Verhouding deel 4
Nederland in de wereldorde
Onderdelen in deze les
Nederland in de wereldorde
Open met de spanning tussen soevereiniteit en samenwerking: staten willen zelfstandig blijven, maar lossen veel problemen samen op.
Lesdoel
Ik kan uitleggen hoe internationale samenwerking werkt, welke organisaties voor Nederland belangrijk zijn en hoe dit de Nederlandse soevereiniteit en het buitenlandbeleid beïnvloedt.
Deze slide heeft geen instructies
Samenwerkingsjargon
Internationale samenwerking beperkt soms de vrijheid van staten om alles zelf te beslissen.
wie werkt samen, met hoeveel landen en hoe besluiten worden genomen?
Verbind dit aan het begrip soevereiniteit uit eerdere lessen: niet alles is zwart-wit, er bestaan verschillende gradaties van zelfstandigheid.
Wie werkt samen?
Niet-statelijk: staat los van de overheid.
NGO: niet-gouvernementele organisatie, dus een niet-statelijke actor.
Statelijk en intergouvernementeel
Statelijk: hoort bij of komt van de staat.
Intergouvernementeel: samenwerking tussen staten, terwijl staten volledig soeverein blijven.
Niet-statelijk en NGO
Benadruk dat NGO's invloed kunnen hebben zonder zelf een staat te zijn. Dat maakt het internationale krachtenveld breder dan alleen regeringen.
Soevereiniteit en supranationaal
Supranationaal betekent dat besluiten worden genomen door een hogere instantie dan de nationale overheid.
Daarbij neemt de mate van soevereiniteit af, omdat een land niet meer volledig zelfstandig beslist.
Gebruik de EU als herkenbaar voorbeeld, maar houd de volledige uitwerking nog even vast voor het EU-deel.
Met hoeveel landen?
Samenwerking tussen meer dan twee landen.
Grotere reikwijdte, maar besluitvorming is vaak ingewikkelder.
Bilateraal
Multilateraal
Samenwerking tussen twee landen.
Vaak overzichtelijker, omdat minder partijen hoeven mee te doen.
Koppel dit later aan VN, NAVO en EU: die zijn allemaal multilateraal, maar niet op precies dezelfde manier georganiseerd.
Hoe worden besluiten genomen?
Veto: één betrokkene kan een besluit blokkeren.
Unanimiteit: alleen een besluit als iedereen akkoord is.
Gewone meerderheid: besluit bij meer dan 50%, soms vanaf 66%.
Gekwalificeerde meerderheid: besluit pas geldig als ook aan extra eisen is voldaan.
Maak duidelijk dat unanimiteit betekent dat iedereen in feite vetorecht heeft.
Voorbeeld: Raad van de EU
Bij een gekwalificeerde meerderheid geldt:
55% van de lidstaten stemt voor
dat zijn in de praktijk 15 van de 27
die landen vertegenwoordigen samen minstens 65% van de EU-bevolking
Benadruk dat hier dus niet alleen het aantal landen telt, maar ook hoeveel mensen zij vertegenwoordigen.
Internationaal krachtenveld
Het internationale krachtenveld gaat over de vraag wie invloed heeft in de wereld.
Niet alleen grote staten spelen daarin een rol. Ook internationale organisaties en samenwerkingsverbanden oefenen macht uit op economie, veiligheid en politiek.
Gebruik de formulering 'het spel wie de baas is' als informele vertaling, maar houd de slide zakelijk.
Economische organisaties
IMF: samenwerking op monetair gebied, bestrijding van financiële crises en leningen aan staten met betalingsproblemen.
Wereldbank: verstrekt leningen aan ontwikkelingslanden en middeninkomenslanden, met armoedebestrijding als doel.
De Wereldhandelsorganisatie ziet toe op de naleving van afspraken over handel tussen landen.
Leg eventueel kort uit dat economische organisaties veel invloed hebben zonder eigen leger of grondgebied.
Regionale samenwerkingsblokken
Shanghai-samenwerkingsorganisatie: samenwerking van China, Rusland en enkele voormalige Sovjetrepublieken op militair, economisch en cultureel gebied.
UZAN: Zuid-Amerikaanse samenwerking op politiek, economisch en sociaal vlak.
Economische Gemeenschap van West-Afrikaanse Staten: bevordert open markten en economische zelfredzaamheid.
Noem dat zulke blokken laten zien dat macht ook regionaal georganiseerd kan zijn, niet alleen wereldwijd.
Nederland en de wereldorde
Nederland is sinds de Tweede Wereldoorlog verbonden aan veel internationale organisaties.
In artikel 90 van de Grondwet staat dat de regering de ontwikkeling van de internationale rechtsorde bevordert.
Dit is de brug van algemene internationale samenwerking naar het Nederlandse buitenlandbeleid.
Drie hoofdspelers voor Nederland
Voor Nederland zijn vooral drie organisaties belangrijk:
Verenigde Naties
NAVO
Europese Unie
Samen bepalen zij veel van de internationale en Europese omgeving waarin Nederland beleid voert.
Kondig aan dat deze drie organisaties elk een andere logica van samenwerking hebben.
De Verenigde Naties
De VN is een multilaterale en intergouvernementele organisatie.
