Piramiden
Piramiden
Open met het idee dat organismen in een ecosysteem niet gelijk verdeeld zijn over de schakels van een voedselketen. Deze les laat zien hoe je dat zichtbaar maakt met piramiden en waarom energie onderweg afneemt.
Leerdoel
Ik kan omschrijven wat piramiden van aantallen en van biomassa weergeven en beschrijven op welke manieren energie uit de voedselketen verdwijnt.
Deze slide heeft geen instructies
Piramiden laten verhoudingen zien
In een voedselketen kun je per schakel bekijken:
hoeveel individuen er zijn
hoeveel biomassa er aanwezig is
hoeveel energie beschikbaar blijft
Een piramide maakt die verschillen tussen de schakels zichtbaar.
Verbind hier structuur en functie: producenten vormen meestal de brede basis, omdat hogere schakels afhankelijk zijn van wat onder hen beschikbaar is.
Piramide van aantallen
Een piramide van aantallen geeft aan hoeveel individuen er in elke schakel van de voedselketen voorkomen.
Je telt dus niet het gewicht, maar het aantal organismen per schakel.
Benadruk dat 'individuen' losse organismen zijn: bijvoorbeeld 1 boom, 200 rupsen, 20 mezen.
Aantallen worden meestal kleiner
In een voedselketen is het aantal individuen in elke volgende schakel meestal kleiner.
Bijvoorbeeld:
veel planten
minder planteneters
nog minder vleeseters
Dat komt doordat niet elke schakel genoeg voedsel levert voor evenveel of meer individuen erboven.
Leg nog niet uitgebreid energieverlies uit; houd het hier bij de algemene verhouding. De precieze verklaring volgt in het tweede deel van de les.
Niet altijd een echte piramidevorm
Soms heeft een piramide van aantallen geen piramidevorm.
Bijvoorbeeld:
1 boom
heel veel rupsen
minder vogels
Dan zijn er in een hogere schakel tijdelijk meer individuen dan in de schakel eronder.
Dit is de kernuitzondering uit de basisstof. Maak duidelijk dat een enkele grote producent veel kleine consumenten kan onderhouden.
Piramide van biomassa
Een piramide van biomassa geeft aan hoe groot de biomassa in elke schakel van de voedselketen is.
Hier kijk je dus naar de hoeveelheid organisch materiaal per schakel.
Gebruik consequent de term biomassa; vermijd hier alternatieven als 'massa van levende wezens' als hoofdterm.
Wat is biomassa?
Biomassa is het totale gewicht van alle energierijke stoffen in organismen.
Het gaat dus om stoffen in het lichaam die energie bevatten en die als voedsel kunnen dienen voor de volgende schakel.
Je kunt toelichten dat biomassa niet simpelweg hetzelfde is als 'aantal'. Eén groot organisme kan meer biomassa hebben dan veel kleine organismen samen.
Biomassa neemt altijd af
In een voedselketen wordt de biomassa in elke volgende schakel kleiner.
Daarom heeft de piramide van biomassa altijd een piramidevorm:
brede basis bij producenten
smallere lagen hoger in de keten
Dit is een belangrijk contrast met de piramide van aantallen: aantallen niet altijd piramidevormig, biomassa wel altijd.
Aantallen en biomassa vergelijken
Beide piramiden beschrijven een voedselketen, maar ze laten iets anders zien.
Piramide van aantallen: aantal individuen per schakel
Piramide van biomassa: biomassa per schakel
aantallen hebben meestal, maar niet altijd, een piramidevorm
biomassa heeft altijd een piramidevorm
Laat leerlingen het onderscheid exact formuleren: wat wordt gemeten en wat zegt de vorm wel of niet.
Energie blijft niet volledig bewaard in de keten
In elke schakel van de voedselketen verdwijnt energie uit de voedselketen.
Daardoor is er voor de volgende schakel minder energie beschikbaar dan voor de vorige.
Gebruik hier 'verdwijnt uit de voedselketen' in ecologische betekenis: de energie is niet weg uit de natuurkunde, maar niet meer beschikbaar als voedsel voor de volgende schakel.
Waarom biomassa en energie afnemen
Niet opgegeten organismen → minder overdracht
Niet verteerd voedsel → energie in uitwerpselen
Verbranding → energie als warmte of beweging
Overblijvende bouwstoffen → deel wordt nieuwe biomassa
Daarom nemen biomassa en beschikbare energie hoger in de voedselketen af.
Dit is de samenvattende causale keten van het tweede subtopic. Gebruik de pijlen alleen hier, omdat het hele punt de doorstroom en het verlies is.
Deze slide heeft geen instructies