Les 6 Spelen is leren

• newEditor

Spelen is leren

Open vanuit herkenning: spelen lijkt vooral leuk, maar is tegelijk een krachtige manier waarop kinderen zich ontwikkelen.

Lesdoelen

Aan het einde van de les kan de student:

• Uitleggen waarom spelen belangrijk is voor de ontwikkeling van een kind.

• Verschillende soorten spel en speelgoed koppelen aan de juiste ontwikkelingsgebieden.

• Beoordelen welk spel of speelgoed passend is voor de ontwikkeling van een kind.

Wat speelde jij vroeger het liefst?

Gebruik dit als activering van voorkennis en herkenning. Mogelijke antwoorden: voetbal, Lego, buitenspelen, gamen, poppen, verstoppertje, knutselen.

Spelen is meer dan plezier

Kinderen spelen niet alleen om zich te vermaken.

Tijdens spel oefenen zij ongemerkt met:

• bewegen;

• denken;

• communiceren;

• samenwerken;

• gevoelens uiten en begrijpen.

Dit sluit aan op het alledaagse beeld van spelen. Benadruk dat ontwikkeling vaak tegelijk op meerdere gebieden gebeurt.

Eén activiteit, veel ontwikkeling

Met één spelactiviteit kan een kind meerdere dingen tegelijk leren.

Bijvoorbeeld bij bouwen met Lego:

• fijne motoriek;

• ruimtelijk denken;

• plannen;

• fantasie;

• probleem oplossen.

Gebruik Lego als concreet voorbeeld dat studenten snel herkennen. Koppel dit straks aan de ontwikkelingsgebieden.

Waarom spelen kinderen?

Door te spelen leren kinderen:

• hun lichaam kennen;

• keuzes maken;

• nieuwe dingen ontdekken;

• problemen oplossen;

• omgaan met emoties;

• communiceren met anderen;

• fantaseren en uitproberen.

Werk toe naar de kern: spelen ondersteunt ontwikkeling breed, niet op één los onderdeel.

Spelen stimuleert ontwikkeling

De belangrijkste conclusie van deze les is:

Door spelen ontwikkelen kinderen zich op verschillende gebieden tegelijk.

Spelen is dus geen bijzaak, maar een belangrijk onderdeel van opgroeien en leren.

Welke uitspraak past het best bij deze eerste uitleg over spelen?

A

Spelen is ontspanning

B

Spelen ontwikkelt breed

C

Spelen is voor peuters

D

Speelgoed leert alles

Toetst de kern van slides 2–5: spelen is meer dan plezier en stimuleert meerdere ontwikkelingsgebieden tegelijk.

Wat kan een kind tegelijk leren tijdens spelen?

Bespreek antwoorden als bewegen, denken, communiceren, samenwerken en gevoelens. Leg de link met het voorbeeld van Lego: één activiteit kan meerdere vormen van ontwikkeling tegelijk stimuleren.

De 5 ontwikkelingsgebieden

Spel kan vooral deze vijf ontwikkelingsgebieden stimuleren:

1. Motorisch

2. Cognitief

3. Sociaal-emotioneel

4. Constructief

5. Creatief

Introduceer deze vijf labels strak en gebruik ze daarna steeds consequent.

Wat betekenen deze gebieden?

Ontwikkeling in het kind

Motorisch - bewegen en sturen van het lichaam

Cognitief - denken, begrijpen en oplossen

Sociaal-emotioneel - omgaan met jezelf en anderen

Ontwikkeling in spel

Constructief - bouwen, maken en uitproberen

Creatief - fantasie, expressie en iets nieuws bedenken

Houd het onderscheid helder: constructief draait om bouwen en maken; creatief om verbeelden en jezelf uiten.

Motorische ontwikkeling

Motorische ontwikkeling gaat over bewegen.

Er zijn twee vormen:

• Grove motoriek: grote bewegingen met het lichaam

• Fijne motoriek: kleine, precieze bewegingen met handen en vingers

Leg uit dat beide vormen belangrijk zijn en door verschillende spelactiviteiten worden geoefend.

