BIOCHEMIE I — KOOLSTOFCHEMIE · LJ2 OP1
Alkanen, alkenen en alkynen
Herhaling in een rustiger tempo: bouw, herkenning en — vooral — naamgeving
1
Wat zijn alkanen, alkenen en alkynen?
2
Naamgeving: rechte ketens
3
Halogeengroepen: naamgeving
4
Alkanolen: naamgeving
BIOCHEMIE I — KOOLSTOFCHEMIE · LJ2 OP1
Alkanen, alkenen en alkynen
Herhaling in een rustiger tempo: bouw, herkenning en — vooral — naamgeving
1
Wat zijn alkanen, alkenen en alkynen?
2
Naamgeving: rechte ketens
3
Halogeengroepen: naamgeving
4
Alkanolen: naamgeving
Leerdoelen van deze les
Aan het eind van deze les kun je …
1
een structuurformule herkennen als alkaan, alkeen of alkyn, en het verschil uitleggen aan de hand van de binding tussen C-atomen.
2
de systematische naam geven aan een rechte keten.
3
een halogeenalkaan herkennen en volgens de regels (laagste nummer, alfabetische volgorde) een naam geven.
4
een alkanol herkennen en benoemen, ook in combinatie met een vertakking.
Biochemie I – Koolstofchemie
2
Even opfrissen: verzadigd of onverzadigd?
Verzadigd Elk C-atoom vormt alleen enkelvoudige bindingen (4 stuks). Dit zijn de alkanen.
Onverzadigd Er zit minstens één dubbele of drievoudige binding tussen twee C-atomen. Dit zijn de alkenen en alkynen.
butaan — verzadigd
but-2-een — onverzadigd
but-1-yn — onverzadigd
Onverzadigde koolwaterstoffen reageren sneller (additiereactie) dan verzadigde.
Biochemie I – Koolstofchemie
3
01
Alkanen
Verzadigde koolwaterstoffen
Alleen enkelvoudige C–C bindingen
Algemene formule:
CnH2n+2
Uitgang: –aan
methaan · ethaan · propaan · butaan …
methaan (C1)
ethaan (C2)
propaan (C3)
butaan (C4)
pentaan (C5)
hexaan (C6)
Bij elke stap in de reeks komt er één CH2-groep bij. Zorg dat je de eerste tien namen (methaan t/m decaan) uit je hoofd kent — alle andere namen bouw je hierop verder.
4
02
Alkenen
Onverzadigd — één dubbele binding
Precies één dubbele binding C=C
Algemene formule:
CnH2n
Uitgang: –een
Let op: vanaf 4 C-atomen moet je de plaats van de dubbele binding in de naam noemen (bv. but-1-een).
etheen (C2)
propeen (C3)
but-1-een
but-2-een
pent-1-een
hex-3-een
Alkenen reageren makkelijker dan alkanen: bij een additiereactie wordt de dubbele binding verbroken en worden er atomen toegevoegd.
5
03
Alkynen
Onverzadigd — één drievoudige binding
Precies één drievoudige binding C≡C
Algemene formule:
CnH2n-2
Uitgang: –yn
Alkynen zijn nog reactiever dan alkenen.
ethyn (C2)
propyn (C3)
but-1-yn
Er is geen vierde homologe reeks — een koolstofatoom kan maximaal één “vierdubbele” binding-equivalent aan bindingen aangaan (het heeft immers maar 4 bindingsplaatsen).
6
Alkaan, alkeen of alkyn? — het overzicht
Biochemie I – Koolstofchemie
7
NAAMGEVING — DEEL 1
Rechte ketens
De basis: koolstofatomen tellen en de juiste uitgang kiezen
8
Stap 1: tel de langste keten
Het aantal C-atomen in de hoofdketen bepaalt het voorvoegsel. De functionele groep bepaalt de uitgang.
1
meth-
2
eth-
3
prop-
4
but-
5
pent-
6
hex-
7
hept-
8
oct-
9
non-
10
dec-
Stap 2: kies de juiste uitgang bij het type binding
aan
alleen enkelvoudige bindingen
bv. hexaan
een
één dubbele binding (positie noemen!)
bv. hex-2-een
yn
één drievoudige binding (positie noemen!)
bv. hex-1-yn
9
De plaats van de binding: nummeren!
