§3.1 Voedingsstoffen

• newEditor
• Biologie
• Middelbare school
• havo

Introductie

Wat is het verschil tussen voedingsmiddelen en voedingsstoffen? Leerlingen leren de zes voedingsstoffen en hun functies (brandstof, bouwstof, reservestof) kennen, en leggen verzadigde en onverzadigde vetten, essentiële stoffen, spoorelementen en gebreksziekten uit. Instructie van ongeveer 25 minuten met controlevragen.

3.1

H O O F D S T U K 3

V E R T E R I N G

Voedingsstoffen

Wat eet je, en wat doet je lichaam met de stoffen erin?

Gemaakt bij Biologie voor jou 5 havo, 8e editie

Open met de vraag: wat heb je vandaag gegeten? Dat wordt het startpunt van de les. ± 1 min. Image credit: Brooke Lark, Unsplash

3.1

Voedingsstoffen

Dit leer je

Je kunt voedingsmiddelen en voedingsstoffen van elkaar onderscheiden.

Je kunt de functies van de voedingsstoffen noemen: brandstof, bouwstof en reservestof.

Je kunt verzadigde en onverzadigde vetten, essentiële stoffen, spoorelementen en gebreksziekten uitleggen.

Lees de drie doelen voor. De exit aan het eind toetst ze. ± 1 min.

3.1

Voedingsstoffen

A C T I V E R E N

Wat weet je al over voedingsstoffen?

Laat alles noteren: koolhydraten, vitaminen, eiwitten, vet, gezond en ongezond. Gebruik de woorden later in de les terug en corrigeer niets nu. ± 3 min.

3.1

Voedingsstoffen

T E R U G B L I K

Uit: §1.4 Voortgezette assimilatie

Uit welke bouwstenen is een eiwit opgebouwd?

A

Glucosemoleculen

B

Vetzuren en glycerol

C

Aminozuren

D

Nucleotiden

Goed is C: eiwitten zijn lange ketens aminozuren. Glucose is de bouwsteen van polysachariden, vetzuren en glycerol vormen een vet, nucleotiden vormen DNA. Dit komt zo terug bij de eiwitten. ± 1 min.

3.1

Voedingsstoffen

Voedingsmiddel of voedingsstof?

Voedingsmiddelen zijn alle producten die je eet en drinkt. Ze bevatten voedingsstoffen: de stoffen die je lichaam gebruikt voor groei, herstel en energie. Er zijn zes groepen: koolhydraten, vetten, eiwitten, water, mineralen en vitaminen.

Het bord is een voedingsmiddel; de stoffen erin zijn voedingsstoffen.

Maak het verschil concreet: een appel is een voedingsmiddel, vitamine C en suiker erin zijn voedingsstoffen. Laat de leerlingen de zes groepen zonder kijken noemen. ± 2 min. Image credit: Brooke Lark, Unsplash

3.1

Voedingsstoffen

Drie functies van voedingsstoffen

Eén voedingsstof kan meerdere functies hebben.

Brandstof

Een brandstof levert energie voor de dissimilatie. Vooral koolhydraten en vetten, in mindere mate eiwitten.

Bouwstof

Een bouwstof gebruik je voor de vorming van cellen en weefsels. Vooral eiwitten, maar ook water, mineralen en vetten.

Reservestof

Een reservestof slaat je lichaam op voor later, bijvoorbeeld glycogeen in de lever en de spieren.

Dissimilatie en glycogeen kennen ze uit hoofdstuk 1; gebruik de termen. Vraag: wat gebeurt er met een brandstof die je niet direct nodig hebt? Dan wordt het een reservestof. Vet als opslag (onder de huid) komt bij de vetten terug. ± 3 min.

3.1

Voedingsstoffen

O N T H O U D

Voedingsmiddelen bevatten voedingsstoffen. Een voedingsstof is brandstof, bouwstof of reservestof.

Even laten bezinken voor de vragen. ± 1 min.

Vul de juiste woorden in.

Alles wat je eet en drinkt noem je voedingsmiddelen. Hier zitten eiwitten, koolhydraten, vetten, water, mineralen en vitaminen in en dit zijn voedingsstoffen.

voedingsmiddelen

voedingsstoffen

brandstoffen

bouwstoffen

3.1

Voedingsstoffen

V R A A G 1

Voedingsmiddelen zijn de producten, voedingsstoffen de stoffen erin. Brandstoffen en bouwstoffen zijn afleiders: dat zijn functies. ± 2 min.

Welke functie heeft de stof hier?

3.1

Voedingsstoffen

V R A A G 2

Brandstof

Bouwstof

Reservestof

Glycogeen in de lever

Glucose wordt verbrand voor energie

Eiwit in een nieuwe spiercel

Aminozuren voor een wond die herstelt

Vet dat je verbrandt bij een duurloop

Vet dat na de maaltijd wordt opgeslagen

Brandstof: glucose en vet bij een duurloop. Bouwstof: eiwit in een spiercel en aminozuren voor wondherstel. Reservestof: glycogeen in de lever en opgeslagen vet. Vraag bij de verwarring: wat doet het lichaam met de stof, verbranden, bouwen of bewaren? ± 3 min.

