E I G E N K O E R S
P E R S O O N L I J K B E G E L E I D E R M A A T S C H A P P E L I J K E Z O R G · N I V E A U 4
Het beroep persoonlijk begeleider
Wat doe je eigenlijk als persoonlijk begeleider? Je ondersteunt mensen in hun dagelijks leven, zodat zij zo veel mogelijk zelf de koers bepalen. In deze les verken je het beroep.
Les 1 · Biedt ondersteunende, activerende begeleiding
E I G E N K O E R S
P E R S O O N L I J K B E G E L E I D E R M A A T S C H A P P E L I J K E Z O R G · N I V E A U 4
Het beroep persoonlijk begeleider
Wat doe je eigenlijk als persoonlijk begeleider? Je ondersteunt mensen in hun dagelijks leven, zodat zij zo veel mogelijk zelf de koers bepalen. In deze les verken je het beroep.
Les 1 · Biedt ondersteunende, activerende begeleiding
Over deze les: les 1 van de serie Eigen koers, beroepslessen voor de opleiding Persoonlijk begeleider maatschappelijke zorg (mbo niveau 4), ongeveer 40 minuten. Studenten leren wat een persoonlijk begeleider doet en waar, wat kwaliteit van bestaan is, hoe het werk methodisch verloopt en welke beroepshouding erbij hoort. Ook zien ze het verschil met de begeleider op niveau 3.
Koppeling: kwalificatiedossier Maatschappelijke Zorg (crebo 23312, gewijzigd 2022), profiel Persoonlijk begeleider maatschappelijke zorg (crebo 25779). Typering van het beroep en kerntaak B1-K1 Bieden van ondersteunende, activerende begeleiding en zorg. Het dossier beschrijft het werk als ondersteuning in het dagelijks leven, gericht op het behouden en vergroten van de eigen regie en de zelfredzaamheid van de cliënt, als maatwerk. Resultaat van de beroepengroep: de cliënt heeft vraaggerichte professionele ondersteuning ontvangen volgens het ondersteuningsplan. Typerende beroepshouding: betrokken, empathisch, assertief, representatief, reflectief en integer.
Bronnen: de typering van de beroepengroep, de typering van het profiel en het overzicht van de profielen P1 en P2 in het kwalificatiedossier.
Foto: Austin Ban (StockSnap), CC0 Image credit: Austin Ban (StockSnap), CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 1
Na deze les:
1
Je kan uitleggen wat een persoonlijk begeleider maatschappelijke zorg doet, waar en voor wie.
2
Je kan de drie gebieden van kwaliteit van bestaan herkennen in de situatie van een cliënt.
3
Je kan de stappen van methodisch werken en de typerende beroepshouding beschrijven.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.
S T A R T V R A A G
LES 1
In welk werkveld zie jij jezelf later het liefst werken?
Gehandicaptenzorg
Ggz of verslavingszorg
Maatschappelijke opvang of beschermd wonen
Ouderenzorg of jeugd
Startvraag: er is geen goed of fout. Laat de uitslag staan en vraag twee of drie studenten waarom ze kiezen wat ze kiezen. Vraag ook wie al stage loopt en waar. Zo zie je meteen welke werkvelden in de klas vertegenwoordigd zijn. In deze les blijkt dat het beroep in al die werkvelden op dezelfde kern rust.
H E T B E R O E P
LES 1
Wat doet een persoonlijk begeleider?
Je ondersteunt cliënten in hun dagelijks leven: bij zelfzorg, wonen, werk en vrije tijd.
Het doel is steeds dat de cliënt zo veel mogelijk eigen regie houdt en zelfredzaam is. De ondersteuning is maatwerk. Jij maakt het ondersteuningsplan en houdt de regie over de uitvoering.
Uitleg: het kwalificatiedossier noemt twee kernbegrippen. Eigen regie betekent eigen keuzes maken. Zelfredzaamheid betekent jezelf kunnen redden met zo min mogelijk professionele ondersteuning. In les 4 gaan we daar dieper op in. Ondersteunen is in het dossier een breed woord: van motiveren, structureren en coachen tot zorg overnemen. De ondersteuning sluit aan bij de behoeften, mogelijkheden, kracht en leefomstandigheden van de cliënt. Je werkt met individuele cliënten en met groepen, altijd in dialoog met de cliënt en de naastbetrokkenen.
