Het licht van sterren (Natuurkunde vwo), les 1: Uitleg

De Pleiaden, een sterrenhoop (NASA/ESA/AURA/Caltech, publiek domein)

EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN

Het licht van sterren

Examenstof natuurkunde vwo

1 / 24
volgende
Slide 1: Slide
newEditorNatuurkundeMiddelbare schoolvwoLeerjaar 4-6

In deze les zitten 24 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Introductie

Uitleg over het licht van sterren: continu spectrum en planck-kromme, de wet van Wien, stralingsvermogen volgens Stefan-Boltzmann, intensiteit en afstand, het HR-diagram, fraunhoferlijnen, roodverschuiving en kernfusie. Met woordweb, acht controlevragen, twee animaties, zeven foto's, een poll en een open vraag. Lijnenspectra en energieniveaus staan in een ander onderwerp.

Onderdelen in deze les

De Pleiaden, een sterrenhoop (NASA/ESA/AURA/Caltech, publiek domein)

EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN

Het licht van sterren

Examenstof natuurkunde vwo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: E2.2 tot en met E2.5. Image credit: NASA, ESA, AURA/Caltech, Palomar Observatory / Wikimedia Commons, publiek domein

EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN

Wat ga je kunnen?

Ik kan de temperatuur, het vermogen, de straal, de samenstelling en de snelheid van een ster afleiden uit zijn licht.

Deze slide heeft geen instructies

Wat kun je allemaal te weten komen door naar het licht van een ster te kijken?

Verwacht: kleur, temperatuur, helderheid, afstand, samenstelling, snelheid, grootte. Sorteer de woorden op de vier blokken van de les: temperatuur (Wien), vermogen en afstand (Stefan-Boltzmann), grootte (HR-diagram), samenstelling en snelheid (spectrum). Syllabus E2.2 tot en met E2.5.

Eigen animatie: planck-krommen bij 5000 tot 8000 K

EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN

Het continue spectrum

  • Een heet voorwerp zendt straling uit bij alle golflengten: een continu spectrum.

  • De planck-kromme zet de intensiteit uit tegen de golflengte, met één top bij λmax.

  • Wordt het voorwerp heter, dan schuift de top naar kleinere golflengte en wordt de kromme hoger.

  • Gloeilampen en sterren zenden zo'n spectrum uit.

Syllabus E2.4: vakbegrippen planck-kromme en continu spectrum; minimaal in de contexten gloeilampen en sterren. De animatie laat T oplopen van 5000 tot 8000 K: de top schuift van 580 naar 362 nm en de kromme wordt veel hoger. De lijnenspectra van atomen horen bij het onderwerp spectra en energieniveaus; hier gaat het om het continue deel. Kijkvraag: wat gebeurt er met de plaats van de top als T stijgt? Veelgemaakte fout: denken dat een heter voorwerp alleen meer straling uitzendt en dat de kleur gelijk blijft. Image credit: Eigen animatie

Paperclip gloeit in een vlam (foto: Hadifn, uitsnede, CC BY-SA 4.0)

EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN

De wet van Wien

  • λmax·T = kW: λmax in m, T in K en kW = 2,898·10⁻³ m·K (staat in je informatieboek).

  • λmax en T zijn omgekeerd evenredig: twee keer zo heet geeft een halve λmax.

  • Rood gloeiend metaal is koeler dan wit gloeiend metaal: de top ligt dan bij een grotere golflengte.

  • Zet nm om met 1 nm = 10⁻⁹ m en gebruik altijd T in K.

Syllabus E2.4: de wet van Wien toepassen. De formule λmaxT = kW staat in de syllabus bij E2 en de constante in het informatieboek. De paperclip gloeit rood tot oranje, dus de top van de kromme ligt in het infrarood en de zichtbare staart geeft de kleur. Kijkvraag: waarom wordt gloeiend metaal bij hogere temperatuur eerst oranje en daarna geelwit? Veelgemaakte fouten: nm niet omrekenen en T in °C invullen. Image credit: Hadifn / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Gloeilamp, gloeidraad aan (foto: Basile Morin, CC BY-SA 4.0)

EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN

Gloeilamp en zon vergeleken

  • Een gloeidraad van T = 2,9·10³ K geeft λmax = 1,0·10⁻⁶ m = 1,0·10³ nm: infrarood.

  • Zichtbaar licht: ongeveer 4·10² tot 7·10² nm. Veel energie komt dus als warmte vrij.

  • De zon is twee keer zo heet als deze gloeidraad: λmax is half zo groot, zichtbaar licht.

  • Een heter voorwerp heeft een kleinere λmax en zendt dus relatief meer licht uit.