3.1

Voedingsstoffen

Koolhydraten

Koolhydraten (sachariden) zijn vooral brandstof. Glucose is direct beschikbaar voor cellen, complexere suikers worden opgeslagen als glycogeen. Voedingsvezels zijn koolhydraten die onze enzymen niet kunnen verteren. Ze komen uit de celwanden van planten.

Pasta: veel koolhydraten.

Celwand: Een stevige laag om het celmembraan van onder andere planten, schimmels en bacteriën.

Sachariden en glycogeen zijn bekend uit §1.4. Voedingsvezels: niet verteerbaar, maar ze houden de darmen in beweging (darmperistaltiek) en dragen bij aan een gezond verteringsstelsel. Ze zitten alleen in plantaardig voedsel. ± 2 min. Image credit: Monaz Nazary, Unsplash

3.1

Voedingsstoffen

Vetten

Vetten, ook wel lipiden, leveren energie en zijn nodig voor de bouw van cellen. Bij dieren vormen ze een isolatielaag. Essentiële vetten maakt je lichaam niet zelf aan: ze moeten uit je voeding komen.

Olijfolie en noten bevatten veel vet.

Isolatielaag: denk aan het vetlaagje onder de huid van een walvis of een zeehond, dat warmte vasthoudt. Essentieel betekent: je moet het binnenkrijgen, omdat je lichaam het niet kan maken. ± 2 min. Image credit: Seval Torun, Unsplash

3.1

Voedingsstoffen

Verzadigd of onverzadigd?

Verzadigd vet

Verzadigde vetten hebben alleen enkele bindingen tussen de koolstofatomen. Minder gezond.

Onverzadigd vet

Onverzadigde vetten hebben één of meer dubbele bindingen. Gezonder.

Een stukje koolstofketen van een vetzuur (C = koolstof).

C

C

C

C

C

C

C

C

C

C

Wijs de dubbele streep rechts aan: daar zit nog ruimte voor waterstofatomen, dus het vet is niet 'verzadigd'. Verzadigd: alle bindingsplaatsen van de koolstofatomen zijn bezet door waterstofatomen. Verzadigde vetten zijn bij kamertemperatuur meestal vast (boter), onverzadigde vloeibaar (olie). ± 3 min.

3.1

Voedingsstoffen

V R A A G 3

Een vetzuur heeft in zijn koolstofketen één dubbele binding. Wat voor vet is dit?

A

Verzadigd vet

B

Voedingsvezel

C

Onverzadigd vet

D

Mineraal

Goed is C: een dubbele binding betekent onverzadigd. Een voedingsvezel is een koolhydraat en een mineraal is geen vet. ± 1 min.

3.1

Voedingsstoffen

V R A A G 4

Voedingsvezels kun je niet verteren. Waarom zijn ze toch gezond?

Model: voedingsvezels stimuleren de darmperistaltiek (de darmen blijven in beweging) en dragen bij aan een gezond verteringsstelsel, waardoor de kans op bepaalde ziekten afneemt. Een leerling die zegt 'ze leveren energie' heeft het mis: ze worden niet verteerd. ± 3 min.

3.1

Voedingsstoffen

Eiwitten

Eiwitten zijn vooral bouwstof en in mindere mate brandstof. Ze bestaan uit lange ketens aminozuren. Niet-essentiële aminozuren maakt je lichaam zelf. Essentiële aminozuren moeten uit je voeding komen. Eiwit kan ook worden omgezet in glucose.

Eieren zijn rijk aan eiwitten.

Aminozuren zijn bekend uit §1.4. Het lichaam kan eiwit, als er te weinig koolhydraten zijn, omzetten in glucose en dat verbranden. Essentieel geldt dus voor aminozuren en voor vetten. ± 2 min. Image credit: Erol Ahmed, Unsplash

3.1

Voedingsstoffen

Water

Water is onmisbaar in je lichaam. Het is bouwstof in cellen en bloedplasma, transportmiddel en warmtebuffer: het helpt je lichaamstemperatuur constant te houden.

Water is een van de zes voedingsstoffen.

Warmtebuffer: water neemt veel warmte op voordat het zelf warmer wordt, dus je temperatuur schommelt weinig. ± 2 min. Image credit: engin akyurt, Unsplash

3.1

Voedingsstoffen

V R A A G 5

Zijn de stellingen juist?

1 Essentiële aminozuren maakt je lichaam in voldoende hoeveelheid zelf aan. 2 Eiwitten kunnen worden omgezet in glucose voor energie.

