Orionnevel gezien door Hubble, 2006 (foto: NASA, ESA, publiek domein)
EXAMENSTOF · E2 · SPECTRA EN NIVEAUS
Examentraining
Spectra en energieniveaus: zo pak je examenvragen aan
Orionnevel gezien door Hubble, 2006 (foto: NASA, ESA, publiek domein)
EXAMENSTOF · E2 · SPECTRA EN NIVEAUS
Examentraining
Spectra en energieniveaus: zo pak je examenvragen aan
Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: NASA, ESA, M. Robberto (Space Telescope Science Institute/ESA) en het Hubble Space Telescope Orion Treasury Project Team / Wikimedia Commons, publiek domein
EXAMENSTOF · E2 · SPECTRA EN NIVEAUS
Wat ga je kunnen?
Ik kan met een energieniveauschema golflengtes van spectraallijnen bepalen, spectra interpreteren en stralingssoorten koppelen aan waarnemingen.
Deze slide heeft geen instructies
EXAMENSTOF · E2 · SPECTRA EN NIVEAUS
Zo pak je een examenvraag aan
1. Lees: schrijf de niveaus, de overgang en de gegeven constanten op, met eenheden.
2. Verschil: Ef = Em − En in eV, met Em het hogere niveau.
3. Omrekenen: eV naar J met 1 eV = 1,602·10⁻¹⁹ J en nm naar m.
4. Reken: λ = h·c/Ef of f = Ef/h, met het juiste aantal significante cijfers.
Deze slide heeft geen instructies
EXAMENSTOF · E2 · SPECTRA EN NIVEAUS
Vraagtype 1: golflengte en energie berekenen
Overgang van Em naar En: Ef = Em − En, dan λ = h·c/Ef.
Rekenen in J en m. Omgekeerd: Ef = h·c/λ, en deel door 1,602·10⁻¹⁹ voor eV.
De constanten staan in de vraag, anders in je informatieboek.
Deze slide heeft geen instructies
Een elektron valt van niveau 3 naar niveau 1. Bereken de golflengte van het foton.
6,20·10⁻⁷ m
3,10·10⁻⁷ m
1,24·10⁻⁶ m
4,97·10⁻²⁶ m
Ef = E3 − E1 = −1,00 − (−5,00) = 4,00 eV = 4,00 · 1,602·10⁻¹⁹ = 6,408·10⁻¹⁹ J. λ = h·c/Ef = 6,626·10⁻³⁴ · 2,998·10⁸ / 6,408·10⁻¹⁹ = 1,9865·10⁻²⁵ / 6,408·10⁻¹⁹ = 3,10·10⁻⁷ m. Tweede weg: 1240/4,00 = 310 nm. Fouten: 6,20·10⁻⁷ m (overgang 3 → 2: 2,00 eV), 1,24·10⁻⁶ m (alleen E3 = 1,00 eV genomen) en 4,97·10⁻²⁶ m (eV niet naar J omgerekend). Syllabus E2.1. Image credit: Eigen figuur
Natrium zendt 589 nm uit. Bereken Ef in eV.
Ef = h·c/λ = 6,626·10⁻³⁴ · 2,998·10⁸ / 5,89·10⁻⁷ = 3,373·10⁻¹⁹ J. Delen door 1,602·10⁻¹⁹ J/eV geeft 2,105 eV, dus 2,11 eV (3 significante cijfers). Tweede weg: 1240/589 = 2,105 eV. Verwachte fouten: de uitkomst in J laten staan (3,37·10⁻¹⁹) of nm niet omrekenen naar m. Syllabus E2.1. Image credit: Eigen figuur
EXAMENSTOF · E2 · SPECTRA EN NIVEAUS
Vraagtype 2: redeneren met een schema
Tel de mogelijke overgangen: van elk hoger niveau naar elk lager niveau.
Absorptie en emissie kloppen alleen als Ef gelijk is aan een niveauverschil.
Aan de grondtoestand begint absorptie bij een koud gas.
Deze slide heeft geen instructies
Veel waterstofatomen zijn aangeslagen tot n = 4. Hoeveel verschillende spectraallijnen kunnen ze uitzenden?
3
4
10
6
Overgangen van n = 4: naar 3, 2 en 1 (3), van n = 3: naar 2 en 1 (2), van n = 2: naar 1 (1). Samen 3 + 2 + 1 = 6 verschillende fotonenergieën. Fouten: 3 (alleen vanaf n = 4 geteld), 4 (de niveaus geteld) en 10 (alle paren van vijf niveaus). Syllabus E2.1.
Welke fotonenergie kan een waterstofatoom in de grondtoestand absorberen zonder te ioniseren?
11,0 eV
12,5 eV
10,0 eV
12,1 eV
Mogelijke absorptie vanuit n = 1: naar n = 2 10,2 eV, naar n = 3 13,6 − 1,51 = 12,1 eV, naar n = 4 12,75 eV. Alleen 12,1 eV past bij een niveauverschil. De andere waarden liggen tussen de overgangen. Verwachte fout: denken dat elke energie onder 13,6 eV opgenomen kan worden. Syllabus E2.1.
