Dialecten in Nederland: Brabants

• newEditor
• Nederlands
• Middelbare school
• vmbo, mavo, havo, vwo

Introductie

Een les over dialecten, helemaal in het Brabants. Leerlingen lezen ansichtkaarten in het Brabants en ontdekken wat een dialect is, waar het Brabants gesproken wordt (ook in België en Gelderland), waarom 'ge' en 'gij' oud Nederlands zijn, waarom 'meer as' in de les Nederlands een valkuil is en dat het Brabants net als het Hollands het Standaardnederlands heeft helpen vormen. Achter elke kaart zit een knop met de Nederlandse vertaling. De les sluit af met twee meerkeuzevragen, een sleepvraag, een open vraag over eigen streekwoorden en een poll.

Houdoe, Brabants!

'ne Les in ut Brabants, de taol van Brabant

GRONINGS

TWENTS

ZEEUWS

BRABANTS

LIMBURGS

Les 4 van de reeks Dialecten in Nederland: elke les is volledig in één dialect. Deze les is geschreven in het Brabants. Het hedendaagse Brabants is sterk geregiolectiseerd: het kenmerkt zich vooral door een aantal bewust gehandhaafde woorden en gezegden en door een eigen klank, daarom zijn de teksten licht van vorm en zit het verschil vooral in woorden als ge, gij, ut en geleuve. Op elke kaart zit een knop NL met de vertaling. Voor klas 1 tot 3 van het vo, ongeveer 25 minuten. De notities zijn in het Nederlands. Image credit: LessonUp

Wa gaon me leren?

Ik kan uitlègge wa 'n dialect is en wa ut Brabants zo apart maakt.

Alle kaarte zen in ut Brabants. Zie ge NL? Tik d'r op vur de vertaling.

In het Nederlands: Wat gaan we leren? Ik kan uitleggen wat een dialect is en wat het Brabants zo apart maakt. Laat de klas het doel eerst zelf proberen te lezen. Wijs op de knop NL: leerlingen mogen eerst raden en dan pas op NL tikken. Image credit: LessonUp

Noem ne woord uit ut Brabants of uit 'n aander dialect da ge kent

In het Nederlands: Noem een woord uit het Brabants of uit een ander dialect dat je kent. Verwacht woorden als gezellig, houdoe, ge, gij, mien of een woord uit een familietaal. Alles mag: het gaat om voorkennis, niet om goed of fout. Image credit: LessonUp

Waor proate ze Brabants?

Tik op de letters op de kaart en lees wa ze daor proate.

Kaart: Jeroen, Dutch-dialects.svg, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Gelderland Ok in 't Land van Maas en Waal en de Bommelerwaard praote ze 'n verwant dialect. In het Nederlands: Ook in het Land van Maas en Waal en de Bommelerwaard spreekt men een verwant dialect.

G

Noord-Brabant Hier proate ze Brabants: in Noord-Brabant, mar ok in België, in Antwerpe en Vlaams-Brabant. In het Nederlands: Hier spreken ze Brabants: in Noord-Brabant, maar ook in België, in Antwerpen en Vlaams-Brabant.

B

Antwerpe en Vlaams-Brabant Ok in België is ut Brabants: in Antwerpe, Vlaams-Brabant en Brussel. In het Nederlands: Ook in België is het Brabants: in Antwerpen, Vlaams-Brabant en Brussel.

A

In het Nederlands: Waar spreekt men Brabants? Van oudsher in grote delen van Noord-Brabant en in de Belgische provincies Antwerpen en Vlaams-Brabant, en in Brussel. Ook in Gelderland spreekt men verwante dialecten, zoals in het Land van Maas en Waal, de Bommelerwaard en de westelijke Betuwe. B is Noord-Brabants (gebied 21), A is Antwerps en Vlaams-Brabants (22) en G is Zuid-Gelders (20). De kaart is gebaseerd op de indeling van Jo Daan, die in de taalkunde een punt van discussie blijft: zij gebruikt de naam Brabants alleen voor België en Noord-Brabants en Noord-Limburgs voor het Nederlandse deel. Bron kaart: Jeroen, Dutch-dialects.svg, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0). Image credit: Jeroen, Dutch-dialects.svg, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0) Image credit: LessonUp

Wa is 'n dialect?

