Van Indo-Europees naar standaard Nederlands
Van Indo-Europees naar standaard Nederlands
Onderdelen in deze les
Van Indo-Europees naar standaard Nederlands
Wat weet je al over de geschiedenis van onze taal?
Leerdoelen
Ik kan uitleggen hoe het Standaardnederlands is ontstaan.
Ik kan uitleggen wat er met de begrippen Indo-Europees, Oudnederlands, Middelnederlands en Nieuwnederlands wordt bedoeld.
Ik kan uitleggen aan welke factoren van invloed zijn op taalveranderingen.
Wat is Indo-Europees?
Het Indo-Europees werd ongeveer 3000 jaar voor Christus gesproken en de meeste talen in Europa zijn uit dit Indo-Europees ontstaan (bijv. Latijn, Germaans, Grieks, Slavisch).
We noemen het Indo-Europees ook wel de oertaal of de prototaal: de taal van waaruit andere talen zich hebben ontwikkeld.
Verspreiding over Europa
De Indo-Europese talen zijn waarschijnlijk ontstaan in het steppengebied ten noorden van de Zwarte Zee.
Door migratie verspreidde het Indo-Europees zich over Europa. Door de vermenging met de oorspronkelijke talen ontstonden er verschillende varianten van het Indo-Europees, een soort 'accenten'. Zo ontstonden verschillende takken, zoals het Germaans en het Slavisch.
De Germaanse stam
Het Germaans is een van de takken van het Indo-Europees. Hieruit zijn onder andere Duits en Nederlands ontstaan. Duits en Nederlands noemen we daarom verwante talen. Ook het Noors, Zweeds, Deens, IJslands, Engels en Fries behoren tot de Germaanse taalfamilie.
Het Duits en Nederlands lijken dus zoveel op elkaar doordat ze tot dezelfde taalfamilie behoren. Het Duits en het Nederlands zijn Germaanse talen.
Het Frans lijkt niet op het Duits en Nederlands, omdat het tot een hele
andere taalfamilie behoort. Het Frans is net als het Spaans, het
Portugees, het Italiaans en het Roemeens, een Romaanse taal.
Erfwoorden en centrale woordenschat
In het Nederlands bestaan nog steeds allerlei woorden die te herleiden zijn tot de periode van het Indo-Europees: de zogenaamde erfwoorden. Denk hierbij aan woorden als vader, moeder, broer, zuster, zoon, dochter en ook de namen voor lichaamsdelen (arm, neus, oog, oor), weersverschijnselen (regen, sneeuw, wind), hemellichamen (maan, zon, ster) en tijd (dag, maand, nacht).
De woorden die teruggaan op het Indo-Europees behoren tot de zogenoemde centrale woordenschat: het zijn woorden voor alledaagse, voor alle tijden en plaatsen geldende belevingswereld van de mens. De woorden stammen uit een tijd waarin de maatschappij nog heel eenvoudig was (nog geen steden, schrift of wetenschap).
Oudnederlands (700-1150)
In de tijd van het Oud- en Middelnederlands bestonden er uitsluitend dialecten: het Nederlands verschilde per gebied en zelfs per stad.
Het Nederlands is in die tijd vooral een spreektaal, geen schrijftaal. Geschreven woorden in het Nederlands duiken maar heel soms op. Vaak zijn het losse woorden in een verder Latijnse tekst.
Oudnederlands (700-1150)
In de periode van het Oudnederlands traden veel taalveranderingen op,
met name door de invloed die de dialecten in de Lage Landen op elkaar
uitoefenden en door contacten met het Latijn en Frans.
Het zuiden vormde een overgangsgebied tussen het Romaans en het Germaans. In dat gebied namen Romaanssprekenden de Germaanse taal van hun buren over. Hierbij werden sommige Germaanse klanken vervangen door Romaanse klanken die het Germaans het dichtst benaderden. De klankgrenzen zijn dus in het zuiden zijn ontstaan en hebben zich klank voor klank, woord voor woord naar het noorden verspreid.
Oudnederlands (700-1150)
Kenmerken:
· Het Oudnederlands had klinkerkleuring, dat wil zeggen: het had nog volle klinkers in onbeklemtoonde lettergrepen, zoals in vogala.
· De uitgang -a van vogala is een naamvalsuitgang. Met naamvallen kan in een taal worden aangegeven welke functie een woord in de zin heeft. Aan de -a konden ‘Oudnederlanders’ zien dat volgala een nominatiefvorm was en dus het onderwerp van de zin.
· Voor ontkennende zinnen gebruikte het Oudnederlands meestal het partikel en of ne voor het werkwoord. Omdat dit kleine woordje tot onduidelijkheid kon leiden, werd soms ook een ander ontkennend woord toegevoegd: de tweedelige ontkenning.
Middelnederlands (1150 - 1550)
Er was in de middeleeuwen nog geen spraken van een eenheidstaal zoals het huidige ABN. Elke schrijver schreef in zijn eigen dialect.
Men gebruikte de term Diets (diet=volk) als overkoepelende term voor de verschillende dialecten die men in de Nederlanden sprak. De wetenschappelijke benaming is Middelnederlands.
Oudste Nederlandse tekst
'Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic anda thu, wat unbidan we nu?'
Dit is een van de bekendste zinnen uit de Nederlandse taal- en literatuurgeschiedenis. Het betekent: 'Alle vogels zijn al aan het nestelen, behalve ik en jij. Waar wachten we nog op?' Het zijn regels uit een middeleeuws liefdesliedje.
We weten dat ze rond 1075 zijn opgeschreven, maar het is niet zeker wie de schrijver is en welk dialect hij gebruikt.
Boekdrukkunst
Middelnederlands (1150 - 1550)
Kenmerken:
· Omdat er nog gen Nederlandse eenheidstaal is, is de taal in Middelnederlandse teksten vaak sterk regionaal gekleurd, bijvoorbeeld door het Vlaamse, Brabantse of Hollandse dialect van de auteur.
· Zonder eenheidstaal geen eenheidsspelling. In het Middelnederlands worden dezelfde woorden vaak uiteenlopend gespeld.
· Het Middelnederlands heeft de naamvallen uit het Oudnederlands bewaard.
Belangrijke mijlpalen
Bijbelvertaling (Statenvertaling)
Taalgenootschappen
Deze vertaling uit 1637 bevorderde het gebruik van één standaardtaal.
Taalgenootschappen in de 18e eeuw zorgden voor regels en uniformiteit.
Schrijf 3 dingen op die je deze les hebt geleerd.
Schrijf 2 dingen op waarover je meer wilt weten.
Stel 1 vraag over iets dat je nog niet zo goed hebt begrepen.