Grove en fijne motoriek

Voorbeelden:

• tekenen

• knippen

• kralen rijgen

• puzzelen

• bouwen

Grove motoriek

Voorbeelden:

• rennen

• springen

• klimmen

• voetballen

• fietsen

Fijne motoriek

Maak eventueel het onderscheid zichtbaar met arm- en handbewegingen.

Motoriek in spel

Bewegend spel helpt kinderen hun lichaam beter te gebruiken.

Ze oefenen met:

• evenwicht;

• coördinatie;

• kracht;

• nauwkeurigheid;

• zelfvertrouwen in bewegen.

Benadruk dat ook rustige activiteiten zoals knippen of bouwen motorisch leren stimuleren, maar dan vooral fijne motoriek.

Welke activiteit hoort vooral bij fijne motoriek?

A

Klimmen

B

Voetballen

C

Knippen

D

Fietsen

Laat leerlingen het verschil toepassen tussen grove en fijne motoriek uit slides 8–10.

Vul de kernwoorden in

Motorische ontwikkeling gaat over bewegen. Grove motoriek zijn grote bewegingen met het lichaam. Fijne motoriek zijn kleine bewegingen met handen en vingers.

bewegen

grote bewegingen

kleine bewegingen

onthouden

regels volgen

samenwerken

fantasie

De drie kernbegrippen komen letterlijk terug uit de inhoud: bewegen, grote bewegingen, kleine bewegingen.

Cognitieve ontwikkeling

Cognitieve ontwikkeling gaat over:

• denken;

• onthouden;

• begrijpen;

• leren;

• problemen oplossen.

Spel is een veilige manier om hiermee te oefenen.

Koppel dit aan hoe kinderen tijdens spel actief proberen, fouten maken en opnieuw denken.

Denken door te spelen

Spellen zoals puzzels, memory en zoekspelletjes vragen om aandacht en nadenken.

Een kind leert:

• patronen herkennen;

• oplossingen proberen;

• onthouden;

• doorzetten.

Gebruik de puzzel als voorbeeld van cognitieve ontwikkeling: niet alleen bezig zijn, maar echt denken en strategie gebruiken.

Waarom is puzzelen leerzaam?

Een moeilijke puzzel vraagt meer dan alleen tijdverdrijf.

Kind ziet een probleem → probeert een oplossing → merkt wat wel of niet past → past de aanpak aan.

Zo oefent het kind met logisch denken en oorzaak-gevolg.

De pijlnotatie is hier bewust gebruikt omdat de denkstappen zelf de kern van de slide zijn.

Wat oefent een kind vooral bij een moeilijke puzzel?

A

Creatieve expressie

B

Cognitief denken

C

Grove motoriek

D

Rollenspel spelen

Distractors sluiten aan bij andere ontwikkelingsgebieden. Het goede antwoord verwijst naar denken, onthouden en probleem oplossen uit slides 11–13.

Waarom is puzzelen meer dan alleen tijdverdrijf?

Verwachte elementen: probleem oplossen, patroon herkennen, oorzaak-gevolg, strategie aanpassen, doorzetten. Geen exacte goede antwoorden nodig; gebruik dit als denkgesprek.

Sociaal-emotionele ontwikkeling

Sociaal-emotionele ontwikkeling gaat over:

• samenwerken;

• communiceren;

• gevoelens herkennen;

• rekening houden met anderen;

• delen;

• wachten op je beurt.

Leg uit dat sociaal en emotioneel hier samenkomen: contact met anderen én omgaan met eigen gevoelens.

Wat leert een kind in een bordspel?

Bij samen een bordspel spelen oefent een kind met:

• regels volgen;

• wachten op de beurt;

• winnen en verliezen;

• overleggen;

• communiceren met anderen.

Corrigeer de misvatting dat een bordspel alleen regels leert. Het is ook sociaal-emotioneel oefenen.

Meer dan alleen spelregels

Een bordspel is een goed voorbeeld van spel met meerdere lagen.

Naast de spelregels leert een kind ook omgaan met spanning, teleurstelling en succes. Het leert rekening houden met anderen en merkt dat samen spelen afspraken vraagt.

Stelling: bij een bordspel leert een kind alleen spelregels.

1

Eens

2

Oneens

Wat leert een kind nog meer bij een bordspel?