'n Dialect is gin 'fout Nederlands'. Ut is de taal van 'n streek, mee eigen woorden, eigen klanken en 'n eigen grammatica.

BRABANTS

Aan de klas

Een dialect is geen 'fout Nederlands'. Het is de taal van een streek, met eigen woorden, eigen klanken en een eigen grammatica.

NL

Kernidee van de les: een dialect is een regionale taalvorm met eigen uitspraak, woordenschat en grammatica. Taalkundigen gebruiken ook de neutralere woorden variant of taalvariant, omdat dialect in de volksmond vaak klinkt als niet-standaard. Het Standaardnederlands is zelf ook een variant die de standaard is geworden. Vraag na de kaart: welk woord uit de tekst vind je het mooist, en waarom? Image credit: LessonUp

Ge of gij?

Ge zeit 'ge' of 'gij' in plaats van 'jij'. Da's ouwe taal: vroeger zei bijna iederêên zo, ok in 't gewone Nederlands, as ge deftig wou klinke.

BRABANTS

Aan de klas

Je zegt 'ge' of 'gij' in plaats van 'jij'. Dat is oude taal: vroeger zei bijna iedereen zo, ook in het gewone Nederlands, als je deftig wilde klinken.

NL

Het Brabantse gij (ge) voor u en jij is, in de tijd dat het Brabants een prestigieuze taalvariant was, in het oudere Standaardnederlands overgenomen als deftige taal. Het wordt daarin nu zelden nog gebruikt. Hetzelfde geldt voor de verkleinvorm -ke zoals in kindeke. De verbogen vormen van gij verschillen per dialect: oe (onder andere Midden-Brabants), (j)ou of u. Vraag de klas: wie hoort ge of gij wel eens, en waar? Image credit: LessonUp

Wa is waar van ne dialect?

In het Nederlands: Wat klopt er over een dialect?

A

'n Dialect is 'fout Nederlands'.

B

'n Dialect is de taal van 'n streek, mee eigen woorden en klanken.

C

'n Dialect praote alleên oudere mensen.

D

'n Dialect ei gin grammatica.

Goed antwoord: B. In het Nederlands: een dialect is de taal van een streek, met eigen woorden en klanken. A is de hardnekkigste misvatting: een dialect is geen verkeerde versie van het Nederlands. C klopt niet, ook jongeren spreken dialect. D klopt niet: elk dialect heeft een eigen grammatica. Image credit: LessonUp

Meer as of meer dan?

In ut Brabants zeit men 'meer as' en 'rijker as', net as in ut Duits. In de les Nederlands moet ut 'meer dan' zen. Da's 'ne bekende valkuil.

BRABANTS

Aan de klas

In het Brabants zegt men 'meer as' en 'rijker as', net als in het Duits. In de les Nederlands moet het 'meer dan' zijn. Dat is een bekende valkuil.

NL

Waar het Standaardnederlands na een vergrotende trap de voorkeur geeft aan dan, gebruikt het Brabants (net als het Duits) als: meer als, rijker als. Dat is nog steeds onjuist Nederlands en een bekend probleem voor docenten Nederlands met leerlingen die Brabants spreken. Gebruik het als een lichte, collegiale herkenning: leerlingen hoeven hun dialect niet kwijt, ze leren alleen wanneer ze welke vorm gebruiken. Het woord eens wordt in het Brabants ook geregeld verkort tot es of is. Image credit: LessonUp

Geleuve, bruur en zuke

In Oost-Brabant zeit men 'geleuve' vur geloven, 'bruur' vur broer en 'zuke' vur zoeken. En 'n klein mannetje is 'n 'menneke'.

BRABANTS

Aan de klas

In Oost-Brabant zegt men 'geleuve' voor geloven, 'bruur' voor broer en 'zuke' voor zoeken. En een klein mannetje is een 'menneke'.

