Dialecten in Nederland: Gronings

• newEditor
• Nederlands
• Middelbare school
• vmbo, mavo, havo, vwo

Introductie

Een les over dialecten, helemaal in het Gronings. Leerlingen lezen ansichtkaarten in het Grunnegs en ontdekken wat een dialect is, dat het Gronings een erkende streektaal is, hoe het met het Oostfries verwant is (lutje, scheuvel, beune) en hoe vaak het nog gesproken wordt. Achter elke kaart zit een knop met de Nederlandse vertaling. De les sluit af met twee meerkeuzevragen, een sleepvraag, een open vraag over eigen streekwoorden en een poll.

Proatst dou Grunnegs?

'n Les in 't Grunnegs, de toal van Grunnen

GRONINGS

TWENTS

ZEEUWS

BRABANTS

LIMBURGS

Les 2 van de reeks Dialecten in Nederland: elke les is volledig in één dialect. Deze les is geschreven in het Gronings, naar de spelling van de Wikipedia in het Gronings. Op elke kaart zit een knop NL met de vertaling. Voor klas 1 tot 3 van het vo, ongeveer 25 minuten. De notities zijn in het Nederlands, zodat ze ook te lezen zijn voor wie geen Gronings spreekt. Image credit: LessonUp

Dit goan wie leren

Ik kin oetleggen wat 'n dialekt is en wat 't Grunnegs zo apaart maakt.

Aal kaarten binnen ien 't Grunnegs. Zugst dou NL? Tik doar op veur de vertoaling.

In het Nederlands: Dit gaan we leren. Ik kan uitleggen wat een dialect is en wat het Gronings zo apart maakt. Laat de klas het doel eerst zelf proberen te lezen. Wijs op de knop NL: leerlingen mogen eerst raden en dan pas op NL tikken. Image credit: LessonUp

Nuim ain woord oet 't Grunnegs of oet 'n aander dialekt dat dou kinst

In het Nederlands: Noem één woord uit het Gronings of uit een ander dialect dat je kent. Verwacht woorden als moi, mien, joh, ge of gij, of een woord uit een familietaal. Alles mag: het gaat om voorkennis, niet om goed of fout. Image credit: LessonUp

Köllumerlaand Ook hier proat man Grunnegs, mor noast Grunnegs wordt der ook Frais proat. In het Nederlands: Ook hier spreekt men Gronings, maar naast Gronings wordt er ook Fries gesproken.

K

Drint, de buren 't Drints is naauw verbonden mit 't Grunnegs. In het Nederlands: Het Drents is nauw verwant met het Gronings.

D

Woar proat man Grunnegs?

Tik op de letters op de kaart en lees wat der ien dat stuk proat wordt.

Kaart: Jeroen, Dutch-dialects.svg, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Grunnen en Noord-Drint Hier wordt Grunnegs proat, ien de haile provìnzie Grunnen en ien 't noorden van Drint. In het Nederlands: Hier wordt Gronings gesproken, in de hele provincie Groningen en in het noorden van Drenthe.

G

In het Nederlands: Waar spreekt men Gronings? Het Gronings wordt gesproken in de hele provincie Groningen, in het noorden van Drenthe en in het oostelijke deel van de Friese gemeente Kollumerland. In dat laatste gebied wordt naast Gronings ook Fries gesproken. G is het gebied van het Gronings en Noord-Drents (gebied 11), K is Kollumerlands (10) en D is het Zuid-Drents (14), een buurdialect dat nauw met het Gronings verwant is. De kaart is gebaseerd op de indeling van Jo Daan, die in de taalkunde een punt van discussie blijft. Bron kaart: Jeroen, Dutch-dialects.svg, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0). Image credit: Jeroen, Dutch-dialects.svg, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0) Image credit: LessonUp

Wat is 'n dialekt?

'n Dialekt is gain 'foute Nederlaands'. 't is de toal van 'n streek, mit aigen woorden, aigen klanken en 'n aigen grammoatica.