Foto: Matthew Henry (StockSnap), CC0 Image credit: Matthew Henry (StockSnap), CC0
N I V E A U 3 E N 4
LES 1
Begeleider of persoonlijk begeleider
Begeleider, niveau 3
Levert een bijdrage aan het ondersteuningsplan
Ondersteunt een groep bij activiteiten
Ondersteunt bij eigen regie
Helpt bij het inwerken van nieuwe collega's
Persoonlijk begeleider, niveau 4
Stelt het ondersteuningsplan op en voert er regie over
Organiseert en coördineert groepsactiviteiten
Begeleidt de cliënt bij eigen regie
Begeleidt collega's, stagiaires en vrijwilligers
Uitleg: beide beroepen staan in hetzelfde kwalificatiedossier Maatschappelijke Zorg en delen het basisdeel. Het verschil zit in het profiel. Profiel P1 is de begeleider maatschappelijke zorg op niveau 3, profiel P2 de persoonlijk begeleider op niveau 4. De persoonlijk begeleider heeft volgens het dossier een helikopterview: hij of zij overziet het geheel, coördineert het werk van collega's rond de cliënt en draagt zorg voor de continuïteit. Ook het sociale netwerk versterken en organisatiegebonden taken horen bij niveau 4.
Extra voor snelle studenten: welk van deze taken lijkt jou het lastigst, en waarom?
V R A A G
LES 1
Welke taak hoort volgens het dossier bij de persoonlijk begeleider op niveau 4, en niet bij de begeleider op niveau 3?
Ondersteunen bij het voeren van eigen regie
Het ondersteuningsplan opstellen en bewaken
Een bijdrage leveren aan het ondersteuningsplan
Een groep ondersteunen bij een activiteit
Antwoord: B. Het opstellen van het ondersteuningsplan en de regie over de uitvoering liggen bij de persoonlijk begeleider. De begeleider op niveau 3 levert daar een bijdrage aan. Ondersteunen bij eigen regie en bij groepsactiviteiten doen beide beroepen, maar op niveau 4 begeleid en coördineer je meer zelfstandig.
K E R N B E G R I P
LES 1
Kwaliteit van bestaan
Alles wat het leven van een cliënt de moeite waard maakt. Het dossier noemt drie gebieden: onafhankelijkheid, sociale participatie en welbevinden.
Kernbegrip: het kwalificatiedossier werkt elk gebied uit. Onafhankelijkheid gaat over zelfbepaling en persoonlijke ontwikkeling. Sociale participatie gaat over relaties, erbij horen en rechten. Welbevinden gaat over hoe iemand zich voelt: emotioneel, lichamelijk en materieel, dus ook geld en spullen. Je ondersteuning moet op alle drie de gebieden iets opleveren, niet alleen op gezondheid of veiligheid.
V R A A G
LES 1
Henk is 78 en woont in een verpleeghuis. Hij wil zelf bepalen hoe laat hij opstaat. Bij welk gebied van kwaliteit van bestaan hoort dat vooral?
Sociale participatie
Lichamelijk welbevinden
Emotioneel welbevinden
Onafhankelijkheid
Antwoord: D. Zelf bepalen hoe je je dag indeelt is zelfbepaling, en dat valt onder onafhankelijkheid. Het kan Henk ook een goed gevoel geven, maar de kern is dat hij zelf kiest. Sociale participatie gaat over contact met anderen en erbij horen. Bespreek kort: hoe kun je in een verpleeghuis met vaste diensten ruimte maken voor zo'n wens?
M E T H O D I S C H W E R K E N
LES 1
De route van het werk
1
Breng de beginsituatie en ondersteuningsvragen in kaart.
2
Stel samen met de cliënt het ondersteuningsplan op.
3
Bied ondersteuning bij zelfzorg, wonen en participatie.
4
Evalueer samen met de cliënt en het team.
5
Stel het plan bij en ga verder.
Elke halte komt in deze serie terug. De cliënt reist mee op elke halte.
Uitleg: methodisch werken betekent dat je doelgericht en stap voor stap werkt, en dat je kunt uitleggen waarom je iets doet. De stappen volgen de werkprocessen uit het dossier: B1-K1-W1 inventariseren (les 2), P2-K1-W1 het ondersteuningsplan (les 3), de ondersteuning zelf (onder meer les 4 tot en met 7) en B1-K1-W8 evalueren (les 12). Na de evaluatie begint de route opnieuw: het werk is een cyclus. Wijs erop dat de cliënt bij elke stap meedoet, niet alleen aan het begin.
W E R K V E L D E N
LES 1
Waar werk je, en met wie?
Je werkt in de gehandicaptenzorg, de ggz, de verslavingszorg, de maatschappelijke opvang, de ouderenzorg of het welzijnswerk.
Soms woont de cliënt bij de organisatie, soms kom je bij de cliënt thuis, soms komt de cliënt overdag. Cliënten zijn van alle leeftijden.
Uitleg: het dossier noemt drie manieren van werken. Intramuraal: de cliënt woont in de instelling. Ambulant: je begeleidt de cliënt in de eigen woning. Semimuraal: de cliënt komt een deel van de dag, bijvoorbeeld naar dagbesteding. Ook justitiële inrichtingen, asielzoekerscentra en ziekenhuizen worden genoemd. De doelgroep is zeer divers: mensen met een verstandelijke, lichamelijke of zintuiglijke beperking, mensen met een chronische ziekte, een psychiatrische aandoening, een verslaving, of die dak- of thuisloos zijn. Vraag studenten welke van deze werkplekken ze al kennen van stage of van mensen om hen heen.