EXAMENSTOF · E2 · SPECTRA EN NIVEAUS
Vraagtype 3: spectra interpreteren
Lees de golflengte van elke lijn af op de λ-as.
Dezelfde lijnen in twee spectra betekenen hetzelfde element.
Een lijn hoort bij Ef = h·c/λ, en die energie bij een overgang in het schema.
Deze slide heeft geen instructies
Welk absorptiespectrum hoort bij een gas met waterstof erin?
Alleen Y
Alleen X
Zowel X als Y
Geen van beide
X heeft donkere lijnen bij 410, 434, 486 en 656 nm: precies de vier lijnen van het waterstofspectrum H. X heeft er ook twee bij 520 en 589 nm, dus er zit meer dan waterstof in. Y heeft lijnen bij 450, 520, 589 en 640 nm: geen daarvan valt samen met een waterstoflijn. Verwachte fout: Y erbij kiezen omdat X en Y lijnen delen (520 en 589 nm). Syllabus E2.1. Image credit: Eigen figuur
Toon aan: 434 nm hoort bij n = 5 naar 2.
Uit het niveauverschil: Ef = E5 − E2 = −0,544 − (−3,40) = 2,856 eV, dus 2,86 eV. Uit de golflengte: Ef = h·c/λ = 6,626·10⁻³⁴ · 2,998·10⁸ / 4,34·10⁻⁷ = 4,577·10⁻¹⁹ J; delen door 1,602·10⁻¹⁹ geeft 2,857 eV, dus 2,86 eV. Beide wegen geven dezelfde waarde. Tweede controle: 1240/434 = 2,857 eV. Verwachte fouten: Ef vergeten naar eV om te rekenen of E2 − E5 nemen (negatief). Syllabus E2.1. Image credit: Eigen figuur
Krabnevel in röntgenlicht, Chandra (foto: NASA/CXC/SAO, publiek domein)
EXAMENSTOF · E2 · SPECTRA EN NIVEAUS
Vraagtype 4: stralingssoorten en waarnemingen
Orden naar fotonenergie: radio, micro, infrarood, zichtbaar, ultraviolet, röntgen, gamma.
De atmosfeer houdt röntgen- en gammastraling tegen: telescoop in de ruimte.
Kleine λ hoort bij grote fotonenergie. Zoek de gebieden op in je informatieboek.
Image credit: NASA/CXC/SAO / Wikimedia Commons, publiek domein
Röntgenstraling heeft λ < 10 nm. Welke straling neem je niet vanaf de grond waar?
Straling met λ = 450 nm
Straling met λ = 650 nm
Straling met λ = 0,10 nm
Straling met λ = 3,0 cm
0,10 nm is röntgenstraling en wordt door de atmosfeer geabsorbeerd: daarvoor is een telescoop in de ruimte nodig. 450 nm en 650 nm zijn zichtbaar licht (door de atmosfeer) en 3,0 cm valt in het gebied van radio- en microgolven dat de atmosfeer grotendeels doorlaat. Verwachte fout: 3,0 cm kiezen omdat een langere golflengte "verder weg" lijkt. Syllabus E2.6.
UV van 80,0 nm ioniseert waterstof in de grondtoestand. Bereken Ek van het elektron.
1,9 eV
15,5 eV
29,1 eV
12,1 eV
Ef = h·c/λ = 6,626·10⁻³⁴ · 2,998·10⁸ / 8,00·10⁻⁸ = 2,483·10⁻¹⁸ J; delen door 1,602·10⁻¹⁹ geeft 15,50 eV. De ionisatie-energie is 13,6 eV, dus Ek = 15,50 − 13,6 = 1,9 eV (1 decimaal, zoals 13,6). Twee keer nagerekend, ook met 1240/80,0 = 15,5 eV. Zo ioniseert UV van hete jonge sterren het waterstof in een nevel. Fouten: 15,5 eV (ionisatie-energie niet afgetrokken), 29,1 eV (opgeteld) en 12,1 eV (vanuit n = 2 gerekend, 3,40 eV). Syllabus E2.1 en E2.6. Image credit: Eigen figuur
Welk vraagtype vind jij het lastigst?
Golflengte en energie berekenen
Redeneren met een schema
Spectra interpreteren
Stralingssoorten en waarnemingen
Deze slide heeft geen instructies
EXAMENSTOF · E2 · SPECTRA EN NIVEAUS
Tips voor op het examen
Schrijf eerst op: Ef = Em − En, met Em het hoogste niveau. Zo krijg je geen negatieve fotonenergie.
Reken eV om naar J (× 1,602·10⁻¹⁹) en nm naar m (× 10⁻⁹) vóór je h·c/Ef invult. Check: λ ≈ 1240/Ef (λ in nm, Ef in eV).
Bij een spectrum: heldere lijnen op donker is emissie, donkere lijnen in een regenboog is absorptie; de golflengten vallen samen.
Deze slide heeft geen instructies