Syllabus E2.4: de wet van Wien in de contexten gloeilampen en sterren. Uitwerking gloeidraad: λmax = kW/T = 2,898·10⁻³ / 2,9·10³ = 9,99·10⁻⁷ m = 1,0·10⁻⁶ m (2 significante cijfers). Zon (T ≈ 5,8·10³ K, twee keer 2,9·10³ K): λmax ≈ 5,0·10² nm. De berekening met de zon staat al in het havo-onderwerp; hier dus via de omgekeerde evenredigheid. Kijkvraag: waarom is een gloeilamp niet zuinig? Veelgemaakte fout: denken dat het zichtbare licht het grootste deel van de straling van een gloeilamp is. Image credit: Basile Morin / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Vul in

Een planck-kromme laat de intensiteit zien tegen de golflengte; bij een hogere temperatuur ligt de top bij een kleinere golflengte.

planck-kromme
golflengte
kleinere
frequentie
grotere

Syllabus E2.4: planck-kromme en wet van Wien. Verwachte fout: grotere kiezen, omdat heter vaak met meer wordt verward.

Ster A heeft λmax = 4,0·10² nm en ster B 8,0·10² nm. Wat geldt voor T?

A

TA is twee keer zo klein als TB

B

TA is vier keer zo groot als TB

C

TA is twee keer zo groot als TB

D

TA en TB zijn gelijk

λmax·T is constant, dus T is omgekeerd evenredig met λmax: TA/TB = 800/400 = 2. Verwachte fout: rechtevenredig redeneren. Syllabus E2.4.

De zon in ultraviolet licht, 2010 (NASA/SDO, publiek domein)

EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN

Stralingsvermogen van de zon

  • Pbron = σ·A·T⁴: Pbron in W, A in m², T in K en σ = 5,670·10⁻⁸ W/(m²·K⁴), uit je informatieboek.

  • Een ster is een bol, dus A = 4πR².

  • De zon: R = 6,96·10⁸ m en T = 5,8·10³ K geven Pbron = 3,9·10²⁶ W.

  • T zit in de vierde macht: twee keer zo heet geeft 2⁴ = 16 keer zo veel vermogen.

Syllabus E2.5: de wet van Stefan-Boltzmann toepassen, minimaal in de context zon. Uitwerking: A = 4π(6,96·10⁸)² = 6,09·10¹⁸ m²; T⁴ = (5,8·10³)⁴ = 1,13·10¹⁵ K⁴; Pbron = 5,670·10⁻⁸ · 6,09·10¹⁸ · 1,13·10¹⁵ = 3,9·10²⁶ W. De straal van de zon staat in je informatieboek. Kijkvraag: wat gebeurt er met Pbron als de straal verdubbelt? Antwoord: A wordt 4 keer zo groot, dus Pbron ook. Veelgemaakte fout: T niet tot de vierde macht verheffen. Image credit: NASA/SDO (AIA) / Wikimedia Commons, publiek domein

De Pleiaden, een sterrenhoop (NASA/ESA/AURA/Caltech, publiek domein)

EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN

Intensiteit op aarde

  • De straling verdeelt zich over een bol: I = Pbron/(4πr²), met I in W/m² en r in m.

  • De intensiteit neemt af met het kwadraat van de afstand: drie keer zo ver is 9 keer zo zwak.

  • Zon op aarde: r = 1,496·10¹¹ m geeft I = 1,4·10³ W/m².

  • In een sterrenhoop staan de sterren even ver weg: helderheidsverschil komt dan door Pbron.

Syllabus E2.5: verklaren hoe de waargenomen intensiteit samenhangt met het totale stralingsvermogen en de afstand. Uitwerking zon: 4πr² = 4π(1,496·10¹¹)² = 2,81·10²³ m²; I = 3,9·10²⁶ / 2,81·10²³ = 1,4·10³ W/m². De Pleiaden zijn een sterrenhoop: de sterren staan ongeveer even ver van ons af. Kijkvraag: waarom kan een zwak lichtpuntje een ster met groot vermogen zijn? Veelgemaakte fout: r niet kwadrateren of 4π vergeten. Image credit: NASA, ESA, AURA/Caltech, Palomar Observatory / Wikimedia Commons, publiek domein

De temperatuur van een ster verdubbelt, de straal blijft gelijk. Hoe verandert Pbron?

A

Pbron wordt 16 keer zo groot

B

Pbron wordt 2 keer zo groot

C

Pbron wordt 4 keer zo groot

D

Pbron wordt 8 keer zo groot

Pbron ∝ T⁴, dus 2⁴ = 16. Verwachte fout: rechtevenredig (2) of kwadratisch (4). Syllabus E2.5.

Twee sterren zijn even krachtig, maar ster 2 staat 3 keer zo ver weg. Intensiteit?

