HOOFDSTUK 15 — ORGANISCHE VERBINDINGEN
15.5 Homologe reeksen
en functionele groepen
Alkanen • alkenen • alkynen • functionele groepen
niveau 3, 4
HOOFDSTUK 15 — ORGANISCHE VERBINDINGEN
15.5 Homologe reeksen
en functionele groepen
Alkanen • alkenen • alkynen • functionele groepen
niveau 3, 4
AAN HET EIND VAN DEZE LES
Leerdoelen
1
Je kunt uitleggen wat een homologe reeks is en herkent de rol van de methyleengroep (–CH₂–).
2
Je kunt alkanen, alkenen en alkynen van elkaar onderscheiden aan de hand van hun algemene formule en type binding.
3
Je kunt structuurformules tekenen en namen geven aan eenvoudige alkanen, alkenen en alkynen.
4
Je kunt reactievergelijkingen opstellen voor volledige verbranding, onvolledige verbranding en verbranding met roetvorming.
5
Je herkent functionele groepen (halogeen, hydroxyl-, aldehyde-, carboxyl- en aminogroep) en weet dat deze de eigenschappen van een stof bepalen.
Homologe reeksen en functionele groepen
§15.5
BEGRIP
Wat is een homologe reeks?
Een homologe reeks is een groep koolstofverbindingen waarvan de opeenvolgende moleculen alleen verschillen in ketenlengte.
De keten wordt steeds langer door het invoegen van een methyleengroep: een C-atoom met twee H's, –CH₂–.
Moleculen binnen één homologe reeks verschillen dus steeds met precies –CH₂– van elkaar.
Homologe reeksen en functionele groepen
§15.5
Wat is een homologe reeks?
Een reeks stoffen met dezelfde molecuulformule, maar een andere structuur.
Een reeks stoffen met dezelfde functionele groep, waarbij opeenvolgende stoffen één CH₂-groep van elkaar verschillen.
Een reeks stoffen die alleen uit koolstofatomen bestaat.
Een reeks stoffen met dezelfde massa en dezelfde eigenschappen.
1. VERZADIGDE KOOLWATERSTOFFEN
Alkanen
De eenvoudigste homologe reeks: lineaire, verzadigde koolwaterstoffen.
Alkanen worden gedestilleerd uit aardolie.
Een alkaanmolecuul bestaat alleen uit koolstof- en waterstofatomen, met uitsluitend enkelvoudige bindingen.
Algemene formule
CₙH₂ₙ₊₂
n = 1, 2, 3, ...
Voorbeeld: butaan (n = 4) → C₄H₂×₄₊₂ = C₄H₁₀
Homologe reeksen en functionele groepen
§15.5
TABEL 15.2
Deze tien alkanen moet je uit je hoofd kennen
Homologe reeksen en functionele groepen
§15.5
Wat moet je kennen?
Structuurformule
Molecuulformule
TABEL 15.3
Naamgeving alkanen vanaf pentaan
Vertakkingen: alkylgroepen
Zit er een alkaan als zijgroep aan een ander alkaan vast, dan noem je dit een vertakking.
Zo'n zijgroep heet een alkylgroep.
De naamgeving met telwoorden (penta-, hexa-, ...) volgt vanaf pentaan de bekende volgorde.
Homologe reeksen en functionele groepen
§15.5
Hoe heet de alkaan met molecuulformule C₈H₁₈?
C₈H₁₈ = heptaan
C₈H₁₈ = decaan
C₈H₁₈ = octaan
C₈H₁₈ = nonaan
Wat is de molecuulformule van nonaan?
nonaan = C₉H₁₂
nonaan = C₉H₁₈
nonaan = C₉H₂₀
nonaan = C9H22
TOEPASSINGEN
Alkanen in het dagelijks leven
C3–C4
propaan / butaan
gasfles / camping
C5–C10
benzine
brandstof
C7–C12
terpentine
oplosmiddel / verf
C5–C20
lampolie (paraffineolie)
verlichting
C15–C40
motorolie
smeermiddel
C20–C40
vaseline
huidverzorging
>C25
paraffine
kaarsen
Hoe langer de koolstofketen, hoe hoger het smelt- en kookpunt.