NL

Typisch Oost-Brabantse woorden zijn geleuve (geloven), bruur (broer) en zuke (zoeken), naast verkleinwoorden als menneke (mannetje), bömke (boompje), bluumke (bloemetje) en jeske (jasje). Die klinkers komen door een umlaut, zoals ook in het Limburgs. In West-Brabant wordt de h aan het begin weggelaten, bijvoorbeeld in oudoe in plaats van houdoe, net als in het Zeeuws en Vlaams. Houdoe is een afscheidsgroet. Image credit: LessonUp

Brabants bouwde mee

Brabants en Hollands hebben vanaf de zestiende eeuw 't meest meegebouwd aan 't Standaardnederlands. Da's dus ok 'n dialect da meespeelt.

BRABANTS

Aan de klas

Brabants en Hollands hebben vanaf de zestiende eeuw het meest meegebouwd aan het Standaardnederlands. Dat is dus ook een dialect dat meespeelt.

NL

Het Brabants en het Hollands zijn de twee dialectgroepen die vanaf de zestiende eeuw het meest hebben bepaald hoe het Standaardnederlands gevormd is. Ze zijn ook de twee meest gesproken varianten van het Nederlands in brede zin. Dat is een mooi tegengewicht voor de gedachte dat dialecten slordig Nederlands zouden zijn: ze zijn juist een van de bronnen van de standaardtaal. Image credit: LessonUp

Wa is waar van ut Brabants?

In het Nederlands: Wat klopt er over het Brabants?

A

't Brabants wordt alleên in Zeeland gesproke.

B

't Brabants zeit 'meer dan' in plaats van 'meer as'.

C

't Brabants is gin echt dialect.

D

't Brabants en 't Hollands hebben ut Standaardnederlands 't meest gevormd.

Goed antwoord: D. In het Nederlands: het Brabants en het Hollands hebben het Standaardnederlands het meest gevormd. A klopt niet: het Brabants wordt in Noord-Brabant en in België gesproken. B is omgekeerd: het Brabants zegt meer als. C klopt niet: het Brabants is een groep Nederfrankische dialecten. Image credit: LessonUp

Wa is wa?

Sleep elk Brabants woord naar de juiste betekenis.

GELOVEN

BROER

ZOEKEN

zuke

geleuve

bruur

In het Nederlands: Wat is wat? Goed: geleuve is geloven, bruur is broer, zuke is zoeken. Vraag na het nakijken welke woorden leerlingen herkennen uit hun eigen streek, en of ze een eigen woord hebben voor broer of zoeken. Image credit: LessonUp

Welk woord uit uw streek snapt nie iederêên? Wa betekent ut?

In het Nederlands: Welk woord uit jouw eigen streek snapt niet iedereen? Wat betekent het?

Verwacht woorden als gezellig, houdoe, mien, joh, boeie of woorden uit een thuistaal. Er is geen goed of fout: laat leerlingen het woord elkaar uitleggen en vraag door: waar komt het vandaan, wie zegt het, en zou je het ook tegen je leraar zeggen? Een misvatting die je kunt tegenkomen: een woord dat in mijn familie gewoon is, is vanzelf verkeerd Nederlands. Vraag dan: voor wie zou het fout zijn? Image credit: LessonUp

Praot ge, of iemand in uw familie, 'n dialect?

1

Ja, ik praot ut zelf

2

Ja, iemand in mijn familie, ik versta ut

3

Ik ken 'n paar woorden

4

Nee, bij ons nie

In het Nederlands: Praat jij of iemand in je familie een dialect? Opties: ja, ik praat het zelf; ja, iemand in mijn familie, ik versta het; ik ken een paar woorden; nee, bij ons niet. Afsluitende reflectie, geen goed of fout. Wie nee antwoordt, praat ook een regionale variant van het Nederlands: een accent of een eigen woordenschat telt mee. Image credit: LessonUp

Klik hier

voor meer

kant-en-klare themalessen

Slotdia met de link naar de themalessen van LessonUp. Image credit: LessonUp