Doelen zijn samenwerking rond:
mensenrechten
internationaal recht
mondiale veiligheid
economische, politieke en culturele ontwikkeling
Deze slide heeft geen instructies
VN-Veiligheidsraad
De VN-Veiligheidsraad kan diep ingrijpen in de soevereiniteit van staten.
De raad mag:
economische sancties opleggen
militair optreden toestaan
als een staat de internationale veiligheid bedreigt.
Benadruk dat dit bijzonder is: een internationale organisatie kan hier dus verder gaan dan alleen overleg.
Veto in de Veiligheidsraad
De Veiligheidsraad heeft 15 leden.
5 permanente leden hebben vetorecht
10 niet-permanente leden hebben dat niet
Daardoor kan één permanent lid een besluit blokkeren, ook als veel andere landen voor zijn.
De tekst in de bron verwijst naar Assad/Syrië als voorbeeld van geblokkeerde besluitvorming; noem dat mondeling als illustratie.
Algemene Vergadering
In de Algemene Vergadering zijn alle lidstaten vertegenwoordigd.
De besluiten zijn niet bindend: landen mogen ze naast zich neerleggen. Toch heeft de VN invloed als staten de organisatie als legitiem en gezaghebbend zien.
Verbind hier de begrippen macht en gezag: niet-bindend betekent niet automatisch machteloos.
Spanning rond de NAVO
Niet alle lidstaten voldoen aan de norm van 2% van de begroting voor defensie.
Daardoor staat de onderlinge verantwoordelijkheid onder druk.
Sinds de val van de Berlijnse Muur sloten veel voormalige Sovjet-landen zich aan.
Dat vergrootte de spanning tussen de NAVO en Rusland.
Benadruk dat veiligheidssamenwerking ook nieuwe conflicten of spanningen kan oproepen.
De Europese Unie
De EU is multilateraal en intergouvernementeel, maar heeft ook supranationale elementen.
Hoofddoelen:
oorlog voorkomen
economische voorspoed bevorderen
Hier ligt de kernspanning van de les het duidelijkst: samenwerking levert voordelen op, maar vraagt ook machtsoverdracht.
Soevereiniteit en Europese integratie
Voor sommige lidstaten gaat het Europese project te ver.
Europese integratie veronderstelt namelijk dat landen een deel van hun macht overdragen. Daardoor wordt nationale soevereiniteit gedeeltelijk beperkt.
Deze slide heeft geen instructies
Europese Raad en Raad van de EU
Europese Raad
27 regeringsleiders
plus een voorzitter en de voorzitter van de Europese Commissie
bepaalt politieke hoofdlijnen en prioriteiten
besluit bij consensus
Raad van de Europese Unie
per onderwerp één minister of staatssecretaris per lidstaat
stemt over voorstellen van de Europese Commissie
kan amendementen indienen
meestal gekwalificeerde meerderheid, soms unanimiteit
Maak helder dat leerlingen deze twee raden vaak door elkaar halen.
Parlement en Commissie
één Eurocommissaris per lidstaat
dagelijks bestuur van de EU
voert beleid uit
heeft het recht van initiatief
stemt niet mee over eigen voorstellen
Europese Commissie
gekozen om de vijf jaar
leden zitten in politieke families
stemt over voorstellen en amendementen
controleert vooral de Europese Commissie
besluit bij gewone meerderheid
Europees Parlement
Noem mondeling dat Nederlandse kiezers alleen op Nederlandse kandidaten stemmen, ook al werken Europarlementariërs daarna in Europese politieke families.
Europees Hof van Justitie
Het Europees Hof van Justitie is de rechtsprekende instantie van de EU.
Het doel is dat alle lidstaten het EU-beleid op dezelfde manier begrijpen en toepassen.
Benadruk de koppeling tussen recht en integratie: gemeenschappelijke regels werken alleen als ze ook gelijk worden uitgelegd.
Natiestaat en samenwerking
Door de sterke toename van internationale relaties ontstaan afstemmingsproblemen.
Nederland kan te maken krijgen met verschillend beleid van bijvoorbeeld de VN-Veiligheidsraad, de EU en de NAVO.
Dit is de kern van het laatste onderdeel: meer samenwerking betekent ook meer botsende verwachtingen.
Twee richtingen in Europa
Landen zoals Nederland die veel waarde hechten aan de NAVO en de band met de Verenigde Staten.
Landen die meer belang hechten aan Europese samenwerking, bijvoorbeeld in discussies over een Europees leger.
Trans-Atlantisch gericht
Continentaal gericht
Leg uit dat dit geen absoluut onderscheid is, maar een manier om voorkeuren in veiligheidsbeleid te beschrijven.
Nederlandse houding
Nederland moet volgens artikel 90 internationale samenwerking bevorderen.
Tegelijk groeit de kritiek op:
vergaande Europese integratie
NAVO-handelen
ontwikkelingshulp
Laat zien dat buitenlandbeleid niet alleen door regels, maar ook door politieke discussies in eigen land wordt gevormd.
Koopman en dominee
De Nederlandse opstelling wordt vaak samengevat als koopman en dominee.
Nederland zoekt economische belangen, maar spreekt andere landen ook aan op democratie en mensenrechten.
Gebruik ambassadeurs als voorbeeld: zij praten met leiders van minder democratische landen zowel over handel als over mensenrechten.
