Zonnecellen in een paneel (foto: Guilhem Vellut, CC BY 2.0)
EXAMENSTOF · F1 · QUANTUMWERELD
Examentraining
Quantumdeeltjes en banden: zo pak je examenvragen aan
Zonnecellen in een paneel (foto: Guilhem Vellut, CC BY 2.0)
EXAMENSTOF · F1 · QUANTUMWERELD
Examentraining
Quantumdeeltjes en banden: zo pak je examenvragen aan
Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Guilhem Vellut / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
EXAMENSTOF · F1 · QUANTUMWERELD
Wat ga je kunnen?
Ik kan energieën in een put en in waterstof berekenen, golffuncties lezen en materialen indelen met de band gap.
Deze slide heeft geen instructies
EXAMENSTOF · F1 · QUANTUMWERELD
Zo pak je een examenvraag aan
1. Lees: wat is gegeven en gevraagd; reken eV, nm en kV om naar J, m en V.
2. Kies: En = n²·h²/(8·m·L²), En = −13,6/n² eV of Ef = h·c/λ (informatieboek).
3. Schets: de golffunctie met knopen en buiken; bij een buik is de kans het grootst.
4. Controleer: eenheid, significante cijfers en of de uitkomst past bij n en bij de band gap.
Deze slide heeft geen instructies
EXAMENSTOF · F1 · QUANTUMWERELD
Vraagtype 1: energie in een put
En = n²·h²/(8·m·L²). Gegeven: h = 6,626·10⁻³⁴ J·s, m(elektron) = 9,109·10⁻³¹ kg, 1 eV = 1,602·10⁻¹⁹ J.
Reken L om naar m en geef het antwoord in eV als dat wordt gevraagd.
Een energieverschil is ΔE = (n² − m²)·E1 voor twee niveaus n en m.
Syllabus F1.3: de mogelijke energieën van het deeltje in een oneindig diepe put berekenen (En = n²·h²/(8·m·L²)).
Een elektron zit in een put van 0,50 nm breed. Bereken E1 in eV.
3,0 eV
2,4·10⁻¹⁹ eV
7,5·10⁻¹⁰ eV
1,5 eV
Gegeven: L = 0,50·10⁻⁹ m, n = 1. E1 = h²/(8·m·L²) = (6,626·10⁻³⁴)² / (8 · 9,109·10⁻³¹ · (0,50·10⁻⁹)²) = 4,390·10⁻⁶⁷ / 1,822·10⁻⁴⁸ = 2,41·10⁻¹⁹ J; delen door 1,602·10⁻¹⁹ J/eV geeft 1,50 eV, op twee cijfers 1,5 eV (controle: de put van 1,0 nm geeft 0,376 eV; de helft zo smal is 4 keer zo veel: 1,50 eV). Fouten: 4 in plaats van 8 in de noemer (3,0 eV), het getal in J als eV lezen (2,4·10⁻¹⁹ eV) en L niet kwadrateren (7,5·10⁻¹⁰ eV). Syllabus F1.3.
In een put is E1 = 0,38 eV. Wat is het energieverschil tussen n = 3 en n = 1?
3,0 eV
3,4 eV
1,1 eV
0,76 eV
E3 = 9·E1 en E1 = 1·E1: ΔE = (9 − 1)·E1 = 8 · 0,38 = 3,04 eV, op twee cijfers 3,0 eV (controle: 9 · 0,38 = 3,42 eV en 3,42 − 0,38 = 3,04 eV). Fouten: alleen E3 nemen (3,4 eV), ΔE evenredig met n denken: 3 · 0,38 = 1,1 eV, en 2 · 0,38 = 0,76 eV. Syllabus F1.3.
EXAMENSTOF · F1 · QUANTUMWERELD
Vraagtype 2: golffunctie en kans
Toestand n: n buiken en n − 1 knopen tussen de wanden.
|ψ|² is een maat voor de kans: nul bij een knoop, maximaal bij een buik.
De grondtoestand (n = 1) heeft de laagste energie; n ≥ 2 is aangeslagen.
Syllabus F1.3: knopen en buiken in een golffunctie; (het kwadraat van) de amplitude als maat voor de waarschijnlijkheid.
Figuur: ψ in een oneindig diepe put. Welke n, en waar is de kans binnen de put nul?
n = 2, op een kwart van de breedte
n = 1, in het midden van de put
n = 2, in het midden van de put
n = 3, op een kwart van de breedte
De figuur heeft twee buiken, dus n = 2. De knoop tussen de wanden zit bij L/2, het midden: daar is ψ en dus |ψ|² nul. Op L/4 zit een buik, de kans is daar maximaal. Fouten: knoop en buik verwisselen, de n verkeerd lezen en n = 3. Syllabus F1.3. Image credit: Eigen figuur
Een elektron zit in n = 4. Hoeveel knopen heeft ψ tussen de wanden?
4 knopen
5 knopen
3 knopen
2 knopen
n = 4 heeft 4 buiken en dus n − 1 = 3 knopen tussen de wanden (de wanden zelf tellen hier niet mee). Fouten: n knopen, de wanden meetellen (5) en n − 2. Syllabus F1.3.