GRONINGS

Aan de klas

Een dialect is geen 'fout Nederlands'. Het is de taal van een streek, met eigen woorden, eigen klanken en een eigen grammatica.

NL

Kernidee van de les: een dialect is een regionale taalvorm met eigen uitspraak, woordenschat en grammatica. Taalkundigen gebruiken ook de neutralere woorden variant of taalvariant, omdat dialect in de volksmond vaak klinkt als niet-standaard. Het Standaardnederlands is zelf ook een variant die de standaard is geworden. Vraag na de kaart: welk woord uit de tekst vind je het mooist, en waarom? Image credit: LessonUp

't Grunnegs is erkend

't Grunnegs hoort tou 't Leegsaksisch, ain van de twij erkende streektoalen van Nederlaand. Om en bie 60 persìnt van de minsken ien Grunnen proat 't nog.

GRONINGS

Aan de klas

Het Gronings hoort bij het Nedersaksisch, een van de twee erkende streektalen van Nederland. Ongeveer 60 procent van de mensen in Groningen spreekt het nog.

NL

Het Gronings hoort bij het Nedersaksisch (Laagsaksisch), een van de twee erkende streektalen van Nederland. Ongeveer 60 procent van de inwoners van de provincie Groningen spreekt het, vooral oudere mensen. Dat zijn zo'n 205.000 mensen in Groningen; samen met Drenthe en Kollumerland komt het totaal op zo'n 310.000. Zonder de stad Groningen en Haren zou het percentage oplopen tot ongeveer 80 procent. Het Gronings en het Oostfries vormen samen een eigen cluster binnen het Nedersaksisch. Image credit: LessonUp

Wat is woar van 'n dialekt?

In het Nederlands: Wat klopt er over een dialect?

A

'n Dialekt is de toal van 'n streek, mit aigen woorden en klanken.

B

'n Dialekt is foute Nederlaands.

C

'n Dialekt proat allain ollere minsken.

D

'n Dialekt hèt gain grammoatica.

Goed antwoord: A. In het Nederlands: een dialect is de taal van een streek, met eigen woorden en klanken. B is de hardnekkigste misvatting: een dialect is geen verkeerde versie van het Nederlands. C klopt niet, ook jongeren spreken dialect. D klopt niet: elk dialect heeft een eigen grammatica. Image credit: LessonUp

Lutje, scheuvel, beune

'Lutje' is klein, 'scheuvel' is 'n schop en 'beune' is 'n zolder. Dizze woorden kinst dou ook ien 't Oostfrais, ien Duutslaand. Grunnegers en Oostfraizen kinnen mekoar goud verstoan.

GRONINGS

Aan de klas

'Lutje' is klein, 'scheuvel' is een schop en 'beune' is een zolder. Deze woorden kent men ook in het Oostfries, in Duitsland. Groningers en Oostfriezen kunnen elkaar goed verstaan.

NL

Het Gronings is nauw verwant met het Oostfries, dat in Duitsland gesproken wordt. Woorden als lutje (klein), scheuvel (schop) en beune (zolder) komen in beide voor, ook in de uitspraak. Een groot verschil: in het Gronings zitten veel vergronste Nederlandse leenwoorden, in het Oostfries vooral Duitse. Tot de Tweede Wereldoorlog was het contact tussen Groningen en Oost-Friesland heel goed, onder meer door arbeiders die heen en weer trokken. Image credit: LessonUp

Klanken van twij kaanten

't Maist kenmaarkende van 't Grunnegs binnen de twijklanken. Dij binnen ien 't Frais en ien 't Westfeels ook te vinden. Doarom klinkt Grunnegs zo aans.

GRONINGS

Aan de klas

Het meest kenmerkende van het Gronings zijn de tweeklanken. Die vind je ook in het Fries en het Westfaals. Daarom klinkt Gronings zo anders.

