies
Gevoelszenuwcellen
Geleiden impulsen van zintuigen naar het centrale zenuwstelsel
Hun cellichamen liggen vlak bij het centrale zenuwstelsel
Eén uitloper geleidt naar het cellichaam toe
Een andere uitloper geleidt naar het centrale zenuwstelsel
Verwijs naar zintuigcellen in bijvoorbeeld huid, oog of oor als startpunt van de impuls.
Bewegingszenuwcellen
Geleiden impulsen van het centrale zenuwstelsel naar spieren of klieren
Hun cellichamen liggen in het centrale zenuwstelsel
Ze hebben één lange uitloper naar spier- of kliercellen
Het cellichaam heeft veel vertakkingen voor contact met schakelcellen
Deze slide heeft geen instructies
Schakelcellen
Geleiden impulsen binnen het centrale zenuwstelsel
Verbinden zenuwcellen met elkaar
Verbinden gevoelszenuwcellen met bewegingszenuwcellen
Liggen helemaal in het centrale zenuwstelsel
Benadruk dat schakelcellen niet naar spieren of zintuigen lopen; hun werk blijft binnen hersenen en ruggenmerg.
Hoe impulsen worden doorgegeven
Bij het doorgeven van impulsen werken de drie typen zenuwcellen samen:
zintuig → gevoelszenuwcel → schakelcel → bewegingszenuwcel → spier of klier
Zo wordt informatie eerst aangevoerd, daarna verwerkt en tenslotte omgezet in een reactie.
Deze slide heeft geen instructies
Wat is een zenuw?
Een zenuw is een bundel van uitlopers van zenuwcellen.
In werkelijkheid loopt een impuls niet via één enkele uitloper. Impulsen worden via duizenden uitlopers tegelijk doorgegeven. Die uitlopers liggen samen in een zenuw.
Maak het onderscheid expliciet: een zenuwcel is één cel; een zenuw is een bundel van veel uitlopers.
Bouw van een zenuw
Om elke uitloper ligt een dun isolerend laagje
Dat laagje houdt uitlopers van elkaar gescheiden
Impulsen kunnen daardoor niet zomaar overspringen
Om de hele zenuw ligt stevig bindweefsel
Deze slide heeft geen instructies
Waarom isolatie en bindweefsel belangrijk zijn
Het isolerende laagje en het bindweefsel hebben verschillende functies:
isolerend laagje: voorkomt storing tussen uitlopers
bindweefsel: beschermt de zenuw
Daardoor kunnen impulsen betrouwbaar en veilig worden doorgegeven.
Deze slide heeft geen instructies
Drie typen zenuwen
Er zijn drie typen zenuwen:
gevoelszenuwen
bewegingszenuwen
gemengde zenuwen
Het type zenuw hangt af van welke uitlopers erin zitten.
Deze slide heeft geen instructies
Gevoelszenuwen en bewegingszenuwen
Een gevoelszenuw bevat alleen uitlopers van gevoelszenuwcellen
Voorbeeld: de oogzenuw
Een bewegingszenuw bevat alleen uitlopers van bewegingszenuwcellen
Beide zijn gespecialiseerd in één richting van informatie
De oogzenuw is een helder voorbeeld van een gevoelszenuw: impulsen gaan van zintuigcellen in het oog naar de hersenen.
Gemengde zenuwen
Een gemengde zenuw bevat uitlopers van gevoelszenuwcellen én bewegingszenuwcellen
De meeste zenuwen in het lichaam zijn gemengde zenuwen
Ze voeren impulsen aan én af tussen lichaam en centraal zenuwstelsel
Deze slide heeft geen instructies
Aansluiting op hersenen en ruggenmerg
Impulsen van romp en ledematen lopen via het ruggenmerg naar de hersenen
Impulsen naar spieren en klieren in romp en ledematen gaan ook via het ruggenmerg
Impulsen van en naar hoofd en hals verlopen via de hersenstam
Ze gaan dus niet via het ruggenmerg
Laat leerlingen het lichaam als twee routes zien: hoofd/hals via hersenstam, romp/ledematen via ruggenmerg.
Begrippenlijst
zenuwstelsel - het orgaanstelsel dat impulsen verwerkt en spieren en klieren aanstuurt
centrale zenuwstelsel - de grote hersenen, kleine hersenen, hersenstam en het ruggenmerg samen
zenuw - een bundel van uitlopers van zenuwcellen
impuls - elektrisch signaal dat door zenuwcellen wordt doorgegeven
zenuwcel - cel die impulsen ontvangt en doorgeeft
cellichaam - deel van de zenuwcel waarin onder andere de celkern ligt
uitloper - lang deel van een zenuwcel waarlangs impulsen zich verplaatsen
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
gevoelszenuwcel - zenuwcel die impulsen van zintuigen naar het centrale zenuwstelsel geleidt
bewegingszenuwcel - zenuwcel die impulsen van het centrale zenuwstelsel naar spieren of klieren geleidt
schakelcel - zenuwcel die impulsen binnen het centrale zenuwstelsel doorgeeft
gevoelszenuw - zenuw met alleen uitlopers van gevoelszenuwcellen
bewegingszenuw - zenuw met alleen uitlopers van bewegingszenuwcellen
gemengde zenuw - zenuw met uitlopers van gevoelszenuwcellen en bewegingszenuwcellen
bindweefsel - stevig weefsel dat een zenuw beschermt
Deze slide heeft geen instructies