Homologe reeksen en functionele groepen
§15.5
CHEMISCHE EIGENSCHAP
Brandbaarheid: verbranding van alkanen
Volledige verbranding
voldoende O₂
2 C₄H₁₀ + 13 O₂ → 8 CO₂ + 10 H₂O
Onvolledige verbranding
onvoldoende O₂
2 C₄H₁₀ + 9 O₂ → 8 CO + 10 H₂O
Verbranding met roetvlam
nog minder O₂
2 C₄H₁₀ + 5 O₂ → 8 C + 10 H₂O
Homologe reeksen en functionele groepen
§15.5
Invuloefening
Als er voldoende zuurstof aanwezig is, verbrandt een alkaan volledig. Er ontstaan dan koolstofdioxide en water. Is er te weinig zuurstof, dan verloopt de verbranding onvolledig. Er ontstaat dan het giftige gas koolstofmono-oxide. Is er nog minder zuurstof beschikbaar, dan verbrandt de stof met een roetvlam. Hierbij ontstaat naast water ook vaste koolstof(roet).
2. ONVERZADIGDE KOOLWATERSTOFFEN
Alkenen
Lineaire, onverzadigde koolwaterstoffen met één dubbele binding tussen twee C-atomen.
Naam: overeenkomstige alkaannaam, uitgang –aan wordt –een.
Twee waterstofatomen minder dan het alkaan met evenveel C-atomen.
Vanaf buteen is een plaatsnummer nodig: but-1-een of but-2-een.
Algemene formule
CₙH₂ₙ
n = 2, 3, 4, ...
Homologe reeksen en functionele groepen
§15.5
Voorbeeld: propeen (n = 3) → C3H2×3 = C₄H6
Wat is de molecuulformule van octeen?
C₈H₁₆
C₈H₁₈
C₈H₁₄
C₉H₁₈
REACTIVITEIT
Onverzadigd = reactief: de additiereactie
In de dubbele binding is één van beide bindingen zwak en vatbaar voor reacties. Bij een additiereactie wordt de dubbele binding verbroken en ontstaan nieuwe bindingen op die C-atomen.
onverzadigd
→ verzadigd
Additie van waterstof
C=C + H₂ → –C–C– (met extra H op elk C)
onverzadigd
→ verzadigd
Additie van waterstofchloride
C=C + HCl → –C–C– (met H en Cl)
Homologe reeksen en functionele groepen
§15.5
3. ONVERZADIGDE KOOLWATERSTOFFEN
Alkynen
Koolstofverbinding met een drievoudige binding tussen twee C-atomen.
Twee waterstofatomen minder dan het overeenkomstige alkeen.
Alkynen zijn nog reactiever (minder stabiel) dan alkenen.
Ethyn (acetyleen) is het bekendste alkyn: zeer brandbaar, levert een heel hoge vlamtemperatuur — wordt gebruikt om onder water te lassen.
Algemene formule
CₙH₂ₙ₋₂
n = 2, 3, 4, ...
Homologe reeksen en functionele groepen
§15.5
Voorbeeld: heptyn (n = 7) → C7H2×7 - 2 = C₄H12
Wat is de molecuulformule van hexyn (n = 6)?
C₆H₁₀
C₆H₁₂
C8H10
C₈H₁₆
SUBSTITUENTEN
Functionele groepen
Een functionele groep is een atoom of atoomgroep die een waterstofatoom in een koolwaterstof vervangt (substitueert). Een functionele groep is vaak veel bepalender voor de eigenschappen van een stof dan de koolstofketen zelf.
Homologe reeksen en functionele groepen
§15.5
Ethanol heeft de structuurformule CH₃–CH₂–OH. Welke functionele groep heeft ethanol?
Hydroxylgroep
Carboxylgroep
Halogeenatoom
Aminogroep
SAMENVATTING
Homologe reeksen op een rij
Hoe langer de keten, hoe hoger het smelt- en kookpunt.
Onverzadigde koolwaterstoffen (alkenen, alkynen) zijn reactiever dan alkanen door hun zwakke extra binding — denk aan de additiereactie.
Een functionele groep (–OH, –CHO, –COOH, –NH₂, halogeen) vervangt een H-atoom en bepaalt in grote mate de eigenschappen van een stof.
AAN DE SLAG
Aan de slag: opdrachten
Lees § 15.5 uit Basischemie nog eens rustig door.
Maak het werkblad met opdrachten (los uitgedeeld document).
Het werkblad bevat kennisvragen, rekenopdrachten en tekenopdracht.
Over 15 minuten bespreken we de opdrachten, als daar tijd voor is!
Biochemie I · KW1C Laboratoriumtechniek · LJ2 OP1
18
minute
second
Vragen?