Licht dat aan de sporen van een cd buigt (foto: Hapecko, CC BY-SA 4.0)
EXAMENSTOF · F1 · QUANTUMWERELD
Examentraining
Golf-deeltjedualiteit: zo pak je examenvragen aan
Licht dat aan de sporen van een cd buigt (foto: Hapecko, CC BY-SA 4.0)
EXAMENSTOF · F1 · QUANTUMWERELD
Examentraining
Golf-deeltjedualiteit: zo pak je examenvragen aan
Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Hapecko / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
EXAMENSTOF · F1 · QUANTUMWERELD
Wat ga je kunnen?
Ik kan met d·sin αn = n·λ, het weglengteverschil en λ = h/(m·v) rekenen en uitleggen wanneer interferentie verdwijnt.
Deze slide heeft geen instructies
EXAMENSTOF · F1 · QUANTUMWERELD
Zo pak je een examenvraag aan
1. Lees: schrijf gegeven en gevraagd op, met SI-eenheden (nm naar m, lijnen per mm naar d in m).
2. Kies: d·sin αn = n·λ, Δs = n·λ of (n + ½)·λ, of λ = h/(m·v), uit je informatieboek.
3. Reken: vul in en geef het antwoord met evenveel significante cijfers als het minst nauwkeurige gegeven.
4. Controleer: sin α is nooit groter dan 1; een kleinere golflengte geeft een kleinere hoek.
Deze slide heeft geen instructies
Rode laserbundel splitst achter een tralie (foto: D-Kuru, CC BY-SA 3.0 AT)
EXAMENSTOF · F1 · QUANTUMWERELD
Vraagtype 1: rekenen aan een tralie
Gebruik d·sin αn = n·λ. Bij N lijnen per mm is d = 1/N, in m.
Hoek uit sin α: gebruik de arcsin-toets van je rekenmachine.
Het grootste mogelijke maximum heeft sin α kleiner dan 1.
Image credit: D-Kuru / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 AT
Laserlicht van 650 nm valt op een tralie met 3,0·10² lijnen per mm. Bereken α2.
23°
11°
2,2°
0,39°
Syllabus F1.1: d = 1/(3,0·10⁵ m⁻¹) = 3,3·10⁻⁶ m. sin α2 = 2·λ/d = 2 · 650·10⁻⁹ · 3,0·10⁵ = 0,39. α2 = arcsin(0,39) = 23° (twee significante cijfers). Fouten: n = 1 gebruiken (α1 = 11°), lijnen per cm in plaats van per mm (2,2°), de arcsin vergeten (0,39 als hoek).
Een tralie heeft d = 2,0 μm. Licht van 4,5·10² nm geeft hoeveel maxima (n = 0 meegeteld)?
4
5
9
8
Syllabus F1.1: n·λ = d·sin α met sin α kleiner dan 1, dus n kleiner dan d/λ = 2,0·10⁻⁶ / 4,5·10⁻⁷ = 4,4. Dus n = 0, ±1, ±2, ±3, ±4: 9 maxima (sin α4 = 4 · 4,5·10⁻⁷ / 2,0·10⁻⁶ = 0,90, hoek 64°; n = 5 geeft sin α = 1,1, onmogelijk). Fouten: alleen de grootste n (4), de maxima aan één kant met n = 0 (5), de n = 0 vergeten (8).
EXAMENSTOF · F1 · QUANTUMWERELD
Vraagtype 2: de dubbelspleet uitleggen
Reken Δs om in golflengtes: Δs/λ.
Geheel getal: maximum. Geheel getal plus een half: minimum.
Bij redeneren: sin α = n·λ/d, dus α groeit met λ en met 1/d.
Deze slide heeft geen instructies
Een laser (λ = 5,0·10² nm) schijnt op twee spleten. Punt P ligt 1,25 μm verder van spleet 2 dan van spleet 1. Wat zie je in P?
Maximum: Δs is 2,5 golflengtes
Minimum: Δs is 2,5 golflengtes
Maximum: Δs is meer dan één golflengte
Geen van beide: 2,5 is geen geheel getal
Syllabus F1.1: Δs = 1,25 μm = 1,25·10⁻⁶ m; Δs/λ = 1,25·10⁻⁶ / 5,0·10⁻⁷ = 2,5. Een half veelvoud geeft tegenfase: destructieve interferentie, dus een minimum (n = 2). Fouten: 2,5 als maximum opvatten, alleen kijken of Δs groter is dan λ, of denken dat een niet-geheel getal 'geen interferentie' betekent.
Je schakelt bij dezelfde dubbelspleet van rood naar blauw licht (kleinere λ). Wat gebeurt er met de maxima?