A

Ster 2 geeft 3 keer zo weinig intensiteit

B

Ster 2 geeft 3 keer zo veel intensiteit

C

Ster 2 geeft 9 keer zo veel intensiteit

D

Ster 2 geeft 9 keer zo weinig intensiteit

I ∝ 1/r²: 3² = 9 keer zo klein. Verwachte fout: omgekeerd evenredig met r (3). Syllabus E2.5.

Eigen figuur: schematisch HR-diagram, schuine lijnen = gelijke straal

EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN

Het HR-diagram

  • Een Hertzsprung-Russelldiagram zet het stralingsvermogen uit tegen de temperatuur van sterren.

  • De temperatuur loopt van rechts naar links op: de hete sterren staan links.

  • Beide assen zijn logaritmisch. De schuine lijnen laten sterren met dezelfde straal zien.

  • De meeste sterren liggen op een band van linksboven naar rechtsonder; de zon ligt in die band.

Syllabus E2.2: in de context van een Hertzsprung-Russelldiagram temperatuur, totaal stralingsvermogen en straal hanteren. De figuur is een schema, geen meting. De lijnen voor gelijke straal volgen uit Pbron = σ·4πR²·T⁴; de lijn van 1 Rzon gaat door de zon. De namen hoofdreeks, reuzen en witte dwergen zijn hier alleen om het diagram te lezen en worden niet getoetst. Kijkvraag: waar staan de heetste sterren en waar de sterren met het grootste vermogen? Veelgemaakte fout: de temperatuuras van links naar rechts laten oplopen. Image credit: LessonUp, eigen figuur

Betelgeuze, opname met ALMA (ALMA/ESO/NAOJ/NRAO, CC BY 4.0)

EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN

Straal uit T en Pbron

  • Uit Pbron = σ·4πR²·T⁴ volgt de straal: R = √(Pbron/(4π·σ·T⁴)).

  • Zelfde T maar 100 keer zo veel Pbron geeft een 10 keer zo grote straal (A ∝ R²).

  • Koel en toch krachtig stralend betekent een enorm oppervlak: een heel grote ster.

  • Op de foto is zo'n grote, koele ster als oranje schijfje te zien.

Syllabus E2.2 en E2.5: straal van een ster uit temperatuur en stralingsvermogen. Voorbeeld uit het diagram van de training: Pbron = 1·10²⁹ W en T = 3,5·10³ K geeft R ≈ 3·10¹⁰ m, ruim 40 keer de zonnestraal. De ALMA-opname laat Betelgeuze als schijfje zien. Kijkvraag: welke twee grootheden bepalen samen de straal? Veelgemaakte fout: denken dat een hetere ster altijd een grotere straal heeft. Image credit: ALMA (ESO/NAOJ/NRAO)/E. O'Gorman/P. Kervella / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Sirius A met links onder het zwakke Sirius B (NASA/ESA, publiek domein)

EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN

Heet maar klein

  • Links onder in het diagram: heet, maar een klein stralingsvermogen.

  • Dan moet het oppervlak klein zijn: de straal is veel kleiner dan die van de zon.

  • Zo'n ster heet een witte dwerg (naam als leeshulp). Voorbeeld: Sirius B, het stipje bij Sirius A.

  • Hoge T geeft veel straling per m², maar met zo weinig m² blijft Pbron laag.

Syllabus E2.2: temperatuur, stralingsvermogen en straal samen hanteren. Uitwerking in de quiz: een witte dwerg met T = 1,2·10⁴ K en R = 7,0·10⁶ m heeft Pbron = 7,2·10²³ W. De Hubble-opname toont Sirius A overbelicht met een stralingskruis; Sirius B is het zwakke stipje links onder. Kijkvraag: waarom is Sirius B zo zwak terwijl hij heet is? Veelgemaakte fout: hoge temperatuur gelijkstellen aan groot stralingsvermogen. Image credit: NASA, ESA, H. Bond (STScI) en M. Barstow / Wikimedia Commons, publiek domein

Twee sterren hebben dezelfde T. Ster 1 heeft 100 keer zo veel Pbron. Straal van ster 1?

A

100 keer zo groot

B

10 keer zo groot

C

10 keer zo klein

D

Even groot

Pbron ∝ R² bij gelijke T: R ∝ √100 = 10. Verwachte fout: 100 (rechtevenredig). Syllabus E2.2.

Zonnespectrum met donkere lijnen (foto: Xofc, CC BY-SA 4.0)

EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN

Fraunhoferlijnen

  • Licht uit de hete kern passeert de koelere buitenlaag: gassen daar absorberen bepaalde golflengten.

  • Zo ontstaan donkere lijnen in het continue spectrum: fraunhoferlijnen.

  • Elk element absorbeert eigen golflengten. Zie je al zijn lijnen, dan zit het element in de ster.

  • Vergelijk de lijnen met laboratoriumwaarden om de elementen in een ster te vinden.

