Tussenletters in samenstellingen

Tussenletters in samenstellingen

1 / 27
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 27 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Tussenletters in samenstellingen

Open met het basisidee: twee woorden vormen samen één nieuw woord. Leg uit dat de tussenletter niet los betekenis draagt, maar helpt bij de juiste spelling van de samenstelling.

Lesdoel

Ik kan bepalen of ik in een samenstelling -en, -e of -s moet schrijven.

Deze slide heeft geen instructies

Welke samenstelling met een tussenletter ken jij al?

Gebruik dit als voorkennis-activatie. Laat leerlingen voorbeelden noemen zoals pannenkoek, zonnescherm of bakkerszaak en bespreek kort welke tussenletters ze al herkennen.

Wat is een samenstelling?

Een samenstelling is een woord dat bestaat uit twee delen.


  • deur + kruk = deurkruk

  • lucht + ballon = luchtballon

  • tafel + poot = tafelpoot


Soms komt er tussen die delen een tussenletter.

Benadruk dat het gaat om de spelling van één woord. Laat eventueel horen dat je de delen vaak nog kunt herkennen.

Welke tussenletters zijn er?

In samenstellingen kom je vooral deze tussenletters tegen:


  • -en of -n

  • -e

  • -s


Voorbeelden:

  • kers + vlaai = kersenvlaai

  • rijst + pap = rijstepap

  • bakker + zaak = bakkerszaak

Maak duidelijk dat leerlingen niet moeten gokken op klank alleen; ze moeten kijken naar het linkerdeel van de samenstelling en soms naar het meervoud.

Wanneer schrijf je -en?

Schrijf -en of -n als het linkerdeel:


  • een zelfstandig naamwoord is

  • en alleen een meervoud op -en heeft


Voorbeelden:

  • huis → huizen → huizenblok

  • leeuw → leeuwen → leeuwendeel

  • stoel → stoelen → stoelendans

Gebruik hier de kernregel. Noem dat in sommige woorden alleen een -n zichtbaar is, zoals in bestaande vaste woorden, maar dat de regel nog steeds vanuit het meervoud op -en wordt gedacht.

Meer voorbeelden met -en

Nog meer samenstellingen met -en:


  • lamp → lampen → lampenkap

  • kat → katten → kattenluik

  • tulp → tulpen → tulpenbol

  • vlieg → vliegen → vliegenzwam

Laat leerlingen steeds eerst het enkelvoud en meervoud noemen. Zo zien ze waarom -en in de samenstelling logisch is.

Wanneer schrijf je meestal -en in een samenstelling?

A

Bij uniek woord

B

Bij meervoud op -s

C

Bij alleen -en

D

Bij bijvoeglijk naamwoord

Toets de kernregel van slides 4-5: het linkerdeel is een zelfstandig naamwoord en heeft alleen een meervoud op -en.

Vul de juiste woorden in

Bij een samenstelling kijk je eerst naar het linkerdeel. Is dat een zelfstandig naamwoord met alleen een meervoud op -en? Dan schrijf je vaak -en in de samenstelling, zoals in lampenkap en kattenluik.

linkerdeel
-en
-en
rechterdeel
-s
-e
meervoud

De volgorde van denken is belangrijk: eerst linkerdeel bepalen, daarna naar het meervoud kijken.

Wanneer schrijf je -e?

Schrijf -e in deze gevallen:


  • het linkerdeel heeft geen meervoud

  • het linkerdeel verwijst naar iets waarvan er maar één is

  • het linkerdeel heeft ook een meervoud op -s

  • het linkerdeel is geen zelfstandig naamwoord

  • het linkerdeel versterkt een bijvoeglijk naamwoord

Deze slide is het overzicht. Werk de gevallen op de volgende slides rustig uit met voorbeelden.

-e bij geen meervoud of één soort

Schrijf -e als het linkerdeel geen gewoon meervoud heeft of uniek is.


Voorbeelden zonder meervoud:

  • rijstepap

  • roggebrood

  • gortepap


Voorbeelden van iets unieks:

  • zonnescherm

  • maneschijn

  • zonnepark

Leg uit dat zon en maan in deze regel als uniek worden gezien: er is er in onze beleving maar één van. Daardoor schrijf je -e en niet -en.

-e bij meervoud op -s

Schrijf -e als het linkerdeel ook een meervoud op -s heeft.


Voorbeelden:

  • aspirine → aspirines → aspirinebuisje

  • garage → garages → garagedeur

  • horloge → horloges → horlogebandje

  • breedte → breedtes / breedten → breedtegraad

Benadruk dat 'ook een meervoud op -s' al genoeg is voor -e. Dat voorkomt verwarring bij woorden met twee mogelijke meervouden.

-e als het geen znw is

Schrijf -e als het linkerdeel geen zelfstandig naamwoord is.


  • jokkebrok, wiegelied, brekebeen

- linkerdeel hoort bij een werkwoord

  • rodekool, hogeschool

- linkerdeel is een bijvoeglijk naamwoord

Leg kort uit wat een zelfstandig naamwoord is. Bij 'hogeschool' is 'hoge' als betekenis herkenbaar vanuit het bijvoeglijk naamwoord.