EXAMENSTOF · F1 · QUANTUMWERELD
Vraagtype 3: Pauli en tunnelen
Pauli: per toestand één elektron, dus twee per niveau (tegengestelde spin). Vul van laag naar hoog.
Eindig diepe put: ψ neemt in de barrière exponentieel af.
Hoe dikker de barrière, hoe kleiner de kans op tunnelen.
Syllabus F1.3 (eindig diepe put, tunnelen) en F1.4 (uitsluitingsprincipe van Pauli, elektronspin). Rekenen aan de niveaus van waterstof staat in de les Spectra en energieniveaus.
Vijf elektronen in een put met E1 = 0,38 eV. Op welk niveau zit het hoogste?
n = 3, met E3 = 3,4 eV
n = 5, met E5 = 9,4 eV
n = 2, met E2 = 1,5 eV
n = 3, met E3 = 1,1 eV
Twee elektronen op n = 1, twee op n = 2 (tegengestelde spin) en het vijfde op n = 3. E3 = 3² · 0,38 = 3,4 eV (controle: 9 · 0,376 = 3,38 eV). Fouten: één elektron per niveau (n = 5, 25 · 0,376 = 9,4 eV), drie per niveau (n = 2) en n niet kwadrateren (3 · 0,38 = 1,1 eV). Syllabus F1.3 en F1.4.
Een elektron tunnelt door een laagje oxide. Het laagje wordt dikker. Wat gebeurt er?
De kans op tunnelen wordt groter
De kans op tunnelen blijft gelijk
De kans op tunnelen wordt precies nul
De kans op tunnelen wordt kleiner
In de barrière neemt ψ (en |ψ|²) exponentieel af: een dikkere barrière laat aan de andere kant een kleinere amplitude over, dus een kleinere kans, maar niet nul. Fouten: denken dat de dikte niet uitmaakt of dat de kans bij een dikkere laag meteen nul is. Syllabus F1.3.
EXAMENSTOF · F1 · QUANTUMWERELD
Vraagtype 4: banden en band gap
Ef = h·c/λ; Ef ≥ Egap geeft een grootste golflengte. Gegeven: h = 6,626·10⁻³⁴ J·s, c = 2,998·10⁸ m/s, 1 eV = 1,602·10⁻¹⁹ J.
Geleider: niet-volle band. Isolator en halfgeleider: volle band, band gap groot of klein.
LDR: licht maakt elektronen vrij. NTC: warmte doet dat.
Syllabus F1.4 en F1.5: energiebanden, band gap, geleiders, halfgeleiders en isolatoren, zonnecel.
Band gap van silicium: 1,1 eV. Bereken de grootste golflengte die wordt opgenomen.
1,8·10⁻²⁵ m
1,1·10⁻⁶ m
1,1·10⁻⁹ m
2,7·10¹⁴ Hz
Egap = 1,1 · 1,602·10⁻¹⁹ = 1,762·10⁻¹⁹ J; λmax = h·c/Egap = 6,626·10⁻³⁴ · 2,998·10⁸ / 1,762·10⁻¹⁹ = 1,13·10⁻⁶ m, op twee cijfers 1,1·10⁻⁶ m (controle: f = Egap/h = 2,66·10¹⁴ Hz en c/f = 1,13·10⁻⁶ m). Fouten: eV niet omrekenen naar J (1,8·10⁻²⁵ m), nm met m verwarren (1,1·10⁻⁹ m) en de frequentie geven in plaats van de golflengte (2,7·10¹⁴ Hz). Syllabus F1.5.
Elk atoom levert 1 elektron aan een band met plaats voor 2 per atoom. Wat is de stof?
Geleider: de band is half gevuld
Isolator: elk atoom levert een elektron
Halfgeleider: de band is half gevuld
Isolator: de band is volledig gevuld
Per atoom 1 elektron voor 2 plaatsen: de band is half gevuld. Elektronen kunnen dan naar vrije niveaus in dezelfde band, dus een geleider. Een halfgeleider of isolator heeft een volle band met een band gap erboven. Fouten: de bandvulling niet afwegen en halfgeleider en half gevuld verwarren. Syllabus F1.4 en F1.5.
Welk vraagtype vind jij het lastigst?
Energie in een put berekenen
Golffunctie en kans
Het waterstofatoom
Banden en band gap
Deze slide heeft geen instructies
EXAMENSTOF · F1 · QUANTUMWERELD
Tips voor op het examen
Reken eV, nm en kV altijd eerst om naar J, m en V; en het antwoord zo nodig terug naar eV.
Bij En = n²·h²/(8·m·L²): L staat in de noemer en in het kwadraat. Dubbele L geeft 4 keer zo kleine energie.
Knopen en buiken: n buiken en n − 1 knopen tussen de wanden. Kans is nul bij een knoop.
Band gap: foton ≥ band gap. Geleider heeft een niet-volle band; isolator en halfgeleider verschillen in de grootte van de gap.
Deze slide heeft geen instructies