Vanaf 4 C-atomen kan de dubbele of drievoudige binding op meerdere plekken zitten. Nummer de keten dan zo dat de binding het laagst mogelijke nummer krijgt — en zet dat nummer vóór de uitgang.
but-1-een (binding op C1)
but-2-een (binding op C2)
Zelfde brutoformule (C4H8), maar een andere structuur → andere naam én andere eigenschappen!
Praktisch: hoe tel je?
1. Nummer de keten vanaf beide kanten. 2. Kijk bij welke telrichting de binding het laagste nummer krijgt. 3. Gebruik die telrichting voor de hele naam (dus ook voor eventuele methylgroepen!).
In het spraakgebruik hoor je vaak 1-buteen i.p.v. but-1-een — beide bedoelen hetzelfde molecuul.
10
Bouw de volgende structuren
Heptaan
But-2-een
Hex-3-een
Pent-1-yn
STAP 3
Halogeengroepen
Wat gebeurt er als je een H-atoom vervangt door F, Cl, Br of I?
17
Halogeenalkanen: naamgeving
Vervang je een H-atoom van een alkaan door een halogeen (F, Cl, Br, I — groep 7), dan ontstaat een halogeenalkaan.
Regel
1. Noem eerst het halogeen, dan pas het alkaan. 2. Geef de plaats aan met het laagst mogelijke nummer.
1-fluorhexaan
F op het eind van de keten → laagste nummer is C1. 1-fluorhexaan (niet: 6-fluorhexaan)
Biochemie I – Koolstofchemie
18
Meerdere halogenen: alfabet vóór nummer
Zitten er meerdere (verschillende) halogeenatomen in het molecuul, benoem ze dan op alfabetische volgorde in de naam. Het alfabet gaat vóór de nummering — de nummers zelf blijven wel zo laag mogelijk.
4-broom-1-fluorhexaan
Br staat op C4, F staat op C1. B komt in het alfabet vóór F → broom eerst noemen. 4-broom-1-fluorhexaan
2-broom-3-chloorbutaan
Ook hier: broom (B) vóór chloor (C) in het alfabet — ondanks dat chloor op de laagste plek zou kunnen lijken te horen.
19
Bouw de volgende structuren
1-chloorpropaan
2-broom-1-chloorpentaan
2-broompent-2-een
3-broom-4-chloorhex-1-yn
STAP 4
Alkanolen
Wat gebeurt er als je een H-atoom vervangt door een –OH-groep?
20
Alkanolen: naamgeving
Vervang je een H-atoom door een –OH-groep (hydroxylgroep), dan ontstaat een alkanol. Het alkaan krijgt de uitgang –ol, en (vanaf 3 C) een nummer voor de plaats van de OH-groep.
methanol
ethanol
propaan-1-ol
propaan-2-ol
Zelfde brutoformule (C3H8O), OH op een andere plek → andere naam en andere eigenschappen.
Ethanol is de bekendste alkanol — de triviale naam hiervoor is alcohol. Kleine alkanolen (methanol, ethanol, propanol) mengen in alle verhoudingen met water; naarmate de apolaire “staart” langer wordt, neemt de oplosbaarheid af.
Biochemie I – Koolstofchemie
21
Meerdere OH-groepen: hoeveel = welke naam?
Zitten er meerdere OH-groepen in één molecuul, dan verandert de uitgang: het aantal OH-groepen bepaalt het Griekse telwoord vóór “-ol”.
1
-ol
2
-diol
3
-triol
4
-tetraol
5
-pentaol
6
-hexaol
7
-heptaol
8
-octaol
9
-nonaol
10
-decaol
propaan-1,2,3-triol (glycerol)
3 OH-groepen, op C1, C2 en C3 → triol. Naam: propaan-1,2,3-triol (triviale naam: glycerol/glycerine)
Biochemie I – Koolstofchemie
22
Alkanolen: meer voorbeelden
pentaan-2-ol
pentaan-3-ol
ethaan-1,2-diol
Twee OH-groepen? Dan wordt het een diol — beide posities worden genoemd (1,2-diol).
Biochemie I – Koolstofchemie
22
Bouw de volgende structuren
Butaan-2-ol
Hexaan-2,3,4-triol
Pent-1-yn-3-ol
But-1-een-1,3-diol
En nu: oefenen!
Werkblad
Ga aan de slag met het uitdeelblad: structuren herkennen en zelf namen geven.
Extra oefenstof
https://www.mlochemie.nl/index.php/basischemie-v-h-mlo — voor wie meer wil oefenen.
Volgende keer:
Naamgeving van alkanalen, alkonen, de carbonylgroep & carboxylgroep
24