NL

Het meest kenmerkende van het Gronings zijn de tweeklanken, die zowel Fries als Westfaals van oorsprong zijn. Ze bestaan in een lange en een korte vorm. Het Gronings staat onder invloed van beide talen: het Fries (vooral in de kleiklanken en tweeklanken) en het Westfaals. Dat laatste verklaart ook de verwantschap met het Twents. Image credit: LessonUp

Vrouger en nou

Tot ongeveer de joaren 60 tou was Grunnegs hail normoal de eerste toal. Veur de maiste luu onder de 65 joar is 't nou de twijde toal. Ook onder de jeugd wordt 't nog veul proat.

GRONINGS

Aan de klas

Tot ongeveer de jaren zestig was Gronings heel normaal de eerste taal. Voor de meeste mensen onder de 65 is het nu de tweede taal. Ook onder de jeugd wordt het nog veel gesproken.

NL

Vroeger werd er soms zelfs les gegeven in het Gronings, omdat de schoolmeester zelf niet goed Nederlands sprak. Tot ongeveer de jaren zestig was het in Groningen heel normaal om het Gronings als eerste taal te hebben en het Nederlands als tweede. Veel ouders kiezen er nu voor hun kinderen Nederlandstalig op te voeden, omdat ze denken dat het Nederlands als eerste taal beter is voor je loopbaan. Daardoor daalt het aantal sprekers. Vraag de klas: wat zou jij kiezen voor je eigen kinderen? Image credit: LessonUp

Wat is woar van 't Grunnegs?

In het Nederlands: Wat klopt er over het Gronings?

A

't Grunnegs is 'n dialekt van 't Frais.

B

't Grunnegs wordt allain ien de stad Grunnen proat.

C

't Grunnegs hoort tou 't Leegsaksisch en is 'n erkende streektoal.

D

't Grunnegs is 'foute Nederlaands'.

Goed antwoord: C. In het Nederlands: het Gronings hoort bij het Laagsaksisch en is een erkende streektaal. A klopt niet: het Gronings heeft invloed van het Fries, maar is een Nedersaksisch dialect. B klopt niet: het wordt in de hele provincie gesproken, ook op het platteland, juist daar nog het meest. Image credit: LessonUp

Wat is wat?

Sleep elk Gronings woord naar de juiste betekenis.

KLEIN

SCHOP

ZOLDER

beune

lutje

scheuvel

In het Nederlands: Wat is wat? Goed: lutje is klein, scheuvel is een schop, beune is een zolder. Vraag na het nakijken welke woorden leerlingen kennen uit hun eigen streek, en of ze een eigen woord hebben voor een schop of een zolder. Image credit: LessonUp

Welk woord oet dien streek snapt nait aalmoal? Wat betekent 't?

In het Nederlands: Welk woord uit jouw streek snapt niet iedereen? Wat betekent het?

Verwacht woorden als gezellig, mien, joh, boeie of woorden uit een thuistaal. Er is geen goed of fout: laat leerlingen het woord elkaar uitleggen en vraag door: waar komt het vandaan, wie zegt het, en zou je het ook tegen je leraar zeggen? Een misvatting die je kunt tegenkomen: een woord dat in mijn familie gewoon is, is vanzelf verkeerd Nederlands. Vraag dan: voor wie zou het fout zijn? Image credit: LessonUp

Proat ie of ain ien dien femilie 'n dialekt?

1

Ja, ik proat 't zulf

2

Ja, ain ien mien femilie, ik versta 't

3

Ik ken 'n poar woorden

4

Nee, bie ons nait

In het Nederlands: Praat jij of iemand in je familie een dialect? Opties: ja, ik praat het zelf; ja, iemand in mijn familie, ik versta het; ik ken een paar woorden; nee, bij ons niet. Afsluitende reflectie, geen goed of fout. Wie nee antwoordt, praat ook een regionale variant van het Nederlands: een accent of een eigen woordenschat telt mee. Image credit: LessonUp

Klik hier

voor meer

kant-en-klare themalessen

Slotdia met de link naar de themalessen van LessonUp. Image credit: LessonUp