Bespreek extra leeropbrengsten uit slides 14–16: beurt wachten, winnen en verliezen, communiceren, rekening houden met anderen, omgaan met spanning en teleurstelling.

Constructief spelen

Constructief spelen gaat over bouwen en maken.

Voorbeelden zijn:

• Lego;

• Duplo;

• blokken;

• Knex;

• houten bouwmateriaal.

Houd constructief spelen apart van creatief spelen: hier staat het maken en opbouwen centraal.

Leren door bouwen

Als een toren omvalt, leert een kind niet alleen dat iets mislukt.

Het oefent met:

• opnieuw proberen;

• probleem oplossen;

• nadenken over stevigheid;

• oorzaak en gevolg ontdekken;

• doorzetten.

Benadruk de leerwaarde van mislukken: omvallen is juist informatief.

Bouwen vraagt meerdere vaardigheden

Bij constructief spel komen vaak verschillende ontwikkelingsgebieden samen.

Een kind gebruikt fijne motoriek om te bouwen, cognitieve vaardigheden om een plan te maken en doorzettingsvermogen wanneer iets niet meteen lukt.

Dit is een overgang naar het idee dat spelvormen zelden maar één gebied raken.

Wat leert een kind als een toren steeds omvalt?

A

Alleen verliezen

B

Opnieuw proberen

C

Sneller rennen

D

Mooier tekenen

Sluit aan op slides 17–19: constructief spel draait om bouwen, nadenken, oorzaak-gevolg en doorzetten.

Creatief spelen

Creatief spelen gaat over:

• fantasie gebruiken;

• ideeën bedenken;

• jezelf uiten;

• iets nieuws maken.

Denk aan tekenen, schilderen, kleien, knutselen, muziek maken en toneel spelen.

Noem dat het hier niet gaat om mooi of netjes, maar om bedenken en uitdrukken.

Fantasie en expressie

Bij creatief spel laat een kind zien wat het denkt, voelt of verzint.

Het ontwikkelt:

• verbeeldingskracht;

• eigen ideeën;

• expressie;

• durf om iets nieuws te proberen.

Leg uit dat creatieve activiteiten vaak open zijn: er is niet één goed antwoord.

Niet één gebied tegelijk

Een kind hoeft tijdens één activiteit niet maar één ontwikkelingsgebied te gebruiken.

Bijvoorbeeld: een bordspel kan tegelijk cognitieve, sociaal-emotionele en soms ook motorische ontwikkeling stimuleren.

Spel werkt dus vaak breed.

Gebruik dit als samenvattende brug voordat je voorbeelden laat herkennen.

Welke activiteit past het best bij creatief spelen?

A

Memory

B

Kleien

C

Klimmen

D

Tikkertje

Toetst het onderscheid tussen creatief spel en andere spelvormen uit slides 20–21.

Herken de ontwikkeling

Voorbeelden 4–5

Klimmen in een klimrek - motorisch

Een puzzel maken - cognitief

Samen een bordspel spelen - sociaal-emotioneel

Een huis van blokken bouwen - constructief

Een fantasiewereld tekenen - creatief

Voorbeelden 1–3

Gebruik deze voorbeelden om de vijf gebieden nog één keer scherp te laten landen.

Maak de samenvatting compleet

Tijdens één activiteit gebruikt een kind soms meer dan één ontwikkelingsgebied. Een bordspel kan tegelijk cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling stimuleren. Spel werkt dus vaak breed.

ontwikkelingsgebied

cognitieve

breed

speelgoedsoort

motorische

eenzijdig

alleen

Verankert de samenvattende kern van slides 20–23: niet één gebied tegelijk, maar breed ontwikkelend spel.

Soorten speelgoed

Naast ontwikkelingsgebieden kun je ook kijken naar soorten speelgoed.

Zes veelvoorkomende soorten zijn:

• constructiespeelgoed;

• beweegspeelgoed;

• fantasiespeelgoed;

• imitatiespeelgoed;

• creatief speelgoed;

• gezelschapsspelletjes.

Maak duidelijk dat speelgoedsoorten en ontwikkelingsgebieden niet hetzelfde zijn: één soort speelgoed kan meerdere gebieden stimuleren.