Syllabus E2.2: een uitspraak doen over de aanwezigheid van elementen in sterren aan de hand van het spectrum; vakbegrip fraunhoferlijn. Hoe een atoom licht absorbeert (energieniveaus) komt in het onderwerp spectra en energieniveaus; hier is de toepassing op sterren. De foto toont het zonnespectrum met donkere lijnen (opname met een dvd als tralie). Kijkvraag: waarom zijn de lijnen donker en niet helder? Veelgemaakte fout: een element ontbreekt als maar één van zijn lijnen ontbreekt. Image credit: Xofc / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Eigen animatie: verschuiving van lijnen, sterk overdreven

EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN

Rood- en blauwverschuiving

  • Beweegt een ster van ons af, dan liggen alle lijnen bij grotere golflengte: roodverschuiving.

  • Beweegt hij naar ons toe, dan liggen de lijnen bij kleinere golflengte: blauwverschuiving.

  • v = (Δλ/λ)·c: v radiale snelheid, Δλ = |λwaargenomen − λlab|, λ = λlab, c = 2,998·10⁸ m/s.

  • Alleen de snelheid langs de kijklijn (radiaal) merk je zo op.

Syllabus E2.2: met behulp van het dopplereffect de radiale snelheid van sterren analyseren aan de hand van het spectrum; vakbegrippen roodverschuiving en blauwverschuiving. Formule v = Δλ/λ·c. In de animatie is de verschuiving sterk overdreven; echte sterren verschuiven maar een fractie van een nm. Kijkvraag: welke kant schuiven de lijnen op als de ster naar ons toe beweegt? Veelgemaakte fout: Δλ niet delen door λlab of de richting omdraaien. Image credit: Eigen animatie

De zon in ultraviolet licht, 2010 (NASA/SDO, publiek domein)

EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN

Kernfusie in sterren

  • In de kern van een ster fuseren waterstofkernen tot heliumkernen: de belangrijkste energiebron.

  • De massa van de heliumkern is kleiner dan die van de waterstofkernen samen: het massadefect.

  • De verdwenen massa komt vrij als energie: E = m·c², met E in J en m in kg.

  • De zon (Pbron = 3,9·10²⁶ W) verliest zo ongeveer 4,3·10⁹ kg per seconde.

Syllabus E2.3: kernfusie van waterstof benoemen en toepassen; vakbegrip massadefect. Voetnoot: niet wendbaar, dus alleen in deze context toepassen. Uitwerking: Δm = E/c² = 3,9·10²⁶ · 1 s / (2,998·10⁸)² = 4,3·10⁹ kg. Kijkvraag: waarom lijkt de zon niet merkbaar lichter te worden? De massa van de zon is vele malen groter dan dit verlies per seconde. Veelgemaakte fout: denken dat er bij fusie energie wordt gemaakt uit niets. Image credit: NASA/SDO (AIA) / Wikimedia Commons, publiek domein

Vul in

In de kern van een ster fuseert waterstof tot helium; het massadefect levert energie volgens E = m·c², uitgedrukt in joule.

waterstof
massadefect
E = m·c²
Pbron = σ·A·T⁴
helium

Syllabus E2.3: kernfusie, massadefect en E = mc². Verwachte fout: de formules door elkaar halen.

Wat vond je vandaag het lastigst?

1

Wet van Wien en planck-kromme

2

Stefan-Boltzmann en intensiteit

3

Het HR-diagram

4

Spectrum, doppler en kernfusie

Gebruik de uitslag om het lastigste blok nog eens met een som op het bord door te lopen.

Welke rekenstap moet je nog oefenen?

Persoonlijke reflectie; geen goed of fout. Veel genoemd: omrekenen van nm, de vierde macht, het kwadraat van de afstand.

EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN

Begrippen (1/2)

  • planck-kromme: Kromme van de intensiteit tegen de golflengte van een warm voorwerp.

  • continu spectrum: Spectrum met alle golflengten, zoals van een gloeidraad of een ster.

  • wet van Wien: λmax·T = kW: hoe heter, hoe kleiner de golflengte van de top.

  • wet van Stefan-Boltzmann: Pbron = σ·A·T⁴: stralingsvermogen van een stralende bol.

  • stralingsvermogen: Totale straling die een ster per seconde uitzendt, in W.

Deze slide heeft geen instructies

EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN

Begrippen (2/2)

  • intensiteit: Straling per m² op afstand r: I = Pbron/(4πr²).

  • Hertzsprung-Russelldiagram: Diagram van stralingsvermogen tegen temperatuur van sterren.

  • fraunhoferlijn: Donkere lijn in het sterspectrum door absorptie in de buitenlaag.

  • rood- en blauwverschuiving: Lijnen verschuiven naar grotere of kleinere λ; v = (Δλ/λ)·c.

  • massadefect: Massaverschil bij fusie dat als energie vrijkomt: E = m·c².

Deze slide heeft geen instructies