Ze komen verder uit elkaar
Ze blijven op dezelfde plek
Het middelste maximum verschuift
Ze komen dichter bij elkaar
Syllabus F1.1: sin α = n·λ/d. Bij gelijke d en n geeft een kleinere λ een kleinere sin α, dus een kleinere hoek: de maxima schuiven naar het midden. Verwachte fouten: denken dat de kleur geen invloed heeft op de plaats, of de richting omdraaien. Het middelste maximum (n = 0) ligt altijd op α = 0.
EXAMENSTOF · F1 · QUANTUMWERELD
Vraagtype 3: de Broglie-golflengte van elektronen
λ = h/(m·v), met h = 6,63·10⁻³⁴ J·s en m = 9,11·10⁻³¹ kg voor een elektron.
Is de snelheid niet gegeven maar de versnelspanning U, dan geldt eU = ½·m·v².
Bij redeneren: λ is omgekeerd evenredig met v.
Deze slide heeft geen instructies
Een elektron beweegt met 2,0·10⁷ m/s. Bereken zijn golflengte (h = 6,63·10⁻³⁴ J·s, m = 9,11·10⁻³¹ kg).
7,3·10⁻⁴ m
2,7·10¹⁰ m
1,8·10⁻¹⁸ m
3,6·10⁻¹¹ m
Syllabus F1.2: λ = h/(m·v) = 6,63·10⁻³⁴ / (9,11·10⁻³¹ · 2,0·10⁷) = 3,6·10⁻¹¹ m (twee significante cijfers). Fouten: v vergeten (h/m = 7,3·10⁻⁴), formule omgedraaid (m·v/h = 2,7·10¹⁰), v kwadrateren (1,8·10⁻¹⁸).
Een elektron krijgt een twee keer zo grote snelheid (met dezelfde massa). Wat gebeurt er met λ?
λ wordt twee keer zo groot
λ wordt twee keer zo klein
λ wordt vier keer zo klein
λ blijft gelijk
Syllabus F1.2: λ = h/(m·v) en h en m zijn constant, dus λ is omgekeerd evenredig met v. Dubbele v geeft halve λ. Verwachte fouten: rechtevenredig (twee keer zo groot) of kwadratisch (vier keer zo klein).
Elektronen komen één voor één aan (foto: Dr. Tonomura en Belsazar, CC BY-SA 3.0)
EXAMENSTOF · F1 · QUANTUMWERELD
Vraagtype 4: wanneer verdwijnt interferentie?
Interferentie vraagt dat de weg niet bekend is: twee wegen blijven mogelijk.
Bij weg-informatie (welke-spleetdetectie) verdwijnen de strepen.
Bij lage intensiteit: elke detectie is één stip, het patroon volgt de kans.
Image credit: Dr. Tonomura en Belsazar / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Bij een dubbelspleet met elektronen registreert een detector bij spleet 1 elk passerend elektron. Wat zie je op het scherm?
De interferentiestrepen worden scherper
De interferentiestrepen blijven hetzelfde
De interferentiestrepen zijn verdwenen
Er komen meer maxima bij
Syllabus F1.2 (analoog aan F1.1): informatie over de genomen weg voorkomt interferentie, minimaal in de context van het dubbelspleet-experiment met welke-spleetdetectie. Verwachte fout: denken dat een extra detector het patroon scherper maakt of niet beïnvloedt.
Na 50 fotonen is geen patroon te zien, na 50 000 wel. Wat verklaart dit?
De kans is groot bij maxima, klein bij minima
De fotonen duwen elkaar naar de maxima toe
Het scherm wordt in de loop van de tijd gevoeliger
De fotonen splitsen zich in kleinere stukjes
Syllabus F1.1: interferentiepatronen als waarschijnlijkheidsverdelingen; opbouw bij lage intensiteit. Elk foton komt op een willekeurige plek aan, maar de kans volgt het interferentiepatroon; pas bij veel fotonen is dat te zien. Verwachte fouten: fotonen die elkaar beïnvloeden, of een foton dat deelt.
Welk vraagtype vind jij het lastigst?
Rekenen aan een tralie
De dubbelspleet uitleggen
De Broglie-golflengte van elektronen
Wanneer verdwijnt interferentie?
Bespreek het vraagtype met de meeste stemmen als eerste na.
EXAMENSTOF · F1 · QUANTUMWERELD
Tips voor op het examen
Reken nm en μm altijd om naar m, en lijnen per mm naar d in m.
Maximum bij Δs = n·λ, minimum bij Δs = (n + ½)·λ. Leer het verschil.
Een foton is ondeelbaar en komt als één stip aan; het patroon is de kansverdeling.
Weet je door welke spleet het deeltje ging, dan is er geen interferentie.
Deze slide heeft geen instructies