Voorbeelden van speelgoed

Dokterskoffer - imitatiespeelgoed

Knutselmateriaal - creatief speelgoed

Mens-erger-je-niet - gezelschapsspel

Meer voorbeelden

Lego - constructiespeelgoed

Bal - beweegspeelgoed

Poppen - fantasiespeelgoed

Materiaal

Fantasiespel en imitatiespel

Deze twee lijken op elkaar, maar zijn niet hetzelfde.

Fantasiespel: het kind verzint iets nieuws of gebruikt iets in een andere betekenis.

Imitatiespel: het kind speelt het echte leven of een bekende rol na.

Gebruik de voorbeelden uit de planning: doos als vliegtuig = fantasiespel; dokter spelen = imitatiespel.

Wat is vooral imitatiespel?

Een kind dat een restaurant speelt met knuffels als klanten, doet vooral echt gedrag na.

Daarom past dit vooral bij imitatiespel: het kind bootst een herkenbare situatie uit het dagelijks leven na.

Laat zien waarom het geen constructiespel of gezelschapsspel is; de nadruk ligt op het naspelen van een sociale rol.

Een kind speelt restaurantje met knuffels als klanten. Wat is dit vooral?

A

Gezelschapsspel

B

Constructiespel

C

Imitatiespel

D

Beweegspel

Gebruik dit om fantasiespel en imitatiespel scherp te onderscheiden op basis van slides 24–27.

Vul de juiste spelsoorten in

Lego is constructiespeelgoed. Een dokterskoffer is imitatiespeelgoed. Knutselmateriaal hoort bij creatief speelgoed.

constructiespeelgoed

imitatiespeelgoed

creatief speelgoed

beweegspeelgoed

fantasiespeelgoed

gezelschapsspel

Echoot letterlijk de voorbeelden van slides 24–25 en helpt het verschil tussen speelgoedsoorten vastzetten.

Casus: Sam bouwt een garage

Sam is 5 jaar en bouwt met twee andere kinderen een grote garage van blokken.

De garage valt soms om. Ze overleggen samen en proberen het opnieuw.

In deze situatie zie je meerdere vormen van ontwikkeling tegelijk.

Lees de casus rustig voor en laat studenten de signalen in de situatie koppelen aan ontwikkelingsgebieden.

Welke ontwikkeling zie je bij Sam?

Vaardigheden

• cognitief

• sociaal-emotioneel

• constructief

• motorisch

• samenwerken

• overleggen

• bouwen

• probleem oplossen

• fijne motoriek

• doorzetten

Ontwikkelingsgebieden

Benadruk dat dit een toepassing is van de theorie: studenten leren in gedrag herkennen wat een kind ontwikkelt.

Waarom afwisseling belangrijk is

Kinderen hebben niet genoeg aan één soort spel.

Afwisseling is belangrijk voor:

• bewegen;

• sociale contacten;

• creativiteit;

• fantasie;

• leren en denken;

• motorische ontwikkeling.

Sluit hier aan op het idee uit de reader dat te veel gamen niet goed is. Het probleem is vooral eenzijdigheid.

Te veel van één soort spel

Als een kind steeds hetzelfde soort spel doet, worden andere ontwikkelingskansen kleiner.

Bijvoorbeeld: alleen een tablet gebruiken geeft minder ruimte voor bewegen, samen spelen en creatief uitproberen.

Kinderen hebben dus verschillende soorten spel nodig.

Nu komt het evaluatieve element voorzichtig in beeld: passend aanbod betekent variatie bieden.

Welke combinatie past het best bij Sam in de casus?

A

Constructief en sociaal

B

Creatief en beweeglijk

C

Motorisch en fantasie

D

Imitatie en creatief

Sam bouwt samen, overlegt en probeert opnieuw. Daarom zijn constructief en sociaal-emotioneel het duidelijkst aanwezig; andere gebieden kunnen meespelen, maar zijn hier minder centraal.

Waarom hebben kinderen afwisseling in spel nodig?

Verwachte elementen: afwisseling geeft kansen voor bewegen, contact, creativiteit, fantasie, motoriek en denken. Leg eventueel de link met te veel tabletgebruik.

Spelen is niet alleen voor kinderen

Ook volwassenen en ouderen kunnen baat hebben bij spel en activiteiten.