B E R O E P S H O U D I N G
LES 1
Zes kwaliteiten uit het dossier
In contact met de cliënt
Betrokken: je bent er echt voor de cliënt
Empathisch: je voelt mee
Assertief: je komt op voor de cliënt en voor jezelf
Als professional
Representatief: je vertegenwoordigt je organisatie
Reflectief: je kijkt kritisch naar je eigen handelen
Integer: je bent eerlijk en betrouwbaar
Uitleg: het dossier zegt dat jij als persoon een essentiële rol speelt. Je kwaliteiten zijn van doorslaggevend belang voor een professionele relatie met de cliënt. Daarnaast werk je vraaggericht, methodisch, veilig en probleemoplossend, en ben je geduldig en digitaal vaardig. Voor niveau 4 noemt het profiel ook: initiatiefrijk, creatief en weet van aanpakken, en professioneel omgaan met je eigen gevoelens bij weerstand en tegenslag. Vraag: bij welke kwaliteit denk je meteen aan een begeleider die je op stage zag werken?
C A S U S
LES 1
Ambulante begeleiding, gehandicaptenzorg, Fatima (26 jaar)
Fatima heeft een lichte verstandelijke beperking en woont sinds kort zelfstandig. Jij komt twee keer per week. Ze werkt drie dagen in een kringloopwinkel en is daar trots op.
De post stapelt zich op en ze eet vaak alleen chips. Haar moeder belt jou: 'Kan ze niet beter terug naar de woongroep?' Fatima wil dat absoluut niet.
Wat vraagt deze situatie?
Bespreek in tweetallen: welke gebieden van kwaliteit van bestaan zie je? Welke twee kwaliteiten uit de beroepshouding heb je hier nodig?
Opdracht: ongeveer 8 minuten, in tweetallen. Voorbeeldantwoord: onafhankelijkheid, want Fatima wil zelf wonen en zelf beslissen; sociale participatie, want haar werk geeft haar een plek en trots; welbevinden, want eten en post raken haar lichamelijk en materieel welbevinden. Kwaliteiten: empathisch naar Fatima en naar haar bezorgde moeder; assertief, want je komt op voor de wens van Fatima; integer, want je bent eerlijk over wat niet goed gaat. Bespreek kort dat je de moeder niets over Fatima vertelt zonder haar toestemming.
Hulp voor wie vastloopt: zet de drie gebieden onder elkaar en zoek bij elk gebied één zin uit de tekst.
W A T D E N K J I J ?
LES 1
Welke kwaliteit uit de beroepshouding is jouw sterkste, en welke wil je dit jaar ontwikkelen?
Open vraag, voorbeeldantwoord: 'Ik ben betrokken: ik onthoud wat mensen me vertellen en vraag er later naar. Assertief vind ik lastig: ik durf een collega niet goed aan te spreken. Dat wil ik oefenen op stage.' Laat een paar studenten hun antwoord delen. Er is geen goed of fout; het gaat om eerlijk reflecteren, en reflectief zijn is zelf een van de zes kwaliteiten. In les 12 kijken studenten terug op hun eigen ontwikkeling.
S T E L L I N G
LES 1
Een goede persoonlijk begeleider neemt de cliënt zo veel mogelijk werk uit handen.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat studenten hun keuze uitleggen. Het dossier is duidelijk: je bent er steeds op gericht de eigen regie en zelfredzaamheid van de cliënt te ondersteunen en waar mogelijk te vergroten. Wie alles overneemt, maakt een cliënt afhankelijker. Soms is overnemen wel nodig, bijvoorbeeld bij ziekte of achteruitgang, maar dan als bewuste keuze en in overleg. Vat het samen als: zo veel mogelijk zelf, zo nodig samen. Sluit af met de startvraag: in welk werkveld je ook terechtkomt, dit uitgangspunt is overal hetzelfde.
T E R U G B L I K
LES 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Wat het beroep is
Kwaliteit van bestaan
Werkwijze en houding
Ik kan ze allemaal
Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Ondersteuningsvragen in kaart brengen
Elke route begint bij de vraag: wat heeft deze cliënt nodig, en wat kan hij of zij zelf? Volgende les leer je hoe je met gesprekken, observaties en andere bronnen de beginsituatie in kaart brengt.
Je kan met gesprekken, observaties en andere bronnen de beginsituatie van een cliënt in kaart brengen.
Je kan objectief observeren en een feit onderscheiden van een interpretatie.
Volgende les: les 2 van de serie, werkproces B1-K1-W1 Inventariseert ondersteuningsvragen van de cliënt.
Image credit: LessonUp