A

Alleen stelling 1 is juist

B

Alleen stelling 2 is juist

C

Stelling 1 en 2 zijn beide juist

D

Stelling 1 en 2 zijn beide onjuist

Goed is B. Stelling 1 is onjuist: essentiële aminozuren kan het lichaam niet in voldoende hoeveelheid maken, ze moeten uit voeding komen. Stelling 2 is juist. ± 2 min.

3.1

Voedingsstoffen

V R A A G 6

Op een hete dag blijft je lichaamstemperatuur vrijwel gelijk. Welke functie van water speelt hier mee?

A

Bouwstof

B

Reservestof

C

Warmtebuffer

D

Brandstof

Goed is C. Water neemt warmte op en houdt de temperatuur constant. Water levert geen energie (geen brandstof) en wordt niet als voorraad bewaard (geen reservestof). ± 1 min.

3.1

Voedingsstoffen

Mineralen

Mineralen zijn nodig als bouwstof en voor de regulatie van processen in je lichaam. Je hebt er maar kleine hoeveelheden van nodig. Spoorelementen zijn mineralen waarvan slechts sporen nodig zijn, zoals ijzer, zink en jodium. Toch zijn ze cruciaal voor je gezondheid.

Groene groenten bevatten onder andere ijzer.

Calcium, fosfor en kalium zijn mineralen die je in grotere hoeveelheden nodig hebt; ze zijn geen spoorelementen. Jodium is nodig voor de schildklierhormonen. Spoorelement is dus een subgroep van de mineralen, geen aparte stof. ± 2 min. Image credit: Louis Hansel, Unsplash

3.1

Voedingsstoffen

Vitaminen

Vitaminen spelen een rol bij veel processen in je lichaam, bijvoorbeeld de stofwisseling. Een tekort aan bepaalde vitaminen leidt tot een gebreksziekte: een aandoening die je gezondheid en ontwikkeling beïnvloedt. Zo geeft een tekort aan vitamine C scheurbuik.

Sinaasappels zijn een bron van vitamine C.

Scheurbuik kregen vroeger zeelieden na maanden zonder vers fruit; vitamine C is nodig voor onder andere bindweefsel. Een gebreksziekte kan ook door een tekort aan een mineraal ontstaan. ± 2 min. Image credit: Jen Gunter, Unsplash

3.1

Voedingsstoffen

V R A A G 7

Je hebt van een spoorelement maar heel weinig nodig. Wat betekent dat?

A

Het is niet nodig voor je gezondheid

B

Het is toch cruciaal voor je gezondheid

C

Je lichaam maakt het zelf aan

D

Het is een vitamine

Goed is B. Een kleine hoeveelheid zegt niets over het belang. Spoorelementen zijn mineralen, geen vitaminen, en je haalt ze uit voeding. ± 1 min.

3.1

Voedingsstoffen

V R A A G 8

Door te weinig vitamine D worden de botten van een kind zacht. Hoe heet zo'n ziekte in het algemeen?

Goed: gebreksziekte, een ziekte door een tekort aan een vitamine (of mineraal). De specifieke ziekte, rachitis, hoeven ze niet te kennen. ± 2 min.

Moet het uit je voeding komen?

3.1

Voedingsstoffen

V R A A G 9

Moet via de voeding

Maakt het lichaam zelf

Niet-essentieel aminozuur

Essentieel aminozuur

Essentieel vet

Essentiële aminozuren en essentiële vetten kan het lichaam niet zelf maken; niet-essentiële aminozuren wel. ± 2 min.

3.1

Voedingsstoffen

V R A A G 1 0

Iemand zegt: 'Sinaasappelsap is een voedingsstof.' Leg uit wat er niet klopt.

Model: sinaasappelsap is een voedingsmiddel (iets dat je drinkt). Het bevat voedingsstoffen, zoals water, koolhydraten (suikers) en vitamine C. Beloon ook een leerling die zegt dat een tekort aan vitamine C een gebreksziekte geeft. ± 3 min.

3.1

Voedingsstoffen

Begrippen

voedingsmiddel

product dat je eet of drinkt

voedingsstof

stof in voedsel voor groei, herstel en energie

brandstof

levert energie voor de dissimilatie

bouwstof

dient voor de bouw van cellen en weefsels

reservestof

opgeslagen voorraad, zoals glycogeen

voedingsvezel

koolhydraat dat je enzymen niet verteren

lipide

ander woord voor vet; isoleert ook bij dieren

verzadigd / onverzadigd vet

enkele bindingen / één of meer dubbele bindingen

essentieel vet

moet uit je voeding komen

essentieel aminozuur

kan het lichaam niet zelf maken

mineraal

bouwstof en regulatie, in kleine hoeveelheid

spoorelement

mineraal waarvan slechts sporen nodig zijn

vitamine

speelt een rol bij o.a. de stofwisseling

gebreksziekte

ziekte door een tekort aan een vitamine

Laat de begrippen op het bord staan. Vraag per begrip een leerling om een eigen voorbeeld. ± 2 min.