Activiteiten kunnen het volgende stimuleren:

• cognitief gebied;

• lichamelijk gebied;

• sociaal gebied;

• emotioneel gebied.

Maak hier de overstap naar de bredere beroepscontext: spel en activiteit zijn ook relevant in de ouderenzorg.

Passende activiteiten voor ouderen

Voor ouderen kunnen activiteiten zoals kaarten, wandelen, puzzelen, muziek, bingo, schilderen of samen koken waardevol zijn.

De keuze hangt af van wat iemand nodig heeft en prettig vindt.

Leg het accent op passendheid: niet zomaar iets aanbieden, maar kijken naar doel en behoefte.

Voorbeeld: mevrouw Jansen

Mevrouw Jansen woont in een zorginstelling. Ze praat graag met anderen, maar zit vaak alleen.

Een groepsspel past hier beter dan alleen televisie kijken of haar een eenzame activiteit geven.

Zo stimuleer je vooral het sociaal-emotionele gebied.

Gebruik dit voorbeeld om te laten zien hoe je een activiteit beoordeelt op basis van behoefte en ontwikkelings- of stimuleringsdoel.

Welke activiteit past volgens jou goed bij ouderen?

Gebruik de opbrengst als brug van kindontwikkeling naar de bredere beroepscontext. Mogelijke antwoorden: kaarten, wandelen, bingo, muziek, puzzelen, schilderen, samen koken.

Passend spel beoordelen

Bij het kiezen van spel of speelgoed kijk je naar:

• de leeftijd van het kind;

• wat het kind al kan;

• welk ontwikkelingsgebied je wilt stimuleren;

• of er genoeg afwisseling is;

• of de activiteit past bij de behoefte van het kind.

Dit slidebeat ondersteunt het evaluatiedoel uit Bloom zonder er een aparte activiteit van te maken.

Voorbeeld uit de praktijk

Een kind van 4 jaar speelt de hele ochtend alleen met een tablet.

Dan is het logisch om in te grijpen en ook andere activiteiten aan te bieden, zodat het kind meer kansen krijgt voor beweging, contact, creativiteit en gevarieerde ontwikkeling.

Benadruk dat ingrijpen niet betekent dat een tablet altijd fout is, maar dat eenzijdig spelaanbod minder passend is.

Wat past het best bij mevrouw Jansen?

A

Alleen tv kijken

B

Een groepsspel

C

Alleen puzzelen

D

Geen activiteit

Toetst of studenten passendheid kunnen beoordelen: ze praat graag met anderen maar zit vaak alleen, dus sociaal contact staat centraal.

Wat is één inzicht uit deze les dat je onthoudt?

Reflectieve exit ticket zonder goed of fout. Laat studenten kort formuleren wat voor hen is blijven hangen.

Welk onderdeel hielp jou het meest om dit te begrijpen?

Metacognitieve terugblik. Mogelijke invalshoeken: voorbeelden, casus, onderscheid tussen ontwikkelingsgebieden of speelgoedsoorten.

Begrippenlijst

motorische ontwikkeling - ontwikkeling van bewegen met het lichaam en de handen

grove motoriek - grote bewegingen zoals rennen, springen en klimmen

fijne motoriek - kleine, precieze bewegingen zoals knippen en tekenen

cognitieve ontwikkeling - ontwikkeling van denken, onthouden, begrijpen en oplossen

sociaal-emotionele ontwikkeling - ontwikkeling in omgaan met gevoelens en met andere mensen

constructief spelen - spel waarbij een kind bouwt, maakt en uitprobeert

creatief spelen - spel waarbij fantasie, expressie en nieuwe ideeën centraal staan

Begrippenlijst

constructiespeelgoed - speelgoed waarmee een kind iets opbouwt, zoals Lego of blokken

beweegspeelgoed - speelgoed dat vooral beweging uitlokt, zoals een bal

fantasiespeelgoed - speelgoed dat kinderen uitnodigt om iets te verzinnen of te verbeelden

imitatiespeelgoed - speelgoed waarmee kinderen situaties uit het echte leven naspelen

creatief speelgoed - materiaal waarmee kinderen iets ontwerpen of maken

gezelschapsspelletjes - spellen met regels die je samen met anderen speelt