-e als versterking

Soms versterkt het linkerdeel een bijvoeglijk naamwoord. Dan schrijf je -e.


Voorbeelden:

  • stekeblind

  • reuzeleuk

  • aardedonker

  • retegoed


De -e hoort dan bij een vaste uitdrukking in de samenstelling.

Noem dat dit vaak woorden zijn die je als geheel leert herkennen. Bij twijfel is een woordenboek extra belangrijk.

Welk woord krijgt volgens de regel een tussen-e?

A

garagedeur

B

kattenluik

C

lampenkap

D

leeuwendeel

Garagedeur hoort bij slide 8: garage heeft een meervoud op -s, dus tussen-e.

Vul de juiste woorden in

Je schrijft vaak -e als het linkerdeel geen meervoud heeft, uniek is of ook een meervoud op -s heeft. Ook als het linkerdeel geen zelfstandig naamwoord is, kies je meestal voor die tussenletter.

-e
-s
zelfstandig naamwoord
-en
werkwoord
linkerdeel
meervoud

Deze invuloefening bundelt de hoofdregels van slides 6-10 zonder nieuwe voorbeelden toe te voegen.

Noem één situatie waarin je een tussen-e schrijft.

Bespreek dat leerlingen moeten noemen: geen meervoud, iets unieks, ook meervoud op -s, geen zelfstandig naamwoord, of versterking van een bijvoeglijk naamwoord. Een voorbeeld erbij is mooi maar niet verplicht.

Wanneer schrijf je -s?

Schrijf een tussen-s als je die hoort in de samenstelling.


Voorbeelden:

  • moederskindje

  • wetsartikel

  • onweersbui

  • fabrieksgarantie

  • ooievaarsnest

Laat leerlingen de woorden hardop zeggen. Bij deze regel speelt uitspraak een grotere rol dan bij -e/-en.

Twijfel bij een s-klank

Begint het rechterdeel met een s-klank? Dan hoor je niet altijd of er een tussen-s staat.


Gebruik dan een truc:


vervang het rechterdeel door een woord dat niet met een s-klank begint.


Hoor je de s nog steeds? Dan schrijf je hem ook.

Deze vervangingsproef is belangrijk bij woorden als school, steun, sticker, chef en zaak, omdat de uitspraak daar misleidend kan zijn.

Voorbeelden van de s-truc

Met vervanging kun je de tussen-s controleren:


  • personeelschef → personeelsfeest

  • schildersschool → schildersezel

  • kapperszaak → kappersopleiding

  • staatssteun → staatsburger


Maar:

  • bioscoopstoel → bioscoopfilm

  • roomsaus → roomijs

Laat zien dat bij bioscoopfilm en roomijs geen extra s te horen is. Daarom schrijf je daar geen tussen-s.

Handig beslisschema

Kijk eerst naar het linkerdeel.


  • Is het een zelfstandig naamwoord?

- nee → meestal -e

- ja → kijk naar het meervoud

  • Alleen meervoud op -en?

- ja → meestal -en

- nee → meestal -e

  • Hoor je een tussen-s? Controleer die apart.

Benadruk dat dit een hulpmiddel is, geen perfecte formule voor elk woord. Sluit af met: kijk bij twijfel in een woordenboek.

Hoe controleer je een tussen-s bij een s-klank?

A

Meervoud maken

B

Woord langer maken

C

Rechterdeel vervangen

D

Klemtoon verplaatsen

Verwijst naar slides 12-13: vervang het rechterdeel door een woord dat niet met een s-klank begint.

Vul de juiste woorden in

Bij een woord met een mogelijke tussen-s luister je eerst of je de s hoort. Begint het rechterdeel met een s-klank? Dan kun je het rechterdeel vervangen door een ander woord om te controleren.

s
s-klank
vervangen
e
meervoud
linkerdeel
verdubbelen

Laat leerlingen na het invullen eventueel hardop voorbeelden zeggen zoals personeelschef en bioscoopstoel.

Hoe zeker voel jij je nu over tussenletters?

1

Heel zeker

2

Best zeker

3

Nog twijfel

4

Best lastig

Deze slide heeft geen instructies

Wat ga jij uit deze les vooral onthouden?

Vrije reflectie. Mogelijke antwoorden: de regel over meervoud, de s-truc, het verschil tussen -e en -en, of een voorbeeldwoord dat is blijven hangen.

Welk deel vond jij het lastigst vandaag?

Vrije reflectie op het leerproces. Laat leerlingen benoemen wat nog lastig is, bijvoorbeeld unieke woorden, meervouden op -s of de tussen-s bij s-klank.

Woorden om te onthouden

samenstelling - een woord dat uit twee woorden of woorddelen bestaat

tussenletter - letter tussen de delen van een samenstelling

linkerdeel - het eerste deel van een samenstelling

rechterdeel - het tweede deel van een samenstelling

zelfstandig naamwoord - woord voor een mens, dier, ding of begrip

meervoud - vorm van een woord die meer dan één aangeeft

tussen-s - de letter s tussen twee delen van een samenstelling

Deze slide heeft geen instructies